Pasy przeciwpożarowe typu BK w ochronie lasów

Polskie lasy mierzą się co roku z problemem pożarów, a sezon 2023 był jednym z najtrudniejszych w ostatniej dekadzie, z ponad sześcioma tysiącami odnotowanych zdarzeń. W przeciwieństwie do Europy Zachodniej, gdzie pożary lasów traktowane są jako katastrofa naturalna wymagająca skoordynowanych działań, w Polsce jednym z kluczowych elementów systemu prewencji są pasy przeciwpożarowe. Stanowią one pasma gruntu oddzielające las od potencjalnych źródeł zagrożenia, takich jak drogi, parkingi, zakłady przemysłowe czy linie kolejowe.

Zadaniem pasa przeciwpożarowego jest zapobieganie przenoszeniu się ognia z jednego terenu na drugi. Prawidłowo utrzymany pas nie jest jedynie dekoracyjnym pasem zieleni; musi być pozbawiony martwych drzew, leżących gałęzi, nieokrzesanych ściętych drzew oraz podszytu złożonego z gatunków iglastych. Każdy element, który mógłby posłużyć jako materiał opałowy dla ognia, musi zostać usunięty.

Podstawy prawne i rodzaje pasów przeciwpożarowych

Obowiązek zakładania i utrzymywania pasów przeciwpożarowych wynika z kilku aktów prawnych, tworzących spójny system. Podstawą jest Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 marca 2006 r. w sprawie szczegółowych zasad zabezpieczenia przeciwpożarowego lasów, uzupełnione przez Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. oraz Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 7 sierpnia 2008 r. w sprawie wymagań w zakresie odległości i warunków dopuszczających usytuowanie drzew i krzewów, elementów ochrony akustycznej i wykonywania robót ziemnych w sąsiedztwie linii kolejowej, a także sposobu urządzania i utrzymywania zasłon odśnieżnych oraz pasów przeciwpożarowych.

Wyróżnia się następujące rodzaje pasów przeciwpożarowych:

• Typ A: Pas gruntu o szerokości 30 m, przyległy do granicy pasa drogowego albo obiektu. Jest pozbawiony martwych drzew, leżących gałęzi i nieokrzesanych ściętych lub powalonych drzew oraz podszytu i podrostu gatunków iglastych, z wyjątkiem jodły. Oddziela las od dróg publicznych, dróg dojazdowych do zakładów przemysłowych lub magazynowych, obiektów magazynowych i użyteczności publicznej. Nie dopuszcza się składania pozostałości w postaci wałów i stosów.
• Typ B: Pas gruntu o szerokości 30 m, przyległy do granicy obiektu albo pasa drogowego. Spełnia wymogi typu A, z tym że w odległości od 2 do 5 m od granicy obiektu albo drogi zakłada się bruzdę o szerokości 2 m, oczyszczoną do warstwy mineralnej. W uzasadnionych przypadkach bruzdę może stanowić inna powierzchnia pozbawiona materiałów palnych. Pas ten oddziela las od parkingów, zakładów przemysłowych i dróg poligonowych.
• Typ BK: Pas gruntu w sąsiedztwie linii kolejowej, na której prowadzony jest ruch. Może być wykonany jako jedna równoległa do linii kolejowej bruzda o szerokości co najmniej 4 m, usytuowana w odległości od 2 m do 5 m od dolnej krawędzi nasypu lub górnej krawędzi przekopu linii kolejowej. W razie wystąpienia rowów bocznych - od zewnętrznej krawędzi tych rowów. Bruzda powinna być oczyszczona z wszelkiej roślinności do warstwy mineralnej, a na gruntach torfiastych - posypana warstwą piasku o grubości od 0,01 m do 0,02 m. Inną formą pasa BK jest wykonanie go jako dwóch równoległych do linii kolejowej pasów gruntu (bruzd) o szerokości co najmniej 2 m, odległych od siebie od 10 do 15 m i połączonych ze sobą co 25 do 50 m pasami poprzecznymi tej samej szerokości. Prostokąty powstałe między pasami powinny być oczyszczone z krzewów, suchej ściółki i gałęzi oraz zadrzewione gatunkami liściastymi, jeśli warunki siedliskowe zapewniają prawidłowy ich rozwój.
• Typ C: Pas gruntu o szerokości od 30 do 100 m, przyległy do granicy obiektu. Spełnia wymogi typu A, z tym że bezpośrednio przy obiekcie zakłada się bruzdę o szerokości od 5 do 30 m, oczyszczoną do warstwy mineralnej. Oddziela las od obiektów na terenach poligonów wojskowych.
• Typ D: Pas gruntu o szerokości od 30 do 100 m rozdzielający duże, zwarte obszary leśne. Spełnia wymogi typu A, z bruzdą o szerokości od 3 do 30 m oczyszczoną do warstwy mineralnej. Drzewostany na tym pasie muszą mieć ponad 50-procentowy udział gatunków liściastych. Pasy te zakłada się wzdłuż wytypowanych dróg, umożliwiających prowadzenie działań ratowniczych. Wykonuje się je na obszarach o dużym zagrożeniu pożarowym.

