Politechnika Gdańska w Marcu 1945 i Jej Odbudowa

Wiosną 1945 roku, w wyniku działań Armii Czerwonej, Śródmieście Gdańska zostało zniszczone w około 95%. Choć niewielu współczesnych mieszkańców i studentów zdaje sobie z tego sprawę, Gdańsk, obok stolicy i Wrocławia, ustanowił tragiczne rekordy wojennych zniszczeń. Według danych z lipca 1945 roku w całym Gdańsku zostało zrujnowanych niemal 20 tysięcy budynków. Pożary pochłonęły historyczne budowle, m.in. Ratusz Głównomiejski, Wielką Zbrojownię, Wielki Młyn i Żurawia. Z 17 zabytkowych świątyń posadowionych w centrum ucierpiało 14. Zniszczenia wojenne nie ominęły również Politechniki Gdańskiej, której Gmach Główny ucierpiał w pożarze w marcu 1945 roku.

Politechnika Gdańska w Czasie II Wojny Światowej

Podczas II wojny światowej Politechnika, wraz z Gdańskiem, została podporządkowana władzom w Berlinie. W momencie wybuchu wojny nie było już polskich studentów w uczelni, a Gdańsk został wcielony do Rzeszy. Większość studentów i część kadry zmobilizowano. W roku 1941 Politechnika Gdańska została ostatecznie podporządkowana władzom w Berlinie.

Rektor Pohlhausen, który nie chciał wprowadzić zaostrzonej dyscypliny, musiał ustąpić. Jego następcą został dotychczasowy prorektor prof. Martyrer. Nowy statut z 1941 roku zawierał szereg specyficznych przepisów. Kandydaci na studia musieli mieć świadectwo aryjskiego pochodzenia (od członków formacji hitlerowskich żądano tylko ustnego oświadczenia). Absolwentów niektórych techników "niemieckiej lub pokrewnej krwi", zobowiązujących się do lojalności wobec narodowo-socjalistycznego państwa, przyjmowano na studia, o ile ukończyli szkołę z wynikiem dobrym. Pozostali absolwenci techników musieli składać zastępczy egzamin dojrzałości. Biorących udział w wojnie obowiązywały egzaminy z niemieckiego, historii, geografii, nauki o dziedziczności i teorii ras. Opłata za przyjęcie wzrosła do 30 marek, czesne do 80 marek za semestr, opłata za godzinę zajęć tygodniowo - do 2,5 marki. W wyniku tych zmian, liczba studentów drastycznie się zmniejszyła, podobnie jak kadra. W roku 1944 było formalnie 44 profesorów zwyczajnych, 10 nadzwyczajnych i 4 docentów, ale tylko część z nich prowadziła regularne zajęcia. Mimo niepełnej obsady kadrowej, powołano w czasie wojny Wydział Lotniczy jako czwarty w fakultecie trzecim. Natomiast praktycznie przestało istnieć Studium Rolnicze, działające od 1925 roku przy Wydziale Chemii.

Ewakuacja i Przygotowania do Obrony

W styczniu 1945 roku ostatecznie zawieszono zajęcia na Politechnice. 21 stycznia cofnięto wydany w poprzednim roku zakaz opuszczania miasta. Część rodzin pracowników wyjechała pociągami do Niemiec. Najcenniejszą aparaturę, książki i akta rektoratu zapakowano w 500 skrzyń i załadowano na statek "Deutschland", który odpłynął 27 stycznia do Kilonii, zabierając także część pracowników oraz rodziny - razem 300 osób. Z Kilonii przewieziono cały transport do Schmalkalden w Turyngii, gdzie miano uruchomić politechnikę zastępczą. Niestety, osoby, które odpłynęły na statku "Gustloff'", zatonęły.

W kilka dni po odprawieniu transportu rozpoczęto przekształcanie Politechniki w szpital wojenny na 3000 łóżek. Osoby pozostałe jeszcze w uczelni zostały zaangażowane do pomocy. Zbliżający się front spowodował, iż przewidywany od 1 listopada 1944 roku do 28 lutego 1945 semestr zimowy nie mógł już być prawidłowo realizowany i w zasadzie został przed czasem przerwany. Dotarcie wojsk sowieckich do morza w rejonie Sławna uniemożliwiło ucieczkę drogą lądową. W dalszym ciągu obowiązywał zakaz wyjazdu mężczyzn od lat 16 do 60. W marcu rozpoczęły się naloty, a 21 marca sowieckie czołgi przedarły się do morza w rejonie Sopotu. Pierścień wokół Gdańska zacieśniał się.

