Oświetlenie Awaryjne i Ewakuacyjne

W systemach bezpiecznej eksploatacji budynków, normy i przepisy oświetlenia awaryjnego i ewakuacyjnego pełnią bardzo ważną rolę. Celem awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego jest zapewnienie bezpiecznego wyjścia z miejsca pobytu podczas zaniku normalnego zasilania.

Oświetlenie awaryjne jest stosowane podczas wystąpienia awarii zasilania. Jest niezależne od oświetlenia podstawowego. W przypadku nagłego zaniku prądu, następuje duże utrudnienie w poruszaniu się i wydostaniu z budynku, co może zagrażać zdrowiu, a nawet życiu. Aby uniknąć takich groźnych sytuacji, szczególnie w pomieszczeniach, w których przebywa jednocześnie duża ilość osób, a ryzyko wystąpienia paniki jest większe, zaczęto stosowanie oświetlenia niezależnego od oświetlenia podstawowego.

Zamontowanie opraw umożliwiających swobodne poruszanie się po obiekcie w czasie awarii zasilania jest nieocenioną pomocą i ułatwieniem w zapanowaniu nad sytuacją. Oświetlenie awaryjne musi działać całodobowo i spełniać szereg ściśle określonych norm. Ich stan techniczny powinien być nienaganny i kontrolowany.

Rodzaje Oświetlenia Awaryjnego i Ewakuacyjnego

Istnieją dwa podstawowe poddziały oświetlenia, które jest wymagane podczas awarii, choć często używa się ich zamiennie. Ważne jest, aby rozróżnić oświetlenie awaryjne od oświetlenia zapasowego, ponieważ nie są to te same rozwiązania.

Oświetlenie Awaryjne

Oświetlenie awaryjne służy do oświetlenia dróg ewakuacyjnych i ważnych punktów, takich jak miejsca gaśnicze, w przypadku zaniku prądu, gdy jest już ciemno. Jego zadaniem jest emisja światła na poziomie kilku luksów na powierzchni. W kompletnej ciemności nawet niewielkie światło jest widoczne o wiele mocniej, co potrafi uratować życie.

Oświetlenie Ewakuacyjne

Oświetlenie ewakuacyjne (często potocznie nazywane „ludzikami” ze względu na piktogramy) ma za zadanie wskazanie kierunku ewakuacji poprzez podświetlenie specjalnych piktogramów, które za pomocą strzałek wskazują, którędy należy się udać do wyjścia. Same wyjścia ewakuacyjne również oznaczone są specjalnymi piktogramami. W połączeniu z oświetleniem awaryjnym, niektórzy decydują się na fluorescencyjne tabliczki, jednak pewniejszym rozwiązaniem jest zastosowanie lamp, które rozświetlają piktogramy same z siebie.

Oświetlenie Zapasowe

Oświetlenie zapasowe umożliwia kontynuowanie pracy w niezmieniony sposób. Jeżeli oświetlenie zapasowe jest stosowane jako awaryjne oświetlenie ewakuacyjne, to instalacja powinna spełniać wymagania odpowiednich norm. Jeżeli przy oświetleniu zapasowym natężenie oświetlenia jest niższe niż minimalny poziom natężenia przy oświetleniu podstawowym, oświetlenie to należy wykorzystać tylko do przerwania czynności lub ich zakończenia.

Podstawy Prawne i Normatywne

Oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne podlega rygorystycznym przepisom, których przestrzeganie jest kluczowe dla bezpieczeństwa. Najważniejszą normą jest PN-EN 1838:2005 (obecnie PN-EN 1838:2013-11), która jest tłumaczeniem normy EN 1838 obowiązującej we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej. W normie tej zawarto wymagania systemów oświetlenia awaryjnego i oświetlenia zapasowego instalowanych w budynkach lub lokalach, gdzie te systemy są wymagane. Określono również minimalne wymagania i parametry tego typu oświetlenia w zależności od wielkości, typu i przeznaczenia budynku.