Wyjątki i regulacje szczegółowe

Przepisy dotyczące pasów przeciwpożarowych nie obowiązują bezwarunkowo wszędzie. Nie dotyczą lasów zaliczonych do III kategorii zagrożenia pożarowego, drzewostanów starszych niż 30 lat położonych przy drogach publicznych i parkingach, oraz lasów o szerokości mniejszej niż 200 metrów.

Szczegółowych ustaleń dotyczących wykonania pasów typu C i D, w tym możliwości zastąpienia całości lub części bruzdy zmineralizowanej poletkiem łowieckim, łąką koszoną czy plantacją, dokonuje nadleśniczy w uzgodnieniu z właściwymi terytorialnie kierownikami jednostek podległych i nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej (dla typu C) lub z właściwym miejscowo komendantem wojewódzkim Państwowej Straży Pożarnej (dla typu D).

Utrzymanie pasów przeciwpożarowych

Założenie pasa to jedno, utrzymanie go w odpowiednim stanie przez cały sezon to zupełnie inne wyzwanie. Teoretycznie brzmi to prosto: usunąć martwe drzewo, uprzątnąć gałęzie, ściąć podrost. W praktyce, przy pasach o szerokości 30 m i długości liczonej w setkach lub tysiącach metrów, narzędzia mechaniczne są jedynym sensownym rozwiązaniem. Jeśli pas był zaniedbany przez jeden sezon, szybko wróci do niego trawa, chwasty i młode odrosty.

Narzędzia i techniki utrzymania

Do regularnego koszenia na otwartym terenie sprawdzają się kosiarki bijakowe - maszyny do ciągnika, które równocześnie koszą i rozdrabniają ściętą roślinność. Roślinność drzewiasta, taka jak samosiewy, podrost gatunków iglastych czy krzaki, stanowi największy problem na pasach, które nie były utrzymywane przez dłuższy czas. Do rozdrabniania tego rodzaju materiału potrzebny jest cięższy sprzęt.

• Mulczery powierzchniowe: Radzą sobie z krzewami, drobnymi drzewkami i gałęziami, rozdrabniając je bezpośrednio w miejscu i mieszając z glebą. Nie ma żadnych pozostałości, które trzeba by wywozić - co jest bezwzględnym priorytetem na pasach przeciwpożarowych.
• Mulczery wgłębne: Stosowane przy pasach silnie zarośniętych, wymagających usunięcia stojących drzewek lub pni. Maszyny te pracują głębiej, potrafiąc rozdrobnić materiał razem z systemem korzeniowym i wymieszać go z glebą.
• Mulczery do koparek lub ładowarek: Przydatne przy pasach w sąsiedztwie linii kolejowych i dróg publicznych, gdzie standardowy ciągnik może mieć utrudniony dostęp. Wyposażone w wysięgniki, pozwalają sięgnąć kilka metrów poza podwozie nośnika, umożliwiając pracę ze skarpy, z pobocza czy dna rowu, bez ryzyka wywrotki pojazdu roboczego.

