Kwestia pożarów, a w szczególności odpowiedzialności za ich powstanie, często staje się przedmiotem skomplikowanych sporów prawnych, zwłaszcza w kontekście ubezpieczeń. Jednym z kluczowych pojęć w takich sprawach jest rażące niedbalstwo. Zrozumienie jego definicji, konsekwencji prawnych oraz sposobu, w jaki wpływa na zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela, jest niezwykle istotne dla wszystkich stron zaangażowanych w proces dochodzenia odszkodowania.
Wprowadzenie do Kwestii Rażącego Niedbalstwa w Ubezpieczeniach Pożarowych
Rażące niedbalstwo jest formą winy, która charakteryzuje się wyjątkowo wysokim stopniem braku należytej staranności. W kontekście ubezpieczeń pożarowych, może ono prowadzić do odmowy wypłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela. Ubezpieczyciele często powołują się na to pojęcie, argumentując, że ubezpieczony nie dopełnił podstawowych obowiązków w zakresie ochrony przeciwpożarowej, co przyczyniło się do powstania lub rozmiarów szkody.
Studium Przypadku: Sprawa B. Ł. Przeciwko Ubezpieczycielowi
Poniższy przykład ilustruje złożoność spraw o odszkodowanie po pożarze, w których podnoszone jest zarzut rażącego niedbalstwa oraz wyłączenia odpowiedzialności wynikające z ogólnych warunków ubezpieczenia (OWU).
Okoliczności Zdarzenia i Roszczenie Powódki
Powódka B. Ł. domagała się zasądzenia od strony pozwanej (...) SA w W. odszkodowania. Na uzasadnienie żądania podała, że na podstawie polisy nr (...) z dnia 9.12.2016 roku korzystała z ochrony od ognia i innych żywiołów m.in. budynków produkcyjnych usytuowanych w R. 17. Wartość przedmiotu ubezpieczenia została ustalona na 350.000 zł co do budynków i na 20.000 zł co do maszyn, urządzeń i wyposażenia. W dniu 21.10.2017 roku w wyniku pożaru całkowitemu zniszczeniu uległ budynek i maszyny ubezpieczone w/w polisą.
Następnego dnia powódka zgłosiła ubezpieczycielowi szkodę. Wszczęto też postępowanie przygotowawcze, które umorzono wobec stwierdzenia, że czyn nie zawierał znamion czynu zabronionego. W toku tego postępowania powołano biegłego ds. pożarnictwa, który jako wysoko prawdopodobną przyczynę wskazał zaprószenie ognia w związku z możliwością prowadzenia prac przy użyciu mechanicznych urządzeń iskrzących. Biegły nie wykluczył też, że doszło do awarii instalacji elektrycznej i zwarcia. Strona pozwana odmówiła wypłaty odszkodowania, co stało się podstawą do wszczęcia postępowania sądowego.
Argumentacja Ubezpieczyciela: Wyłączenia Odpowiedzialności
Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości. Podniosła, że przyczyną powstania pożaru było niezachowanie należytej ostrożności w zakresie ochrony przeciwpożarowej, co wskazywało na rażące niedbalstwo. Z opinii biegłego sądowego z zakresu bezpieczeństwa pożarowego i BHP wydanej w toku postępowania przygotowawczego wynikało, że wysoce prawdopodobne było zaprószenie ognia w związku z prowadzeniem prac rozbiórkowych metalowych elementów w obrębie przestrzeni konstrukcji stropodachu, a także poddasza, przy użyciu mechanicznych urządzeń iskrzących.
Ubezpieczyciel powołał się również na konkretne postanowienia OWU:
- Zgodnie z §3 ust.4 pkt 1 OWU, przedmiotem ubezpieczenia nie było mienie będące w trakcie budowy, montażu, rozbiórki, demontażu, instalacji, rozruchów i testów. Ubezpieczyciel argumentował, że następstwo wszystkich w/w prac w obiektach ubezpieczonych nie było objęte ochroną ubezpieczeniową, a skoro w budynku w chwili zdarzenia prowadzone były prace budowlane, nie zachodzą podstawy do przyjęcia odpowiedzialności za szkodę.
