Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają niezmiennie kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa i życia społecznego Bydgoszczy. Ich działalność to nie tylko walka z pożarami, ale także szerokie spektrum inicjatyw na rzecz lokalnej społeczności. Związek OSP aktywnie wspiera jednostki w rozwoju i stwarza możliwości skutecznego działania, przekazując sprzęt, organizując szkolenia, dbając o tradycję i kulturę, organizując zawody oraz walcząc na najwyższych szczeblach o dobre warunki dla strażaków ochotników.
Rys Historyczny Pożarnictwa Bydgoskiego
Początki Służb Ratowniczych (XIX wiek)
Przez długie stulecia gaszenie pożarów było w Bydgoszczy powszechnym obowiązkiem. Wyodrębnianie oddzielnej służby w granicach obecnej Rzeczpospolitej rozpoczęło się w początkowych latach XIX wieku. Sięgając po historię straży pożarnej w mieście, dowiadujemy się, że to ochotnicy jako pierwsi chronili Bydgoszcz przed pożarami i innymi klęskami żywiołowymi.
W 1864 roku w Bydgoszczy rozpoczęła działalność pierwsza ochotnicza jednostka. Już 10 września tego roku Ochotnicza Straż Pożarna rozpoczęła regularne ćwiczenia ze sprzętem, który otrzymała od magistratu. Strażnictwo było służbą honorową i obywatelską. Jako znak rozpoznawczy strażacy nosili na lewym przedramieniu białą opaskę z czarnymi literami "FW", co oznaczało z niemieckiego "Ochotnicza Straż Pożarna". Bramę dla konnych wozów przebito w ścianie od strony ul. Jagiellońskiej.
Dopiero obok jednostki ochotniczej, w 1872 roku, powołano zawodową straż pożarną z remizą w kościele Klarysek, przejętym przez władze pruskie. Brandmeister straży zawodowej musiał być technicznie wyszkolonym oficerem, szkolenie pobierał w Berlinie. Do 1901 roku ochotnicy wykonywali te same czynności co zawodowcy. Potem zaczęto rozróżniać te dwie formacje, a społeczny zapał strażaków ochotników wykorzystywano przede wszystkim przy ochronie większych zakładów pracy oraz w mniejszych miejscowościach.
W 1893 roku Straż otrzymała pierwszą sikawkę parową. Wyposażenie straży pożarnej w nowoczesny jak na owe czasy sprzęt pożarowy i zwiększenie jego ilości spowodowało, że dotychczasowe pomieszczenia w Kościele Klarysek stały się zbyt ciasne. Na początku XX wieku Bydgoszcz dysponowała 136 hydrantami podziemnymi i 255 nadziemnymi.
Okres Międzywojenny i II Wojna Światowa
Po odzyskaniu niepodległości, nowe władze miejskie w Bydgoszczy już 20 stycznia 1920 roku przejęły z rąk niemieckich zawodową straż pożarną. Stan osobowy zwiększono do 52 strażaków. Wyposażenie straży stanowiły sikawki ręczne o zaprzęgu konnym oraz dwa pojazdy konne wyposażone w pompy parowe. W 1927 roku straż została zmotoryzowana i wyposażona w dwa pojazdy gaśnicze produkcji francuskiej typu "Lafli", 1 drabinę mechaniczną, 1 beczkowóz oraz 1 samochód osobowy. W latach 1920 - 1934 komendantem Zawodowej Straży Pożarnej był Józef Milewski.
W dniu 13 marca 1934 roku Sejm uchwalił ustawę o ochronie przed pożarami i innymi klęskami. W świetle tej ustawy ochronę przeciwpożarową uznano za dziedzinę należącą do kompetencji władz państwowych. Straż podlegała Prezydentowi Miasta. Miejska ZSP podlegała organizacyjnie i gospodarczo Zarządowi Miejskiemu, jednak w działalności swej ograniczyła się do akcji interwencyjnych i nie prowadziła żadnej akcji zapobiegawczej oraz kontroli zakładów pod względem zabezpieczenia przeciwpożarowego.
Wybuch drugiej wojny światowej i konieczność gaszenia pożarów powstałych na skutek działań wojennych w pełni zmobilizował straże pożarne do działań obronnych i gaszenia wynikłych z nich pożarów. Drugiego września 1939 roku bydgoscy strażacy gasili liczne pożary związane z działaniami wojennymi. Bydgoszcz opuściła nazajutrz kolumna złożona z 17 samochodów, 5 wozów konnych oraz z 62 strażakami zawodowymi i 75 osób przydzielonych do rezerwy. Część tego taboru wycofała się z wojskiem i administracją rządową na tereny wschodnie. Po dotarciu samochodów wraz ze sprzętem do Kowna obszar ten zajęły wojska radzieckie, a sprzęt wpadł w ręce drugiego wroga. Ewakuacji zostali poddani także strażacy wraz z załogą Fabryki "Kabel Polska", która z częścią maszyn była transportowana koleją do Centralnego Okręgu Przemysłowego.
