Ochotnicze straże pożarne (OSP) to jednostki ochrony przeciwpożarowej, które jednocześnie funkcjonują jako stowarzyszenia w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Choć ich podstawową misją jest walka z pożarami i pomoc ofiarom wypadków drogowych, OSP odgrywają również szeroką rolę w społeczeństwie, angażując się w działania związane z ochroną i profilaktyką społeczną. Ta wszechstronność działalności, w tym krzewienie sportu i kultury fizycznej, została doceniona i uzyskała rangę ustawową.
Prawne podstawy działalności OSP w obszarze sportu i kultury fizycznej
Najważniejsze zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (dalej: OSPU). Zgodnie z jej zapisami, działalność OSP wykracza poza czysto ratownicze działania. Już wcześniej, bo do 10 września 2019 roku, OSP miały możliwość wnioskowania o fundusze m.in. na propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy oraz organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych i sportowych. Ta możliwość pojawiła się po raz pierwszy dzięki nowelizacji ustawy o ochronie przeciwpożarowej, a wnioski o udzielenie dotacji OSP mogły składać do właściwego terytorialnie komendanta powiatowego/miejskiego PSP.
Nowa ustawa o OSP i rola młodzieżowych drużyn pożarniczych
Od 1 stycznia 2022 r. obowiązuje nowa ustawa o ochotniczych strażach pożarnych, która potwierdza, że OSP mogą tworzyć młodzieżowe drużyny pożarnicze lub dziecięce drużyny pożarnicze. Ich celem jest zainteresowanie dzieci i młodzieży działalnością szkoleniową, sportową i społeczną na rzecz ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności.
Katalog zadań OSP a sport i kultura fizyczna
Do zadań ochotniczych straży pożarnych, w szczególności, należy podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska poprzez:
- organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych przez Państwową Straż Pożarną, gminę lub inne uprawnione podmioty;
- organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej;
- organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych propagujących wiedzę i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej;
- propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy;
- integrowanie społeczności lokalnej.
Cele te, w tym organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej, mogą być wpisane w statut OSP, co świadczy o ich ważności w strukturze i misji jednostki.
Przełomowa zmiana w interpretacji zadań OSP - nowelizacja z 2024 roku
W ostatnich latach zakres uprawnienia do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków OSP uległ istotnemu rozszerzeniu. Przełomowa zmiana nastąpiła 5 grudnia 2024 r. za sprawą nowelizacji ustawy o ochotniczych strażach pożarnych (uosp), która zmodyfikowała treść art. 3. Wprowadzono do niego wyrażenie „w szczególności”. Przed tą zmianą w art. 3 uosp znajdował się zamknięty katalog zadań OSP, co ograniczało możliwość przyznawania ekwiwalentu za inne działania.
Dodanie wyrażenia „w szczególności” oznacza, że OSP mogą obecnie wykonywać także inne zadania niż te wprost wymienione w punktach 1-15 artykułu. W konsekwencji rada gminy, ustalająca ekwiwalent na podstawie art. 15a uosp, nie jest już związana wyłącznie zadaniami określonymi w art. 3. Oznacza to, że świadczenie to może być przyznawane nie tylko za działania inne niż wymienione w art. 15 (działania ratownicze, akcje ratownicze, szkolenia, ćwiczenia), lecz także za czynności niewskazane w art. 3 pkt 1-15.
W aktualnym stanie prawnym rada gminy dysponuje niemal nieograniczoną swobodą w określaniu, za jakie działania strażacy ratownicy OSP mogą otrzymywać ekwiwalent pieniężny, pod warunkiem, że nie są to działania objęte art. 15 uosp.
Finansowanie i ekwiwalenty pieniężne za działalność sportową i kulturalną
Koszty funkcjonowania OSP pokrywane są w szczególności z budżetów jednostek samorządu terytorialnego (JST), środków z budżetu państwa przekazywanych Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej, wpływów instytucji ubezpieczeniowych, środków od osób fizycznych i prawnych (składki, darowizny), środków ze zbiórek publicznych oraz środków własnych.