Kluczowe Akty Prawne i Normy:

• PN-EN 1838:2013-11 - Zastosowania oświetlenia. Oświetlenie awaryjne. Podaje postanowienia dotyczące oświetlenia dróg ewakuacyjnych oraz znaków bezpieczeństwa. Dotyczy systemów dołączonych na stałe do zasilaczy o napięciu nieprzekraczającym 1000 V i w takich, w których stosuje się akumulatory jako zapasowe źródło energii. Wymagania zawarte w tej normie określają wartości minimalne, które muszą spełniać systemy oświetlenia awaryjnego.
• PN-EN ISO 7010:2012 - Symbole graficzne - Barwy bezpieczeństwa i znaki bezpieczeństwa. Zawiera kształt i barwę każdego ze znaków bezpieczeństwa oraz zasady umieszczania znaków bezpieczeństwa na drogach pożarowych i ewakuacyjnych.
• PN-EN 50172:2005 - Systemy awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego. Określa zasady projektowania, instalacji i kontroli systemów oświetlenia ewakuacyjnego.
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Zgodnie z tym rozporządzeniem, oświetlenie awaryjne należy do urządzeń przeciwpożarowych, a instalacje oświetlenia ewakuacyjnego zostały włączone do grupy urządzeń przeciwpożarowych, z nakazem wykonywania ich zgodnie z projektem przeciwpożarowym.
• Polski Komitet Normalizacyjny od 2013 roku wprowadza nowe zasady numeracji Polskich Norm (PN), gdzie nowy numer zawiera rok oraz miesiąc publikowanej formy.

Certyfikacja CNBOP

Oświetlenie ewakuacyjne posiada wymogi i musi spełniać najwyższe standardy. Aby obiekt został dopuszczony do użytkowania, lampy tego typu muszą posiadać tzw. certyfikat CNBOP (Centrum Naukowo-Badawczego Ochrony Przeciwpożarowej - Państwowego Instytutu Badawczego im. Józefa Tuliszkowskiego). Potwierdza on, iż dana lampa spełnia standardy przeciwpożarowe i nadaje się do użytkowania w przypadku awarii prądu.

Wymagania Techniczne i Parametry

Projektowana instalacja musi spełniać szereg parametrów określonych precyzyjnie przez obowiązujące normy.

Natężenie Oświetlenia

• Oświetlenie drogi ewakuacyjnej: W osi drogi ewakuacyjnej natężenie oświetlenia na podłodze powinno być nie mniejsze niż 1 lx. Na centralnym pasie drogi, obejmującym nie mniej niż połowę szerokości drogi, natężenie oświetlenia powinno stanowić co najmniej 50% podanej wartości. Stosunek maksymalnego natężenia oświetlenia do minimalnego natężenia oświetlenia wzdłuż centralnej linii drogi ewakuacyjnej nie powinien być większy niż 40:1.
• Oświetlenie strefy otwartej (zapobiegające panice): Średnie natężenie oświetlenia ewakuacyjnego w strefie otwartej nie powinno być mniejsze niż 0,5 lx na poziomie podłogi, na niezabudowanym polu czynnym strefy otwartej (z wyjątkiem obwodowego pasa o szerokości 0,5m). Stosunek maksymalnego natężenia oświetlenia do minimalnego natężenia oświetlenia w strefie otwartej nie powinien być większy niż 40:1.
• Oświetlenie strefy wysokiego ryzyka: Minimalne natężenie oświetlenia nie powinno być mniejsze niż 10% eksploatacyjnego natężenia podstawowego, wymaganego dla danych czynności, a także wynosić przynajmniej 15 lx.
• Punkty pierwszej pomocy i sprzęt PPOŻ: Jeśli punkty pierwszej pomocy lub urządzenia przeciwpożarowe i przyciski alarmowe nie znajdują się na drodze ewakuacyjnej ani w strefie otwartej, to powinny one być tak oświetlone, aby natężenie oświetlenia na podłodze w ich pobliżu wynosiło co najmniej 5 lx.

Czas Działania (Autonomia)

Oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne powinno zapewniać minimalny czas działania przez co najmniej 1 godzinę. W niektórych budynkach (np. wysokich) może być wymagany dłuższy czas podtrzymania zasilania.

Barwa Światła i Szczelność

Barwa światła w oświetleniu awaryjnym powinna być biała naturalna. Oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne powinno zawierać wysoką klasę szczelności, aby w czasie awarii zasilania danego obiektu prawidłowo spełniać swoją rolę.

Rozmieszczenie Opraw Oświetlenia Awaryjnego

W celu zapewnienia właściwej widzialności umożliwiającej bezpieczną ewakuację wskazane jest, aby oprawy oświetlenia awaryjnego umieszczane były co najmniej 2 m nad podłogą. Powinny być usytuowane w pobliżu każdych drzwi wyjściowych oraz w takich miejscach, gdzie to konieczne, aby zwrócić uwagę na potencjalne niebezpieczeństwo lub umieszczony sprzęt bezpieczeństwa.