- Zgodnie z oświadczeniem powódki z dnia 25.11.2017 r., zniszczone budynki i ruchomości nie były wykorzystywane do prowadzenia działalności gospodarczej. W związku z tym, stosownie do § 1 ust. 7 pkt 1 OWU oraz §3 ust. 1 pkt 1 OWU, brak było podstaw prawnych do przyjęcia odpowiedzialności za szkodę.
Z ostrożności procesowej pozwana zakwestionowała również wysokość szkody, zarzucając, że powódka nie uwzględniła franszyzy, zużycia technicznego budynku oraz wartości złomu.
Postępowanie Sądowe i Ustalenia
Sąd Okręgowy w Nowym Sączu wyrokiem wydanym w dniu 17 czerwca 2020 r. rozstrzygnął sprawę. Zgodnie z ustaleniami, powódka B. Ł. zawarła w dniu 8.12.2016 roku z pozwanym ubezpieczycielem polisę ubezpieczenia (...), w której miejsce ubezpieczenia określono jako R. (...). Sumę ubezpieczenia od ognia i innych żywiołów co do budynków określono na 320.000 zł, a od urządzeń, maszyn i wyposażenia na 20.000 zł. Franczyza integralna wynosiła 200 zł.
Okoliczności Pożaru z 2017 Roku
W dniu 21.10.2017 roku w godzinach 9:00-17:00 w budynku znajdowały się trzy osoby, które na prośbę A. Ł. (1) demontowały oświetlenie zewnętrzne wraz z okablowaniem oraz fragment instalacji metalowej wewnątrz budynku. Byli to tzw. „złomiarze”, którym udostępniono budynek w celu zdemontowania wyżej wspomnianego fragmentu instalacji i zabrania na złomowisko. Osoby do demontażu używały bezprzewodowej szlifierki kątowej. Korzystały z włączonej instalacji elektrycznej, m.in. oświetlenia. Około godziny 21:00 wybuchł pożar budynku warsztatowo - magazynowego zlokalizowanego w miejscowości R. (nr budynku (...)).
Według notatki urzędowej z dnia 22.10.2017 roku, jeden z mężczyzn przekazywał nadzorującemu ich prace A. Ł. (1), że coś iskrzy ze stropu, jednak ten to zignorował. A. Ł. (1) jako przyczynę pożaru wskazywał zwarcie instalacji elektrycznej lub zaprószenie ognia przez pracowników. Powódka i A. Ł. (1) w toku zeznań podali, że budynek nie był użytkowany, nie prowadzono w nim żadnej działalności. Znajdowały się w nim m.in. cyrkularki, stoły, części mebli, lakiery, bejce, pelet.
Opinia Biegłego i Odmowa Wypłaty Odszkodowania
Biegły w zakresie pożarnictwa S. B. wykluczył samozapłon lub samozapalenie w przestrzeni inicjacji pożaru. Stwierdził, że wysokie jest prawdopodobieństwo zaprószenia ognia w związku z możliwością prowadzenia prac rozbiórkowych metalowych elementów w obrębie przestrzeni konstrukcji stropodachu i poddasza, przy użyciu mechanicznych urządzeń iskrzących. Biegły z uwagi na stan instalacji elektrycznej nie wykluczył jej awarii i zwarcia w miejscu połączeń.
