Zamek Korniaktów w Sośnicy – Historia, Architektura i Konserwacja

Zamek w Sośnicy, położony w gminie Radymno, stanowi przykład nowożytnego założenia obronnego, charakterystycznego dla szlacheckiej architektury militarnej na obszarze południowo-wschodnich ziem koronnych Rzeczypospolitej w okresie XVII wieku. Ruiny zamku Korniaktów, będące jednym z najbardziej malowniczych, a jednocześnie zapomnianych zabytków w regionie, przechodzą obecnie intensywne prace konserwatorskie i restauratorskie, mające na celu jego zabezpieczenie i przywrócenie mu należnego miejsca na mapie lokalnego dziedzictwa.

Historia Zamku

Początki i budowa

Zamek w Sośnicy był jedną z rezydencji wiejskich Konstantego Korniakta - kupca greckiego pochodzenia, bankiera i jednego z najbogatszych ludzi w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Konstanty Korniakt (senior) przybył do Polski z Krety około 1560 roku, a dorobiwszy się fortuny m.in. jako celnik ziem ruskich, nabył między innymi tereny Sośnicy. Pierwotny dwór w Sośnicy wzniesiono około 1580 roku i był on zdolny do odparcia napadu sąsiada na czele nawet licznej zbrojnej bandy, jakich wiele było w tych okolicach.

W pierwszej dekadzie XVII wieku Konstanty Korniakt junior wzniósł w zachodniej części ówczesnej wsi Białoboki murowany zamek. Obiekt ten był otoczony terenami podmokłymi i bagnami, co utrudniało do niego dostęp. Syn Konstantego (seniora), również Konstanty, rozbudował istniejący budynek w dwuskrzydłowy zamek, zmieniając pierwotnie renesansowy dwór w obronną fortecę z dwoma skrzydłami i murem.

Najazdy i zniszczenia

Na niespokojnej ziemi przemyskiej zgromadzony przez Korniaktów majątek nie mógł pozostać niezauważony. W roku 1605 Stanisław "Diabeł" Stadnicki z Łańcuta, dysponujący oddziałem 1500 żołnierzy, złupił zamek sośnicki, do czego doprowadziły nieporozumienia finansowe z Korniaktami. Opis Władysława Łozińskiego sugeruje, że zameczek mógł być w trakcie rozbudowy i nie do końca ufortyfikowany. Piechota uderzyła na bramy, jazda przypuściła atak od błonia, gdzie nie było jeszcze ani fos, ani murów, jednocześnie otwarto kanonadę i uczyniono straszliwy okrzyk przy wtórze trąb i kotłów wojennych. Wkrótce bramy rozpadły się od kul działowych i siekier szturmujących, a piechota wtargnęła do zamku, wywieszając na baszcie swoją chorągiew na znak triumfu. Łupy najeźdźców były ogromne; zamek został ogołocony doszczętnie ze wszystkiego, łącznie z drzwiami i oknami. Przebywającego w Sośnicy Konstantego Korniakta (juniora) uprowadzono, a jego żonę i córki zgwałcono. Prace budowlane zostały przerwane na ponad 10 lat.

Dopiero około lat 20-tych XVII wieku powstał nowy, obszerniejszy zamek. Konstanty Korniakt (junior) do starego skrzydła północnego dobudował skrzydło mieszkalne z bramą wjazdową od zachodu. Z pozostałych stron bezpieczeństwo zapewniały gruby na 140 cm mur z 4 basztami i pionowa skarpa. Podczas najazdu ordy budżackiej dowodzonej przez Kantemira murzę w czerwcu 1624 roku zamek białobocki został ponownie zaatakowany przez oddziały tatarskie, które zdołały przełamać opór obrońców. W trakcie walki zginął sam Konstanty Korniakt junior, a zamek został obrabowany i zdewastowany przez Tatarów.

Kolejni właściciele i upadek

Korniaktowie stracili Sośnicę w wyniku mariażu Elżbiety Korniaktowej, wnuczki Konstantego Juniora, z Marcinem Krasickim przed rokiem 1660, choć prawne spory o wieś toczyły się bardzo długo. Kolejnymi właścicielami klucza białobockiego byli Aleksander Zbigniew Korniakt, a po jego śmierci w 1639 roku córka Elżbieta, zamężna z Marcinem Konstantym Krasickim. W drugiej połowie XVII i w XVIII wieku Białoboki w wyniku zawieranych małżeństw znajdowały się w rękach kolejno Andrzeja Modrzewskiego, Aleksandra Łaszcza, Stanisława Potockiego, Franciszka Salezego Potockiego, Stanisława Szczęsnego Potockiego, Adama Mniszka i Adama hr. Stadnickiego. W XIX wieku zamek był również własnością Lubomirskich, a potem Stadnickich.