Oprawy ewakuacyjne powinny być umieszczane:

• Przy wszystkich drzwiach wyjściowych i obok wyjścia ewakuacyjnego.
• W pobliżu schodów, zapewniając oświetlenie stopni.
• Przy wszystkich zmianach poziomu.
• Przy wszystkich skrzyżowaniach korytarzy.
• Przy zmianie kierunku drogi ewakuacyjnej.
• W pobliżu urządzeń przeciwpożarowych i podręcznego sprzętu gaśniczego.
• W pobliżu punktu pierwszej pomocy.
• W pobliżu znaków bezpieczeństwa.

Oświetlenie awaryjne należy projektować również w innych strefach niebezpiecznych oraz w strefach, które powinny być dostępne w czasie zaniku oświetlenia podstawowego. Takimi strefami są m.in.:

• Kabiny wind.
• Schody i platformy ruchome.
• Toalety, lobby, przebieralnie i szatnie o powierzchni powyżej 8 m² oraz pomieszczenia przeznaczone do użytku dla osób niepełnosprawnych.
• Pomieszczenia techniczne, w których oświetlenie ewakuacyjne powinno spełniać wymogi oświetlenia strefy otwartej lub założenia jak dla strefy o szczególnym zagrożeniu.
• Parkingi zadaszone.
• Szpitale - oświetlenie ewakuacyjne w oddziałach intensywnej terapii oraz w salach operacyjnych nie powinno być mniejsze od wymaganego natężenia oświetlenia podstawowego (jeśli nie ma oświetlenia zapasowego).

Elementy Systemu Oświetlenia Awaryjnego

Instalacja oświetlenia awaryjnego zawiera wszelkie urządzenia i komponenty w danym obiekcie, które są ze sobą powiązane, by realizować zadania stawiane przed oświetleniem awaryjnym. Zasilanie awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego powinno być dostarczone niezwłocznie, automatycznie i na wystarczający czas, aby zapewnić oświetlenie w określonej strefie w przypadku zaniku zasilania oświetlenia podstawowego. Elementami instalacji oświetlenia awaryjnego są następujące urządzenia i komponenty:

• Systemy oświetlenia awaryjnego z centralnym lub indywidualnym źródłem zasilania (bateriami).
• Oprawy oświetlenia awaryjnego przeznaczone do centralnego lub indywidualnego źródła zasilania (bateriami) wraz z wyposażeniem (układy zapłonowe, moduły przełączające i adresowe w przypadku systemów z centralnym źródłem zasilania lub inwertery, moduły adresowe i baterie w przypadku systemów z indywidualnym źródłem zasilania).
• Przewody i kable służące do połączenia systemu oświetlenia awaryjnego z oprawami.
• Korytka, przepusty, zawiesia i mechaniczne systemy mocowań przewodów.
• Urządzenia zaprojektowane dodatkowo do systemów oświetlenia awaryjnego, np. zdalne sterowanie, moduły służące do podłączenia do komputera centralnego, układy nadzoru obwodów zasilających oprawy, układy umożliwiające współpracę z urządzeniami przeciwpożarowymi i inne wykorzystywane w instalacjach oświetlenia awaryjnego.

Testowanie i Konserwacja Systemów Oświetlenia Awaryjnego

Oświetlenie awaryjne ewakuacyjne musi być serwisowane i powinno podlegać corocznemu audytowi. Za niedotrzymanie tego obowiązku grozi wysoka kara pieniężna. Testy, które wymagają sprawdzenia przewidzianej autonomii podtrzymania, powinny być, o ile to możliwe, wykonywane w okresach o niskim ryzyku wystąpienia zagrożenia. Pozwoli to na bezpieczne, ponowne naładowanie akumulatora. Inną możliwością jest wykonanie, do czasu ponownego naładowania akumulatorów, testów krótkotrwałych.

