Pożar Kina Rex w Abadanie: Tragedia, która wstrząsnęła Iranem

Pożar Kina Rex w Abadanie, który miał miejsce 19 sierpnia 1978 roku, był jednym z najbardziej tragicznych i wpływowych wydarzeń w historii Iranu, znacząco przyczyniając się do eskalacji rewolucji, która obaliła reżim szacha Mohammada Rezy Pahlawiego.

Kontekst Rewolucji Irańskiej

W 1978 roku Iran znajdował się w stanie narastającego niezadowolenia społecznego. Kraj był rządzony przez autokratycznego monarchę, szacha Rezę Pahlawiego, wyniesionego do władzy w 1953 roku dzięki zamachowi stanu wspieranemu przez USA, Wielką Brytanię i Izrael. Opozycja polityczna była brutalnie represjonowana, często przy użyciu budzącej grozę służby bezpieczeństwa SAVAK, która posługiwała się torturami i odpowiadała za tysiące ofiar.

Szach miał wizję westernizacji Iranu, dążąc do modernizacji gospodarki i infrastruktury za petrodolary. Reformy te, określane mianem „białej rewolucji”, pogłębiały jednak różnice ekonomiczne i kulturalne. Reforma rolna, mająca odebrać ziemię możnowładcom i klerowi, a oddać ją najbiedniejszym, sprawiła, że masy biednych rolników emigrowały masowo do miast, stając się niewykwalifikowanymi pracownikami. Pod koniec lat 70. pogarszająca się sytuacja gospodarcza, wzrost bezrobocia i kosztów życia w miastach stworzyły liczną grupę rozczarowanych młodych mężczyzn, pozbawionych korzeni i stabilizacji.

Rewolucja w latach 1978/79 nie była początkowo zrywem religijnym, lecz powszechnym protestem przeciwko nierównościom społecznym, pogarszającej się jakości życia i endemicznej korupcji. Wzięli w niej udział przedstawiciele całej opozycji: inteligencja, lewica, komuniści oraz konserwatywny kler. Haleh Esfandiari, opisując dni rewolucji, wspominała o poczuciu wspólnej sprawy łączącej kobiety i mężczyzn ze wszystkich klas społecznych, maszerujących razem w nadziei na poprawę życia - finansową, społeczną i prawną.

Ajatollah Chomejni, przebywający na wygnaniu we Francji, mówił wprost, że po rewolucji kobiety będą miały rolę w społeczeństwie w ramach nakreślonych przez islam, jednak w rewolucyjnym rozemocjonowaniu nikt nie słuchał go za dokładnie. Sama rewolucja zaczęła się w styczniu 1978 roku w mieście Kom, po demonstracjach studentów szkół religijnych, które były odpowiedzią na krytyczny artykuł w mediach rządowych na temat Chomejniego. Od tego czasu protesty stały się regularne, choć nie były ogromne. Szach starał się zająć pozycję ugodową, nie zgadzając się na krwawe tłumienie protestów, co później było krytykowane jako naiwność i niedecyzyjność.

Tragedia w Kinie Rex

Kiedy pod koniec lata 1978 roku opozycja zjednoczyła się i koordynowała swoje działania, ale wciąż nie osiągnęła masy krytycznej, doszło do tragedii, która stała się punktem zwrotnym. 19 sierpnia 1978 roku, w mieście Abadan, nieznani sprawcy podpalili Kino Rex, po uprzednim zabarykadowaniu wyjść. W kinie wyświetlano film „Gazelles” (Gavaznha), a sala była pełna - sprzedano około 600 biletów. O godzinie 20:21 czterech mężczyzn, zidentyfikowanych jako Hossein Takbalizadeh, Faraj Bazrkar, Fallah Mohammadi i Yadollah Mohammadpur, zatarasowało drzwi kina i oblało budynek benzyną lotniczą z kanistra. Ogień wybuchł na zewnątrz trzech wejść do głównej sali po tym, jak Takbalizadeh rzekomo upuścił zapałkę do benzyny. Następnie sprawcy uciekli.