Bydgoszczanie gasili pożary powstałe w wyniku bombardowań stolicy przez "Luftwaffe", ratowali ludzi z walących się budynków, a także udzielali pomocy rannym. Wielokrotnie gasili pożary w rejonie ulic: Marszałkowskiej, Koszykowej współpracując z działającą w sąsiednim rejonie zawodową strażą pożarną z Łodzi. Gasili także pożar kościoła św. Krzyża i dworca kolejowego.
Wrzesień 1939 roku i włączenie grodu nad Brdą do Rzeszy Niemieckiej spowodowało, że Niemcy zorganizowali nową straż, ale według swoich norm - jako Feuerschutzpolizei (Policja Przeciwpożarowa), a sprawami tym zajął się przybyły z Gdańska radca Petett. Niemcy w znaczących zakładach tworzyli zakładowe przymusowe straże pożarne. Ówczesna straż wyglądała zupełnie inaczej. Miała wozy pomalowane na zielono, ponieważ należała do policji, co powszechnie traktowane było jako niezgodne z ogólnie przyjętymi zasadami i normami. Z dawnego składu w Feuerschutzpolizei służyło 36 Polaków. W końcu 1944 roku bydgoska Straż Pożarna liczyła ogółem 38 samochodów i podzielona była na trzy oddziały. Okres wojny nie obył się bez ofiar w ludziach. Polscy strażacy byli szykanowani przez hitlerowców, niektórzy aresztowani i wywożeni do obozów. Miejska Zawodowa Straż Pożarna w dniu 20 lub 21 stycznia 1945 roku, zgodnie z zarządzeniem władz niemieckich, została ewakuowana do Wismaru. Sprzęt pożarniczy załadowano wraz z 36-osobową załogą strażacką na 42 samochody. Z tego taboru powróciły jedynie do Bydgoszczy 2 pojazdy GAM 25 i drabina mechaniczna SD-28 marki "Magirus".
Powojenny Rozwój i Reorganizacja (1945-1990)
Dwudziestego piątego stycznia 1945 roku pod dowództwem ppor. poż. Początkowo sytuacja była bardzo niekorzystna - brakowało sprzętu i ludzi. Remiza przy ul. Pomorskiej była zdewastowana, dlatego też straż ulokowano w hotelu. Z pomocą sprzętową Bydgoszczy przyszli strażacy z Nakła, którzy przekazali jeden ze swoich samochodów strażackich. Straż Pożarna ze sprzętem była rozlokowana w pięciu punktach miasta i dysponowała wózkami z podręcznym sprzętem gaśniczym. Wznawiały swoją działalność Ochotnicze Straże Pożarne, które wybierały zarządy OSP. Strażacy nie tylko gasili nieliczne pożary, ale również zabierali i naprawiali uszkodzony sprzęt pożarniczy. Dzięki wzmożonej działalności straży zawodowej z nad Mierzei Wiślanej zostały sprowadzone pojazdy porzucone przez Niemców, które stały na plaży częściowo zatopione. Już w listopadzie 1945 roku Zawodowa Straż Pożarna w Bydgoszczy posiadała 6 samochodów pożarniczych i jedną drabinę na podwoziu samochodowym.
Działalność warsztatów samochodowych straży pożarnej nie ograniczała się tylko do troski o własny sprzęt silnikowy. W tym czasie wykonano modernizację samochodów polewaczek dla potrzeb miasta, wyremontowano samochód osobowy dla Urzędu Miasta i ławki szkolne dla młodzieży. Stabilizacja ogólnego życia miasta sprzyjała strażackiej pracy. Odbudowano zniszczoną remizę przy ul. Pomorskiej 16. Przystąpiono do szkolenia załóg zakładów pracy, funkcjonariuszy milicji, kolejarzy i pocztowców. W tym roku zaczęło się także kształtować w bydgoskiej straży pożarnej życie kulturalno-oświatowe.