Ubezpieczyciel decyzją z dnia 11.01.2018 roku odmówił przyznania powódce odszkodowania. Podał, że w okresie od sierpnia 2017 z przerwami, wykonywane były w budynku prace remontowo-budowlane polegające na demontażu instalacji centralnego ogrzewania oraz latarni oświetleniowych na zewnątrz budynku wraz z okablowaniem. Ubezpieczyciel powołał się na § 3 ust. 4 pkt 1 OWU, wskazując, że Klauzula Drobnych Prac (...) nie została wykupiona. Dodatkowo, powołując się na pisemne oświadczenie powódki z 25.11.2017, stwierdził, że zniszczone budynki i ruchomości nie były wykorzystywane do prowadzenia działalności gospodarczej, co wyłączało odpowiedzialność zgodnie z § 1 ust. 7 pkt 1 OWU oraz § 3 ust. 1 pkt 1 OWU.
Rażące Niedbalstwo w Kontekście Przepisów Ppoż.
Ubezpieczyciel podkreślił, że podczas prowadzenia prac pożarowo niebezpiecznych, jakimi były prace z użyciem szlifierki do cięcia metalu, nie zachowano podstawowych zasad bezpieczeństwa wynikających z § 2.1 pkt 4 i z § 36.1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. W szczególności:
- nie zabezpieczono przed zapaleniem się materiałów palnych, tj. konstrukcji drewnianej poddasza;
- w miejscu wykonywania prac nie zapewniono sprzętu gaśniczego umożliwiającego likwidację wszelkich źródeł pożaru;
- po zakończeniu prac nie poddano kontroli miejsc, w których prace te były wykonywane oraz rejonów przyległych.
Ubezpieczyciel powołując się na § 36. 1 cytowanego rozporządzenia, podkreślił, że za działania mające na celu niedopuszczenie do powstania i rozprzestrzeniania się pożaru lub wybuchu odpowiedzialny jest właściciel budynku. Mając na uwadze powyższe, ubezpieczyciel uznał, iż właściciel wykazał się brakiem należytych działań wymaganych prawem, co stanowiło przejawy rażącego niedbalstwa i w konsekwencji doprowadziło do powstania pożaru.
Ocena Sądu I Instancji
W ocenie Sądu Okręgowego powództwo podlegało oddaleniu, gdyż zachodziły przesłanki zwalniające ubezpieczyciela od odpowiedzialności odszkodowawczej, opisane w OWU. Sąd I instancji stwierdził, że prowadzenie prac remontowych w ubezpieczonym obiekcie naruszało §3 ust. 4 pkt 1 OWU, które stanowi, że przedmiotem ubezpieczenia nie jest mienie będące w trakcie budowy, montażu, rozbiórki, demontażu, instalacji, rozruchu i testów.
Sąd uznał, że powyższe postanowienie w kontekście mienia podlegającego rozbiórce czy demontażowi należy analizować w kontekście ubezpieczonego budynku, rozróżniając prace ingerujące w stan budynku od tych polegających na utrzymaniu stanu technicznego. Jednakże, kluczowe dla rozstrzygnięcia okazało się inne wyłączenie. Sąd I instancji przyznał rację ubezpieczycielowi, iż zgodnie z § 1 ust. 7 pkt 1 OWU oraz § 3 ust. 1 pkt 1 OWU, przedmiotem ubezpieczenia mogło być mienie wykorzystywane do prowadzenia działalności gospodarczej. Jak wynikało z ustaleń faktycznych, taka działalność gospodarcza w ubezpieczonym budynku nie była prowadzona ani przez powódkę, ani przez spółkę, która zawiesiła działalność po pożarze w 2015 roku. Ta okoliczność była powtarzana przez powódkę w toku postępowania.
Prawne Aspekty Rażącego Niedbalstwa w Powstaniu Pożaru
W świetle przedstawionego studium przypadku, rażące niedbalstwo w kontekście pożaru może być kluczowym czynnikiem wpływającym na odmowę wypłaty odszkodowania. Jest ono oceniane na podstawie wielu czynników, w tym przestrzegania przepisów przeciwpożarowych, zapewnienia odpowiedniego nadzoru nad pracami niosącymi ryzyko pożarowe, a także adekwatności reakcji na sygnały ostrzegawcze (np. iskrzenie). Właściciel budynku ponosi odpowiedzialność za działania mające na celu niedopuszczenie do powstania i rozprzestrzeniania się pożaru, a zaniedbanie tych obowiązków może być kwalifikowane jako rażące niedbalstwo.