Specyfika bruzd i gruntów

Bruzda, wymagana przy pasach typów B, C i D, musi być dosłownie goła. Oznacza to brak jakiejkolwiek roślinności czy liści, z widoczną warstwą mineralną na wierzchu. Utrzymanie jej w takim stanie przez cały sezon wymaga co najmniej kilku przejazdów. Na gruntach torfiastych przepisy wymagają dodatkowo posypania piaskiem.

W lasach na glebach kamienistych, szczególnie na południu Polski i w pasie pojezierzy, utrzymanie pasa oznacza również walkę z kamieniami. Specjalistycznym rozwiązaniem są kruszarki do kamieni montowane na ciągniku, które rozdrabniają skałki i odłamki do frakcji nieszkodliwej dla dalszej obróbki i późniejszego wzrostu roślinności.

Terminy prac i renowacja

Przepisy mówią o sezonie od 1 kwietnia do 31 października, ale w praktyce najlepiej zaczynać wcześniej. Wczesnowiosenne prace, gdy roślinność jeszcze nie rozkwitła w pełni, są prostsze mechanicznie i mniej uciążliwe dla okolicznych drzewostanów. Jeśli pas był zaniedbany przez kilka lat, jednorazowe przejście nie wystarczy. Taki teren wymaga najpierw oceny (czy dominuje podrost, krzewowacizna czy martwe drewno) i dobrania sprzętu sekwencyjnie: najpierw cięższe maszyny do grubego materiału, potem wykańczanie mulczerem powierzchniowym i ewentualnie koszenie.

Odpowiedzialność i konsekwencje prawne

Obowiązek urządzania i utrzymywania pasów przeciwpożarowych spoczywa na różnych podmiotach, zgodnie z obowiązującymi przepisami:

• Nadleśnictwa: pasy typu A (drogi publiczne), B (parkingi) i D.
• Komendanci poligonów: pasy typu B (drogi poligonowe) i C.
• Właściciele linii kolejowych: pasy typu BK.
• Kierownicy lub właściciele zakładów przemysłowych, obiektów magazynowych i użyteczności publicznej: pasy typu A (drogi dojazdowe do tych obiektów) i B (wokół obiektów).

W przypadku, gdy umowa o zarząd lub użytkowanie nie została zawarta, odpowiedzialność za realizację obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej spoczywa na faktycznie władającym budynkiem, obiektem budowlanym lub terenem.

Brak pasa lub pas w złym stanie to nie tylko potencjalne ryzyko pożarowe, ale również odpowiedzialność prawna. Właściciel lub zarządca obiektu, który nie dopełnił obowiązku, odpowiada za szkody w lesie zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej. W razie pożaru, który przeszedł z jego terenu przez zaniedbany pas na sąsiadujący las, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności cywilnej za wszystkie straty.

Zalecenia z zakresu hodowli lasu w ochronie przeciwpożarowej

W celu zwiększenia odporności lasów na pożary, wzdłuż dróg i linii podziału powierzchniowego należy dążyć do wprowadzenia możliwie największej liczby gatunków domieszkowych i pomocniczych w wielorzędowej formie zmieszania. Dla powierzchni powyżej 6 ha, powstałych w wyniku odnowień poklęskowych, zaleca się stosowanie podziału powierzchni na mniejsze części wielorzędowymi pasami gatunków domieszkowych i pomocniczych. Przy zakładaniu upraw w bezpośrednim sąsiedztwie linii kolejowych, dróg publicznych itp., tam gdzie jest to możliwe, mechaniczne przygotowanie gleby należy wykonać równolegle do źródeł zagrożenia, na szerokość nie mniejszą niż 30 m.

Zabronione jest pozostawianie w odległości mniejszej niż 30 m od skraju toru kolejowego lub drogi publicznej (z wyjątkiem drogi o nawierzchni nieutwardzonej) w szczególności gałęzi, chrustu, nieokrzesanych ściętych drzew i pozostałości poeksploatacyjnych.

tags: #pas #przeciwpozarowy #typu #bk