W lipcu 1945 roku przy Bydgoskich Zakładach Przemysłu Tłuszczowego (Pollena) rozpoczęła działalność Ochotnicza Straż Pożarna. Założycielami tej straży byli: Alojzy Klonecki, Ludwik Stolpe, Maksymilian Bona i Antoni Kitowicz. Zarządzeniem z dnia 30 listopada 1945 roku Minister Administracji Publicznej reaktywował Związek Straży Pożarnych i powołał tymczasowy jego Zarząd.
W Bydgoskich Zakładach Papierniczych w Fordonie w roku 1946 została utworzona Zakładowa Straż Pożarna. Początkowo ta jednostka skupiała 21 członków, którym zakupiono umundurowanie. Straż ta początkowo była wyposażona w drewnianą dwukołową przyczepę, motopompę DKW oraz kilka parcianych węży. Straż ta skutecznie gasiła pożary zarówno we własnym zakładzie, zakładach sąsiednich i mieście oraz na terenach leśnych. Brała też udział w akcjach przeciwpowodziowych. W dniu 27 kwietnia 1947 roku powstała jednostka ZOSP w Bydgoskiej Fabryce Narzędzi. W roku 1948 została utworzona kolejna ZOSP w Pomorskich Zakładach Przemysłu Skórzanego "Kobra" przy ul. Kościuszki 27. Założycielami tej jednostki byli druhowie: Jan Monarcha, Michał Knioła, Antoni Wróblewski. W tym samym roku powstaje sekcja pożarowa TOPL w Zakładach Teleelektronicznych "Telkom-Telfa", która w 1950 roku przekształciła się w OSP, a rok później otrzymała motopompę "Leopolia".
Reorganizacja Państwowa Po 1949 Roku
Na podstawie zarządzenia Rady Ministrów z dnia 24 października 1949 r., czwartego lutego 1950 roku Sejm uchwalił ustawę o ochronie przeciwpożarowej i jej organizacji. Mocą tej ustawy, po raz pierwszy w historii polskiego pożarnictwa, powołano państwowe zawodowe organy ochrony przeciwpożarowej pod ogólną nazwą Komenda Główna Straży Pożarnych. Ustalono, że pracownicy zawodowi pożarnictwa, legitymujący się odpowiednimi kwalifikacjami zawodowymi stanowią Korpus Techniczny Pożarnictwa. Pierwszym wojewódzkim Inspektorem Pożarnictwa został mianowany mjr poż. W grudniu 1950 roku Komendant Główny Straży Pożarnych mianował Komendantem Wojewódzkim Straży Pożarnych ppor. poż. Józefa Błażejaka.
Z dniem 1 stycznia 1951 roku utworzono poszczególne służby KWSP. W miastach i powiatach tworzono Komendy Miejskie i Powiatowe Straży Pożarnych, których obsadę początkowo na ogół pełnił powiatowy lub miejski Komendant Straży Pożarnych. Pierwszym Komendantem Miejskim Straży Pożarnych w Bydgoszczy został wyznaczony kpt. poż. Feliks Laskowski, a Komendantem Powiatowym został kpt. poż. Strażacy zawodowi zabezpieczali miasto pełniąc stałe dyżury w systemie trzyzmianowym (24/48 godzin) w remizie. Służbę pełniło 181 funkcjonariuszy pożarnictwa wraz z 25 pracownikami Komendy Rejonowej Straży Pożarnej, którzy nadzorowali także tereny gmin ościennych dawniejszego powiatu bydgoskiego. Wspomagali działalność statutową trzydziestu terenowych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. Codziennie prasa, radio i TV donosiła o różnych akcjach ratunkowych przeprowadzanych przez Zawodową Straż Pożarną w Bydgoszczy. Strażacy brali udział przy różnorodnych pracach na rzecz miasta.
Ukoronowaniem zasług i uznania ze strony społeczeństwa dla bydgoskich strażaków było nadanie sztandaru dla Zawodowej Straży Pożarnej. W dniu 25 maja 1980 roku z okazji Dnia Strażaka Komendant Główny Straży Pożarnej gen. poż. Zygmunt Jarosz na Starym Rynku w Bydgoszczy, przed pomnikiem Walki i Męczeństwa, wręczył Komendantowi Zawodowej Straży Pożarnej płk. poż.