Częstotliwość i Rodzaje Przeglądów:

• Test codzienny: Inspekcja wzrokowa ma na celu rozpoznanie stanu gotowości systemu centralnego zasilania do pracy oraz rozpoznanie, czy system nie wymaga przeprowadzenia testu. Inspekcja polega na wzrokowym sprawdzeniu wskaźników systemu.
• Test comiesięczny (funkcjonalny): Jeżeli stosowane są automatyczne urządzenia testujące, to wyniki krótkotrwałych testów należy rejestrować. W przypadku innych systemów, test comiesięczny polega na sprawdzeniu systemu oświetlenia awaryjnego pod względem funkcjonalności, tzn. poprzez symulację uszkodzenia zasilania podstawowego. Należy sprawdzić, czy wszystkie przewidziane oprawy ewakuacyjne i znaki bezpieczeństwa przełączyły się do pracy awaryjnej oraz powróciły do normalnej pracy po powrocie zasilania sieciowego. Czas trwania testu powinien być wystarczający, by skontrolować funkcjonowanie opraw w testowanej strefie.
• Test coroczny (wydajnościowy): Przeglądy techniczne wykonywane co najmniej raz w roku muszą obejmować czynności przewidziane dla testu miesięcznego oraz dodatkowo należy sprawdzić, czy oświetlenie działa prawidłowo przez minimalny wymagany czas (np. 1 godzinę). Przeglądy systemów awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego powinny być wykonywane na podstawie normy PN-EN 50172:2005 oraz dokumentacji techniczno-ruchowej systemu.

Pomiary oświetlenia ewakuacyjnego i awaryjnego należy wykonywać w miejscach oznaczonych jako droga ewakuacyjna. Wybierając punkty pomiarowe, należy przyjąć minimalne odległości pomiędzy nimi wynoszące 1-2 m, a także stosować zasadę - więcej pomiarów = dokładniejszy pomiar. W przypadku korytarzy o szerokości do 2 m należy badać natężenie oświetlenia w środkowym pasie, który stanowi przynajmniej połowę szerokości korytarza. Gdy zaś korytarz ewakuacyjny jest szerszy niż 2 m, można podzielić go na kilka dróg.

Dokumentacja Przeglądów

Wszystkie przeglądy muszą być odnotowane w Dzienniku Oświetlenia Awaryjnego. Rejestr systemu powinien zawierać:

• Informacje dotyczące daty przekazania systemu do użytkowania.
• Certyfikaty i świadectwa dopuszczające.
• Datę i krótki opis kontroli i testów systemu.
• Datę i opis stwierdzonych usterek i awarii wraz z podjętymi działaniami.
• Datę i opis wprowadzonych zmian do systemu.
• Parametry i tryb pracy urządzeń służących do automatycznego testowania systemu.

Wynikiem przeglądu rocznego powinno być także sporządzenie protokołu z przeglądu technicznego.

Zasilanie Oświetlenia Awaryjnego

Oprawy oświetlenia awaryjnego muszą być zasilane z niezależnego źródła zasilania, aby zapewnić ich działanie w przypadku zaniku oświetlenia podstawowego. Wśród ogólnych rozwiązań systemów oświetlenia awaryjnego można wyróżnić podział ze względu na sposób zasilania opraw oraz metody monitorowania sprawności systemu.

Typy Systemów Zasilania:

• Oprawy z indywidualnym źródłem zasilania: Posiadają własne akumulatory. Najważniejszą zaletą tych systemów jest rozproszenie bezpieczeństwa na wszystkie oprawy oświetlenia awaryjnego w obiekcie, z których każda przełącza się w tryb pracy awaryjnej niezależnie od innych urządzeń systemu. Standardowo producenci zalecają wymianę pakietów akumulatorowych co 4 lata.
• Systemy z centralną baterią: Oprawy są zasilane centralnie napięciem 24 V DC lub 230 V AC i nie posiadają własnego, wewnętrznego akumulatora. Umożliwiają monitorowanie stanu każdej oprawy indywidualnie przy wykorzystaniu okablowania zasilającego. W przypadku instalacji oświetlenia awaryjnego z centralną baterią, przewody i kable wraz z zamocowaniami powinny być ognioodporne, o takim czasie wytrzymałości ogniowej, w jakim ma działać oświetlenie awaryjne.

Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne należy uruchamiać nie tylko w przypadku całkowitego uszkodzenia zasilania oświetlenia podstawowego, ale również w przypadku lokalnego uszkodzenia, takiego jak uszkodzenie obwodu końcowego. Na etapie projektowania instalacji oświetlenia awaryjnego należy uwzględnić wszystkie przypadki, aby mieć pewność, że oświetlenie awaryjne będzie działać w razie uszkodzenia zasilania podstawowego w danej strefie.

