W połowie października na Litwie doszło do gigantycznego pożaru składowiska opon samochodowych w Olicie, co doprowadziło do katastrofy ekologicznej. Pożar, który wybuchł w zakładzie przetwórstwa zużytych opon „Ekologistyka”, był gaszony przez 10 dni, stając się wiodącym tematem w kraju.
Przebieg i Skala Pożaru
Zakład przetwórstwa zużytych opon "Ekologistyka" znajduje się w 70-tysięcznym mieście Olita (Alytus), leżącym około 50 km od granicy z Polską. Ogień ogarnął opony leżące na powierzchni 2 tys. metrów kwadratowych. Do walki z żywiołem oddelegowano ponad 300 strażaków, wspieranych przez wojsko, w tym jednostki straży pożarnej ze wszystkich największych miast Litwy, takich jak Wilno, Kowno i Mariampol. Mimo tak szeroko zakrojonych działań, strażacy i wojsko nie potrafili zapanować nad ogniem przez wiele dni.
Natychmiastowe Skutki i Reakcje
Z powodu gryzącego dymu, który był wyczuwalny w promieniu kilkunastu kilometrów od miejsca zdarzenia, w mieście ogłoszono stan nadzwyczajny. Zarządzono ewakuację lokalnego szpitala, a mieszkańcom zalecono pozostawanie w domach, nieotwieranie okien, zasłonięcie studni oraz niekorzystanie z wody do gotowania. Osiem osób zgłosiło się do lekarzy z problemami zdrowotnymi spowodowanymi zanieczyszczeniem powietrza.
Jeszcze kilka dni po pożarze poziom zanieczyszczenia powietrza w okolicy był bardzo wysoki. Wprowadzono również ostrzeżenie przed możliwym zakażeniem wody.
Długofalowe Konsekwencje Ekologiczne i Zdrowotne
Pożar w Olicie doprowadził do realnej katastrofy ekologicznej. Zdaniem naukowców podczas pożaru wydzieliły się duże ilości trujących substancji. Trwa ustalanie, w jakim stopniu skażeniu uległy gleba i woda w promieniu 10 km od miejsca pożaru, a także jaki był wpływ na jakość mięsa zwierząt hodowlanych. Do badania zostały pobrane próbki ziemi i wody, mające wykazać, czy skażenie ziemi pozwala na kontynuowanie na niej upraw. Zdaniem litewskiej służby ds. żywności i weterynarii, mleko z dotkniętych obszarów jest zanieczyszczone, w związku z czym wprowadzono zakaz jego sprzedaży i wykorzystywania w karmieniu zwierząt i ludzi. Minister rolnictwa Litwy potwierdził embargo nałożone na mleko pochodzące z terenów objętych skażeniem.
Specjaliści ostrzegają, że skutki zanieczyszczenia mogą utrzymywać się jeszcze przez długie lata. O wpływach pożaru na zdrowie i życie mieszkańców będzie można mówić dopiero w szerszej perspektywie, jednak zdaniem ekspertów, może on w przyszłości zaowocować chorobami onkologicznymi, serca i układu krążenia.
Reakcja Władz i Społeczeństwa
Jeszcze w trakcie gaszenia pożaru, a także zanim całkowicie opanowano ogień, pojawiły się głosy obwiniające za zaistniałą sytuację minister spraw wewnętrznych Ritę Tamašunienė. Mieszkańcy i opinia publiczna uznali, że jej reakcja na kryzys była nieadekwatna. Pod petycją o jej odwołanie zebrano ponad 35 tys. podpisów, co zmusiło władze państwowe do reakcji. Pani minister przyznała się do błędów w zarządzaniu kryzysowym, wzięła na siebie odpowiedzialność i oddała się do dyspozycji przełożonych. Obiecała także analizę popełnionych nieprawidłowości i podjęcie na przyszłość działań naprawczych.
W związku z pożarem zwołano sztab kryzysowy z udziałem premiera, prezydenta kraju Gitanasa Nausėdy oraz burmistrza Olity. Prezydent Nausėda wyraził opinię, że pożar pokazał braki w koordynacji pomiędzy poszczególnymi instytucjami i szczeblami zarządzania. Jego zdaniem, najważniejszym krokiem jest ograniczenie biurokracji i barier administracyjnych, które utrudniają podejmowanie działań w kryzysowych sytuacjach. Litewski Departament Ochrony Przeciwpożarowej i Ratownictwa powołał specjalną komisję, która ustali, czy pożar w Olicie był gaszony prawidłowo oraz kto był odpowiedzialny m.in. za wyposażenie strażaków i bezpieczeństwo.
Dogaszanie pożaru składowiska opon. Akcja może potrwać do wtorku.
Nieprawidłowości i Kontekst Systemowy
Kontrola przedsiębiorstwa "Ekologistyka" ujawniła nieprawidłowości nie tylko w zarządzaniu kryzysowym, ale też w samym zakładzie. Okazało się, że firma nie realizowała wytycznych kontroli z 2018 roku, która wykryła szereg naruszeń. Przedsiębiorstwo przechowywało materiały w niewłaściwy sposób oraz w większych ilościach, niż przewidywały wydane pozwolenia. Śledczy ustalają również przyczyny pożaru, a właściciel przedsiębiorstwa nie wyklucza podpalenia.
Zdaniem ekspertów, pożar w Olicie pokazał ewidentne mankamenty litewskiego systemu zarządzania odpadami i ochrony środowiska. Krytycy wskazują na brak planów zarządzania kryzysowego dla tego typu spółek, niejasności w przydzielaniu pozwoleń i limitów, a także centralizację systemu, która sprzyja korupcji i nepotyzmowi. Padają pytania o to, kto zezwolił na magazynowanie tak dużej ilości opon pod dachem, mimo że opony, choć niełatwopalne, po zapłonie są niezwykle trudne do ugaszenia, szczególnie w budynku.
Utylizacja Opon w Regionie
"Ekologistyka" nie jest jedyną firmą zajmującą się przetwarzaniem opon na Litwie. Według ekspertów, proces utylizacji zużytych opon w kraju jest nieprzejrzysty i prowadzi do działań o znamionach korupcji. Dla porównania, w Polsce odzysk zużytych opon odbywa się przede wszystkim poprzez odzysk energetyczny. Około 60% zużytego ogumienia wędruje do cementowni, z których 10% stanowią opony. Taka forma utylizacji jest korzystna ze względów ekonomicznych oraz ekologicznych, ponieważ opony mają wyższą kaloryczność niż węgiel i dzięki specjalnej technologii emitują mniej szkodliwych substancji do atmosfery.
Na Litwie jedyną spółką zajmującą się spalaniem opon jest „Akmenės Cementas”, gdzie specjalny piec został zamontowany w 2006 roku. Z danych upublicznionych na stronie cementowni wynika, że początkowo ilość spalanych opon była znacznie większa niż obecnie. Pożar na Litwie może mieć wpływ nie tylko na utylizację zużytych opon w tym kraju, ale także w sąsiednich Łotwie i Estonii.