Zachowany opis z XIX wieku mówi o dwóch zamkowych skrzydłach mieszkalnych, wolno stojącym drewnianym budynku oraz folwarku. Na początku XX wieku Stadniccy przebudowali budynki i urządzili w zamku browar. W 1915 roku wybuchł pożar, po którym budowla już się nie podniosła. Około 1962 roku na polecenie miejscowego PGR dokonano rozbiórki bramy wjazdowej z herbem Szreniawa Stadnickich. Potem, aż do 2004 roku, właścicielem terenu zamkowego był Zespół Szkół Rolniczych w Sośnicy.

Architektura i Stan Obecny Zamku Północnego

Charakterystyka

Jak świadczy mapa wykonana w ramach tzw. drugiego zdjęcia kartograficznego Galicji w latach 1779-1783, zamek istniejący w XVII wieku był nowoczesnym założeniem bastionowym z trzema murowanymi bastionami, otoczonym murem obronnym. Dziewiętnastowieczne słowniki geograficzne przypisują budowę zamku w latach 1537-40 królowej Bonie, choć trudno znaleźć potwierdzenie tego faktu w starszych źródłach.

Obecnie w Sośnicy zachował się zarośnięty kopiec z ceglanymi murami, zwłaszcza w części północnej. Są to resztki najstarszego podłużnego skrzydła północnego o wymiarach 12x50 metrów oraz wieży od północnego-zachodu. Relikty kwadratowego budynku (7,5x7,5 m) od strony zachodniej tkwią pod ziemią. Do skrzydła północnego można wejść trzema zwykłymi wejściami od strony stawów, a w jednym pomieszczeniu można zobaczyć stary kamienny portal. Od strony kopca mury te są poniżej poziomu ziemi, co wskazuje, że są to piwnice budynku mieszkalnego, zapewne zaadaptowane na pomieszczenia browaru na początku XX wieku. Środkowa część ma zawalony strop. Jedynie wieża w narożniku zachodnim posiada zachowaną w ruinie kondygnację naziemną. Przyjmuje się, że budynki zamkowe miały na pewno jedną kondygnację naziemną, choć nie jest jasne, czy posiadały piętro - budowla mogła być niska i rozplanowana horyzontalnie.

Współczesne Działania Konserwatorskie

Rewitalizacja i plany na przyszłość

Teren zamku do 2009 roku leżał odłogiem, był zarośnięty i słabo dostępny. W 2009 roku teren ruin sośnickich od powiatu jarosławskiego przejęła gmina Radymno, która przekazała go Stowarzyszeniu Rozwoju Gminy Radymno "Pro Patria" w Sośnicy. Od tego czasu gmina i stowarzyszenie wspólnie opiekują się zabytkiem. Uprzątnięto teren, wywożąc 300 ton śmieci, odmulono i zarybiono stawy zamkowe, a także postawiono tablicę informacyjną. Zrewitalizowano stawy, a między nimi powstała scena imprezowa i nowe budynki, jednak same ruiny pozostawały nietknięte i oznaczone zakazami.

Obecnie ruiny zamku Korniaktów przechodzą intensywne prace konserwatorskie i restauratorskie. Zakres prowadzonych robót obejmuje działania mające na celu ochronę i utrwalenie tego, co przetrwało próbę czasu. Pierwsze efekty są już widoczne - mury zyskują stabilność, a cały teren zaczyna wyglądać coraz bardziej uporządkowanie.

Koszt realizacji zadania wynosi 3 248 300 zł. Zdecydowaną większość tej kwoty - aż 3 miliony złotych - stanowi dofinansowanie zewnętrzne. Wkład własny Gminy Radymno to 248 300 zł. W 2025 roku stowarzyszenie otrzymało 3 mln zł dotacji na realizację projektu "Konserwacja i modernizacja ruin zamku Korniaktów w Sośnicy". Postęp prac na miejscu oceniali już samorządowcy i przedstawiciele lokalnych środowisk, w tym wójt gminy Radymno Bogdan Szylar, członek zarządu województwa podkarpackiego Anna Huk, radni oraz sołtys Sośnicy, a także przedstawiciele stowarzyszenia „Pro Patria” i wykonawcy inwestycji.

Dzięki pozyskanym środkom obiekt dostaje realną szansę na przetrwanie i stopniowe odzyskiwanie dawnego znaczenia. Samorząd zachęca mieszkańców i wszystkich zainteresowanych do śledzenia postępów prac, licząc, że w przyszłości to miejsce stanie się jeszcze ważniejszym punktem na turystycznej mapie regionu.

Położenie i Dostęp

Zamek Korniaktów znajduje się w Sośnicy, we wschodniej części województwa podkarpackiego. Jest położony 6 km na południowy-wschód od Radymna i 20 km na północny-wschód od Przemyśla. Oglądnięcie resztek zamku i okolicy zajmuje około 25 minut.

tags: #osp #korniaktow #polnocny