Nowoczesne Rozwiązania

Technologia LED

Dzisiejsze oprawy ewakuacyjne niemal w całości opierają się na technologii LED, która zapewnia długą żywotność, niskie zużycie energii i stabilny strumień świetlny. Wiele modeli posiada funkcję autotestu, dzięki której administrator budynku natychmiast wie, czy system działa poprawnie. Takie rozwiązania są szczególnie cenione w obiektach wielkokubaturowych, gdzie konserwacja manualna każdej oprawy byłaby kosztowna i czasochłonna.

Systemy Oświetlenia Dynamicznego

Najnowszym rozwiązaniem dostępnym na rynku są systemy oświetlenia dynamicznego. To innowacyjne rozwiązanie pozwala na zmianę kierunków ewakuacji w zależności od aktualnej sytuacji występującej w obiekcie. Połączenie systemu oświetlenia ewakuacyjnego z systemem sygnalizacji pożarowej umożliwia szybkie wyznaczenie bezpiecznej drogi ewakuacyjnej w danym momencie. Dzięki temu minimalizowane jest ryzyko narażenia osób przebywających w budynku na kontakt z dymem lub wysoką temperaturą.

Dostępne są systemy składające się z opraw dynamicznych, zasilania centralnego i panelu sterowania. Jeden z producentów oferuje oprawy mogące wyświetlać do 10 znaków ewakuacyjnych w zależności od przyjętego scenariusza.

Ważne Aspekty Projektowania i Użytkowania

Instalacje oświetlenia awaryjnego mają bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo ludzi, co powoduje, że ich parametry techniczne, a przede wszystkim niezawodność, obwarowane są wieloma powiązanymi ze sobą normami. Dlatego też niezwykle ważne jest dotrzymywanie terminu przeglądu sprawności i natężenia oświetlenia awaryjnego.

Wymogi Projektowe:

• Projekt musi być uzgodniony z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. Uzgodnienie musi być potwierdzone pieczęciami i podpisem rzeczoznawcy na stronie tytułowej projektu oraz w części graficznej.
• W obiekcie muszą znajdować się aktualne rysunki systemu oświetlenia awaryjnego, które powinny identyfikować wszystkie oprawy awaryjne i główne komponenty. Rysunki te powinny być zabezpieczone i przechowywane w obiekcie.
• Muszą istnieć możliwość testowania opraw oświetlenia awaryjnego bez wyłączania zasilania.
• Należy zapewnić łatwe zlokalizowanie i użycie przycisków alarmu pożarowego i sprzętu przeciwpożarowego rozmieszczonego wzdłuż dróg ewakuacyjnych.
• Oświetlenie awaryjne należy wykonywać zgodnie z Polskimi Normami dotyczącymi wymagań w tym zakresie.

Kiedy oświetlenie awaryjne jest wymagane?

Oświetlenie awaryjne należy używać w pomieszczeniach, w których istnieje ryzyko zagrożenia zdrowia ze względu na awarię oświetlenia podstawowego. Z tego względu oświetlenie awaryjne należy umieszczać praktycznie w każdym budynku użytku publicznego. W pomieszczeniach należy zapewnić oświetlenie ewakuacyjne, chyba że światło działa co najmniej godzinę po awarii - wtedy oświetlenie ewakuacyjne nie jest wymagane.

Jest wymagane w m.in. w takich pomieszczeniach jak:

• Pomieszczenia budynków publicznych o wysokości powyżej 2 tys. m².
• Teatry, kina, opery, czy filharmonie, a także sale konferencyjne, audytoria, czy sale sportowe, przeznaczone dla ponad 200 osób.
• Muzea, garaże o powierzchni strefy pożarowej ponad 1000 m², które oświetlane są wyłącznie światłem sztucznym.
• Pomieszczenia o powierzchni netto ponad 2000 m² w budynkach użyteczności publicznej, budynkach zamieszkania zbiorowego oraz budynkach produkcyjnych i magazynowych.
• Na drogach ewakuacyjnych oświetlonych wyłącznie światłem sztucznym.
• W obiektach przeznaczonych dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się, np. w szpitalach.
• W budynkach użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego zaliczanych do kategorii wysokości wysokich i wysokościowych.

Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne to nie tylko wymóg prawny, ale przede wszystkim realne narzędzie ratujące życie. Prawidłowo użyte jest nieocenioną pomocą podczas pożaru lub innego niebezpiecznego zdarzenia, a także, gdy braknie prądu i poruszanie się po budynku byłoby utrudnione.

tags: #oprawa #awaryjna #oswietlenie #hydrant