Kryzysowym dla OSP był rok 1949, kiedy pod wpływem silnej stalinizacji władze rozpoczęły dyskryminację organizacji społecznych niezaangażowanych politycznie. Sytuacja unormowała się pod koniec lat 50. Na nowo zaczęto budować struktury zarządu OSP. Po jego reaktywowaniu na terenie miasta Bydgoszczy działało 35 zakładowych jednostek. W „najlepszym czasie” funkcjonowało w Bydgoszczy ponad 40 jednostek Zakładowych OSP skupiających 1202 członków. Były to między innymi jednostki Zakładowych Straży Pożarnych (ZZSP) takich zakładów jak:
- ZZSP Z.CH. "Organika - Zachem"
- ZZSP ZNTK Bydgoszcz
- ZZSP BZE "Belma"
- ZZSP ZR "Romet"
- ZZSP PKP Lokomotywownia Bydgoszcz - Wschód
- ZZSP ZPG "Stomil"
W 1990 roku, mając na względzie poprawę stanu bezpieczeństwa pożarowego, z inicjatywy władz miasta i województwa zostały oddane do użytku nowe obiekty na potrzeby kolejnego Oddziału Zawodowej Straży Pożarnej.
Misja i Cele Statutowe Ochotniczej Straży Pożarnej
Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych w Bydgoszczy jest ściśle określona statutowo i obejmuje szeroki zakres zadań na rzecz społeczności:
- Prowadzenie działalności mającej na celu zapobieganie pożarom oraz współdziałanie w tym zakresie z państwową strażą pożarną, organami samorządowymi i innymi podmiotami.
- Udział w akcjach ratowniczych przeprowadzanych w czasie pożarów, zagrożeń ekologicznych związanych z ochroną środowiska oraz innych klęsk i zdarzeń.
- Informowanie ludności o istniejących zagrożeniach pożarowych i ekologicznych oraz sposobach ochrony przed nimi.
- Rozwijanie wśród członków ochotniczej straży pożarnej kultury fizycznej i sportu oraz prowadzenie działalności kulturalno-oświatowej i rozrywkowej.
- Wykonywanie innych zadań wynikających z przepisów o ochronie przeciwpożarowej oraz niniejszego statutu.
- Działania na rzecz ochrony środowiska.
- Wspieranie działalności społeczności lokalnych.
- Propagowanie wiedzy przeciwpożarowej, ratowniczej oraz na temat bezpieczeństwa.
Dziedzictwo i Tradycja: Przekazanie Sztandarów do Muzeum
Zarząd Miejski OSP w Bydgoszczy przekazał Muzeum Okręgowemu pięć sztandarów dawnych jednostek i jeden starego zarządu. Są to ważne eksponaty związane z historią pożarnictwa i przemysłu. Do Muzeum Historii Bydgoszczy, oddziału Muzeum Okręgowego w spichrzach przy ul. Grodzkiej, przekazano sztandary nieistniejących już jednostek Zakładowych Ochotniczych Straży Pożarnych, haftowanych od drugiej połowy lat 70. XX wieku do 2012 roku.
Jednostki, których sztandary zasiliły muzealne zbiory, to m.in.:
- Ochotnicza Straż Pożarna w Bydgoskich Zakładach Papierniczych w Fordonie, powstała w 1946 roku i licząca na początku swojej działalności 21 członków. Wyposażona była w drewnianą, dwukołową przyczepkę, motopompę DKW i węże parciane.
- OSP w P.Z.P.S. „Kobra”, utworzona w 1948 roku przez Michała Anioła, Antoniego Wróblewskiego, Edwina Wrzesińskiego, Leona Witkowskiego i innych. Służyło tam 38 członków, a liczba ta przez wiele lat była niezmienna. Druh Leszek Szmyt opowiada, że sztandar z „Kobry” odnaleziono w Koronowie.
- Trzy sztandary ze straży w zakładach teleelektronicznych przy ul. Pilickiej. W tym miejscu w 1948 roku utworzono Terenową Obronę Przeciwlotniczą (TOPL), której sekcja stała się zalążkiem powołanej w 1950 roku OSP. Przez lata jednostka ta prowadziła prężnie Młodzieżową Drużynę Pożarniczą, która nieraz reprezentowała województwo na mistrzostwach Polski. Od kiedy firma Alcatel-Lucent stała się częścią Nokii, jednostka przestała być finansowana przez zarządzających firmą i formalnie trzy lata temu wykreślono ją z KRS. Część jej majątku przekazano OSP Osielsko. Nowe hafty tworzono wraz ze zmianami nazwy firmy.
„Te sztandary stanowią nie tylko część spuścizny strażackiej, ale są także elementem dziedzictwa przemysłowego Bydgoszczy. Zasilą one bogatą kolekcję sztandarów, którą muzeum posiada w swoim zasobie. Sztandary stanowią dla strażaków bardzo ważny element ich tradycji. Są one wystawiane podczas doniosłych uroczystości - zebrań, zjazdów, pochodów czy pogrzebów. Z tego względu są to przedmioty nie tylko o wartości historycznej, ale także emocjonalnej” - wyjaśnia Anna Nadolska.