W pożarze zginęły 422 osoby, choć szacunki wahają się od 377 do 470. Irańska gazeta "Ettela'at" pisała wówczas, że "600 osób spłonęło żywcem w Kinie Rex", a stan żałoby ogłoszono w całym mieście. Wiele ciał było tak zwęglonych, że nie dało się ich zidentyfikować - stopiły się w mieszaninę spalonego tłuszczu i plastiku, co wymagało pochowania ich w zbiorowej mogile. Świadkowie wspominali, że słyszeli dziwne dźwięki przypominające eksplozje, a sprzedawca kanapek przed kinem wyjaśnił, że "to był dźwięk eksplodujących czaszek". Miasto, znane ze swojej żywotności, pogrążyło się w żałobie.

Wzajemne oskarżenia i propaganda

Natychmiast po tragedii rozpoczęła się wojna propagandowa. Ajatollah Chomejni, przebywający na wygnaniu, natychmiast oskarżył szacha i SAVAK o podpalenie, co szeroka opinia publiczna przyjęła z wiarą. Rząd szacha początkowo obwiniał "islamskich marksistów", a później "islamskich bojowników", ale jego narracja spotkała się z niedowierzaniem. Powszechne plotki głosiły, że to SAVAK stoi za atakiem, choć nie było jasne, dlaczego mieliby to robić. Nieufność wobec rządu była tak duża, że tysiące Irańczyków, wcześniej neutralnych, uznało, że rząd jest zdolny do poświęcenia życia obywateli, aby ratować siebie.

Już przed incydentem Kina Rex, islamiści uważali kina za symbole zachodniej dekadencji i niemoralności. Od 1969 roku dochodziło do podpaleń kin, a według niektórych źródeł, ekstremiści spalili 29 kin w całym kraju przed tragedią w Abadanie, choć były one zamknięte i puste, co nie wiązało się z ofiarami. Islamistom sprzeciwiał się wzrost scen seksu w filmach. Jak wspomina Farajollah Salahshoor, irański reżyser filmowy, „dobrze wiedzieliśmy, że kino jest kanałem wejścia kultury zachodniej, paliłem kina jak inni przed rewolucją”.

Ten kontekst sprawiał, że islamska opozycja niezwykle skorzystała na tragedii w Kinie Rex w sensie propagandowym. Rząd, choć aresztował kilku podejrzanych, nie był w stanie przekonać społeczeństwa do swojej wersji wydarzeń. To zdarzenie wywołało intensywną nienawiść wobec rządu, a wielu obywateli masowo dołączyło do rewolucji, aby obalić monarchię.

Eskalacja Rewolucji

Pożar Kina Rex wywołał falę wyjątkowo gwałtownych protestów w całym kraju. 8 września szach zarządził stan wojenny, odchodząc od dotychczasowych metod działania. Dzień później na ulice Teheranu wyszło kilka tysięcy zagorzałych opozycjonistów. Wojsko i policja otworzyły ogień, zabijając nieznaną liczbę osób w zdarzeniu znanym jako Czarny Piątek. Masakra ta wywołała silny szok w Iranie, niwecząc wszelkie wcześniejsze próby załagodzenia sytuacji.

Mimo stanu wojennego wybuchły kolejne protesty i strajki, w tym pracowników kluczowego sektora naftowego. Szach, obawiając się kolejnej masakry, w praktyce zakazał egzekwowania stanu wojennego, pogłębiając chaos i niepewność w obozie władzy. Na pojednanie było już za późno, a bunt narastał. Rewolucji i duchowieństwu pomogło wymuszenie przez rząd wydalenia Chomejniego z Iraku. Udał się on na dalsze wygnanie do Paryża, gdzie z dnia na dzień stał się gwiazdą zachodnich mediów. Co więcej, korzystając z rozbudowanej infrastruktury telekomunikacyjnej we Francji, Chomejniemu paradoksalnie było łatwiej dotrzeć ze swoim przesłaniem do Irańczyków niż z sąsiedniego Iraku.