Ewolucja ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków OSP
Prawo do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników przeszło istotną ewolucję. Początkowo, na mocy ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, ekwiwalent przysługiwał za udział w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym. Od 1 stycznia 2022 r. nowe regulacje zawarte w art. 15 uosp rozszerzyły katalog aktywności, za które przysługuje ekwiwalent, obejmując udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu.
Kolejne rozszerzenie, wprowadzone 8 września 2023 r., umożliwiło fakultatywne przyznawanie ekwiwalentu również kandydatom na strażaka ratownika OSP za udział w szkoleniu. Dodatkowo, art. 15a uosp pozwolił radom gmin przyznawać ekwiwalent pieniężny za inne działania niż wymienione w art. 15.
Ekwiwalent za „inne zadania” - praktyczne przykłady
Dzięki nowelizacji z 5 grudnia 2024 r., która otworzyła katalog zadań OSP w art. 3, rady gmin mogą przyznawać ekwiwalent za szeroki wachlarz aktywności. W obecnym stanie prawnym nie ma przeszkód do ustalenia i wypłacania ekwiwalentu za udział w zawodach sportowo-pożarniczych.
W uchwałach, które przeszły kontrolę legalności, ekwiwalent został przyznany m.in. za:
- organizowanie przedsięwzięć sportowo-rekreacyjnych i oświatowo-kulturalnych;
- działania integrujące społeczność lokalną;
- promowanie pierwszej pomocy;
- udział we współpracy międzynarodowej gminy;
- wyjazdy gospodarcze, w tym neutralizacja owadów błonkoskrzydłych;
- wykonywanie zadań związanych z zabezpieczeniem imprez organizowanych lub współorganizowanych przez gminę oraz jej jednostki organizacyjne;
- działania prewencyjne na rzecz bezpieczeństwa powszechnego, publicznego oraz ochrony przeciwpowodziowej;
- inne działania realizowane na rzecz gminy lub na jej terenie.
To otwiera drogę do wynagradzania strażaków OSP za ich wkład w życie lokalnej społeczności poprzez organizację i uczestnictwo w różnorodnych wydarzeniach, w tym tych związanych ze sportem i kulturą fizyczną.
Wysokość ekwiwalentu
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala właściwa rada gminy w drodze uchwały, nie rzadziej niż raz na dwa lata. Nie może on przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto. Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę, liczoną od momentu zgłoszenia wyjazdu z jednostki OSP lub od chwili gotowości do wyjazdu w celu realizacji zadań. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP ekwiwalent przysługuje za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Świadczenie wypłacane jest z budżetu gminy. Przykładowo, zgodnie z komunikatem Prezesa GUS z 9 maja 2025 r., przeciętne wynagrodzenie w pierwszym kwartale 2025 r. wyniosło 8962,28 zł, co oznacza, że maksymalna stawka ekwiwalentu nie może przekraczać 51,21 zł za godzinę.
Status OSP i jego wpływ na realizację celów
Statut jest najważniejszym dokumentem wewnętrznym OSP, który określa zasady jej działania. Wszelkie aktywności podejmowane przez OSP muszą być zgodne ze statutem i z niego wynikać. W statucie zawarte są informacje nie tylko o tym, co OSP może robić, ale także o wewnętrznych zasadach działania, w tym o powoływaniu młodzieżowych czy dziecięcych drużyn pożarniczych.
Podczas ustalania celów jednostki OSP warto uwzględnić nie tylko te związane z ratownictwem, ale również te dotyczące organizowania przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej. Zapisy dotyczące sposobu realizacji tych celów (sposobu działania) są ściśle powiązane z celami i powinny być precyzyjnie określone w statucie.
tags: #organizowanie #przedsiewziec #sluzacych #krzewieniu #sportu #i