Przekazane sztandary są wykonane według regulaminu OSP. Na awersie dominuje niebieska barwa. W centrum znajdują się symbole strażackie - hełm i toporki otulone laurami. Wokół nich nazwa jednostki, daty jej utworzenia oraz ufundowania sztandaru. Na rewersie znajduje się herb państwowy na czerwonym tle.
„Te sztandary jeszcze kilkanaście lat temu były wizytówkami Ochotniczych Straży Pożarnych działających w bydgoskich zakładach. Są świadectwem zaangażowania strażaków ochotników w ochronę swoich miejsc pracy, ale nie tylko. W okresie po drugiej wojnie światowej funkcjonowało kilkadziesiąt jednostek ZOSP. W tym zbiorze brakuje nam jeszcze sztandaru OSP Makrum, która była bardzo aktywna” - mówi druh Leszek Szmyt, dodając: „Dziękujemy, że dzięki państwa decyzji możemy zachować ten bardzo ważny fragment historii Bydgoszczy, historii ochotniczej straży w naszym mieście. Mamy w Polsce wiele strażackich muzeów, jest takie nawet w pobliskim Solcu Kujawskim. Długo zastanawialiśmy się z druhem prezesem, co zrobić z nimi. To są sztandary bydgoskich jednostek, więc to jest to miejsce, gdzie się powinny znaleźć. Będzie można te sztandary pokazywać tutaj młodym adeptom pożarnictwa, a w każdej chwili będą mogli zobaczyć je starsi druhowie.”
Bieżąca Działalność i Wydarzenia
Bydgoski Związek OSP regularnie organizuje i wspiera szereg wydarzeń mających na celu rozwijanie umiejętności strażaków, promowanie wiedzy pożarniczej oraz pielęgnowanie tradycji.
Dzień szkoleniowy w bydgoskim oddziale prewencji - KWP Bydgoszcz
Konkursy i Zawody Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP)
Jednym z kluczowych obszarów działalności jest wsparcie dla Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych, które są przyszłością straży pożarnej. Odbywają się liczne wydarzenia, takie jak:
- Miejskie Eliminacje Ogólnopolskiego Turnieju Wiedzy Pożarniczej pt. „Młodzież Zapobiega Pożarom”, które cyklicznie angażują młodzież szkolną.
- Bydgoskie Zawody Halowe MDP oraz Wojewódzkie Halowe Zawody Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (np. w Grudziądzu), w których startują liczne drużyny reprezentujące powiaty województwa.
- Bydgoskie Zawody OSP i MDP, które odbywają się m.in. w Myślęcinku, gromadząc drużyny z Ochotniczych Straży Pożarnych działających w Bydgoszczy.
- Otwarte Halowe Zawody Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych o Puchar Burmistrza Miasta w różnych lokalizacjach, np. w Golubiu-Dobrzyniu czy Więcborku.
- Konkursy plastyczne, których celem jest podnoszenie świadomości w zakresie bezpieczeństwa pożarowego poprzez twórczość artystyczną dzieci i młodzieży.
Uroczystości i Pamięć
Bydgoski Związek OSP aktywnie uczestniczy w uroczystościach, które upamiętniają trud i poświęcenie strażaków:
- Wojewódzki Dzień Strażaka, obchodzony uroczyście (np. w Wąbrzeźnie), często połączony z jubileuszami lokalnych jednostek OSP.
- Msza święta za strażaków, odprawiana w intencji wszystkich druhów i druhny, stanowiąca ważny element obchodów (np. w Katedrze św. Janów w Toruniu, gdzie Zarząd reprezentowany jest przez prezesa i poczet sztandarowy).
- Pamięć o zmarłych członkach, takich jak dh Tadeusz Chwil, członek OSP w FORMECIE, sekretarz Zarządu Oddziału Miejskiego ZOSP RP w Bydgoszczy w latach 1991-1996 oraz prezes Zarządu Miejskiego w latach 1996-1998, który odszedł na wieczną służbę.
Współczesne Ochotnicze Straże Pożarne w Bydgoszczy
Do dzisiaj przetrwały cztery przyzakładowe OSP na terenie Bydgoszczy, kontynuując bogatą tradycję i misję. Zarząd Oddziału Miejskiego ZOSP RP w Bydgoszczy aktywnie wspiera ich działalność statutową, zapewniając, że Ochotnicze Straże Pożarne pozostają istotnym filarem bezpieczeństwa i integracji społecznej w regionie.