W grudniu 1978 roku protesty osiągnęły już ogromną skalę, a w całym kraju uczestniczyły w nich miliony osób. Szach i jego otoczenie byli bezsilni. Służby bezpieczeństwa zaczęły ulegać rozkładowi, morale w wojsku było niskie. 16 stycznia 1979 roku szach opuścił kraj. Ajatollah Chomejni wrócił do Iranu 1 lutego 1979 roku, a 11 lutego generałowie zadeklarowali neutralność, co jest dziś świętowane jako dzień zwycięstwa rewolucji.

Śledztwo i proces po rewolucji

Po zwycięstwie rewolucji, rodziny ofiar i mieszkańcy Abadanu nadal domagali się wyjaśnienia sprawy. Nowy rząd irański, początkowo niechętny do ścigania winnych, pod presją społeczną rozpoczął proces. Głównym oskarżonym był Hossein Takbalizadeh, jedyny ocalały z czteroosobowego zespołu podpalaczy, który został aresztowany jeszcze przed rewolucją, a następnie uwolniony z więzienia. W swoich zeznaniach i wywiadach przyznawał się do uzależnienia od heroiny i haszyszu. Twierdził, że akt podpalenia był "krokiem w kierunku rewolucji" i że dokonał go "w imię islamu".

Proces rozpoczął się 23 sierpnia 1980 roku, a jego przewodniczącym był Hossein Mousavi Tabrizi, rewolucyjny duchowny, który był obecny w Abadanie podczas tragedii i przekazywał wiadomości od Chomejniego mieszkańcom. Sąd rewolucyjny nadzorował 17 sesji sądowych, podczas których sądzono 26 osób. Takbalizadeh twierdził w swojej obronie, że był bezrobotnym narkomanem. Ostatecznie został skazany na śmierć jako "agent SAVAK", mimo że upierał się, iż działał dla islamu. Sześciu członków SAVAK, właściciel kina i jego menedżer również zostali uwięzieni i straceni. Monir Taheri, oskarżony przez Trybunał Rewolucyjny w Rudsar o szkolenie partyzanckie w USA, utrzymywał, że nigdy nie odwiedził Abadanu i w chwili pożaru przebywał w Ahwazie.

Wokół procesu narosły liczne kontrowersje. Ze 50 godzin nagrań pozostało tylko 6. Nie wiadomo, kto wydał rozkazy Hosseinowi i jego towarzyszom, dlaczego niektórzy z wymienionych przez Hosseina nazwisk nie pojawili się w sądzie, a oskarżeni nie mieli zapewnionych prawników. Irański dziennikarz Alireza Nourizadeh cytował ministra wywiadu, który twierdził, że "rozkaz podpalenia Kina Rex przyszedł z Najafu" (głównego centrum szyickiego islamu), wskazując na "pana Kiavasha, który później został członkiem parlamentu". Wielu historyków, m.in. Abbas Amanat, Spencer C. Tucker i Farhad Khosrokhavar, potwierdza, że podpalenie zostało dokonane przez islamskich bojowników związanych z rewolucją. Podkreślają, że zamiarem było zniszczenie kin, które symbolizowały "zachodnią dekadencję", a sprawcy wykazali się "całkowitym brakiem skrupułów moralnych".

Długotrwałe konsekwencje

Do dziś sprawa Kina Rex pozostaje owiana tajemnicą, a jej niejasne fakty i ukryte sekrety wciąż budzą pytania. Bez wątpienia był to jednak wynik działań ekstremistycznej grupy, zaniedbań i poważnych konfrontacji. Pożar Kina Rex nie tylko przyczynił się do wybuchu masowej przemocy i obalenia monarchii w Iranie, ale także stał się tragicznym symbolem, którego skutki były odczuwalne przez dziesięciolecia, kształtując bieg historii kraju i wpływając na perspektywę społeczeństwa na rewolucję i jej konsekwencje.

tags: #podpalenie #kina #w #iranskim #abadanie