Praktyczne Wskazówki dla Poszkodowanych w Pożarze
W przypadku pożaru, niezależnie od jego przyczyny, kluczowe jest podjęcie natychmiastowych działań w celu zabezpieczenia swoich praw i roszczeń. Poniższe wskazówki mogą pomóc poszkodowanym w procesie dochodzenia odszkodowania.
Zabezpieczanie Dowodów i Dokumentacji
Osoby poszkodowane w pożarze powinny jak najszybciej dokumentować wszystko, co tylko możliwe. Obejmuje to:
- Zdjęcia spalonego mieszkania, domu, mienia.
- Listy utraconych rzeczy z opisami i szacunkową wartością.
- Paragony, faktury, umowy najmu, które potwierdzają posiadanie mienia lub prawo do nieruchomości.
- Korespondencję z zarządcą, deweloperem, ubezpieczycielem.
Warto stworzyć "czerwoną teczkę" na wszystkie tego typu dokumenty. Sądy będą musiały ustalić przyczynę pożaru, zakres szkody, jej udokumentowanie, wysokość oraz istnienie odpowiedzialności po stronie pozwanego i związek przyczynowy, dlatego zebranie dowodów jest tak ważne.
Zgłoszenie Szkody Ubezpieczycielowi
W pierwszej kolejności poszkodowani powinni poszukać umowy ubezpieczenia. Indywidualna polisa na mieszkanie nie jest obowiązkowa, ale często jest standardem przy kredytach hipotecznych. W takiej sytuacji poszkodowany może zgłosić szkodę bezpośrednio do swojego ubezpieczyciela, który powinien przeprowadzić procedurę likwidacyjną i wypłacić środki w ramach zawartej umowy.
Jeżeli właściciel nie miał indywidualnego ubezpieczenia, może poszukiwać ochrony w ramach polisy wykupionej przez wspólnotę mieszkaniową lub spółdzielnię. Należy jednak zwrócić uwagę na szczegóły, bowiem wspólnoty najczęściej ubezpieczają części wspólne, a nie poszczególne mieszkania. Oznacza to, że jeśli spłonął dach - odszkodowanie może przysługiwać wspólnocie, ale niekoniecznie konkretnemu właścicielowi mieszkania. Trzeba więc dokładnie przeanalizować umowę ubezpieczenia budynku zawartą przez wspólnotę.
Dochodzenie Roszczeń od Innych Podmiotów
Kolejną instytucją, do której można kierować roszczenia, jest zarządca nieruchomości. Jeśli zarządca zaniedbał obowiązków i dopuścił do sytuacji, w której instalacja nie była sprawdzana, gaśnice były puste, a wyjścia ewakuacyjne zablokowane - mieszkańcy mogą kierować roszczenia bezpośrednio wobec niego. W praktyce roszczenia będą skierowane do wspólnoty jako podmiotu zlecającego zarządzanie nieruchomością; ta z kolei może wystąpić z regresem do zarządcy lub firmy zarządzającej.
Odszkodowania można też dochodzić na drodze cywilnej od gminy, wojewody czy rządu, szczególnie w przypadku uruchomienia specjalnych środków pomocowych. W przypadku wadliwej instalacji kluczowe będzie ustalenie, czy doszło do błędu projektowego, wykonawczego, czy może zaniechania obowiązku konserwacji lub przeglądu technicznego. Jeśli przyczyną byłoby celowe podpalenie, teoretycznie można kierować roszczenia wobec sprawcy, jednak często jest on osobą niewypłacalną.
Należy pamiętać, że nie każda szkoda rodzi automatycznie obowiązek zapłaty odszkodowania. Musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy czyimś działaniem lub zaniechaniem a powstałą szkodą.