Ostatnie Dni Wojny i Pożar Gmachu Głównego

26 marca w godzinach rannych opuścił uczelnię jej ostatni niemiecki rektor, prof. Martyrer. Do Stogów, gdzie czekał na niego kuter, przedostał się przez Nowy Port, ponieważ Śródmieście płonęło. W momencie odjazdu rektora Politechnika była cała, z wyjątkiem Laboratorium Wytrzymałościowego, rozbitego podczas jednego z nalotów, oraz paru utrąconych wieżyczek.

Po południu tego samego dnia, po gwałtownym ostrzale artyleryjskim, Rosjanie zajęli teren uczelni i wypędzili ludzi z piwnic. Szpital wojskowy, przyjmujący zwiększoną liczbę rannych w wyniku zbliżającego się frontu, został w zasadzie opuszczony przez personel szpitalny w kilka dni przed wejściem Rosjan do gmachów uczelni. Z chwilą nadejścia wojsk, na skutek strzelaniny, uszkodzone zostały głównie okna, drzwi i ściany wewnętrzne, z tym że po zajęciu gmachów i zastrzeleniu wszystkich rannych podejrzanych o przynależność do gestapo lub Armii Własowa, Gmach Główny został podpalony.

Skutki Pożaru i Zniszczeń

Pożar Gmachu Głównego spowodował jego bardzo duże zniszczenie, łącznie z zawaleniem stropów i dachu. Według relacji świadków, dopiero wtedy w zachodniej części Głównego Gmachu powstał pożar, który zniszczył 60% jego pomieszczeń oraz część Gmachu Chemii. Spłonęła Biblioteka z niewywiezioną częścią księgozbioru i wszystkie reprezentacyjne pomieszczenia środkowego traktu Gmachu Głównego. Ogień przerzucił się także na Gmach Instytutu Chemii, powodując jego znaczne uszkodzenie. W sumie nie walki, a podpalenie doprowadziły do tego, że polska uczelnia - Politechnika Gdańska - powstała na gruzach uczelni niemieckiej, musiała rozpocząć swoją działalność od daleko idącej rekonstrukcji i odbudowy. W odniesieniu do Gmachu Głównego można nawet powiedzieć, że powstała od nowa.

Powojenna Odbudowa Politechniki Gdańskiej i Rolnicy w Jej Tworzeniu

Na podstawie dekretu Rady Ministrów z dnia 24 maja 1945 roku, o przekształceniu Politechniki Gdańskiej w polską państwową szkołę akademicką, rozpoczęło się 60-lecie działalności obecnego Wydziału Inżynierii Lądowej i Środowiska. Profesorowie: Witold Minkiewicz (1880-1961), Marian Osiński (1883-1974) - absolwenci Politechniki Lwowskiej, Jan Borowski (1890-1966) - absolwent Instytutu Inżynierów Cywilnych w Petersburgu oraz Bronisław Bukowski (1893-1965) - jako jedyny z wymienionych absolwent przedwojennej Politechniki Gdańskiej (doktorat na Politechnice Warszawskiej), to postaci niezmiernie ważne dla powojennych początków polskiej uczelni.

Architekci Odbudowy Gmachu Głównego i Miasta

• Profesor Witold Minkiewicz - projektant odbudowy Gmachu Głównego w latach 1947-1953. Kiedy jako architekt i konserwator zabytków przybył do Gdańska, miał już za sobą liczne doświadczenia wojenne (aresztowanie przez NKWD i zesłanie do Krasnodonu w Donbasie) oraz uczelniane (m.in. stanowisko rektora oraz dziekana Wydziału Architektury na Politechnice Lwowskiej). Profesor Minkiewicz w latach 1946-1960 był kierownikiem Katedry Architektury Monumentalnej na Wydziale Architektury PG, był też odpowiedzialny za powojenną rozbudowę uczelni. W 1948 roku opracował pierwsze plany odbudowania gmachu gdańskiego Teatru Wybrzeże. W latach 1947-1951 przewodził Kierownictwu Odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu.

• Profesor Marian Osiński - wywodzący się z tego samego środowiska inżynierów lwowskich, rozpoczął pracę na PG w grudniu 1945 roku i jako profesor nadzwyczajny został kierownikiem Katedry Historii Architektury. Rok później uzyskał profesurę zwyczajną. Do 1952 roku pełnił funkcję dziekana Wydziału Architektury. W roku 1948 zorganizował Wydział Architektury Wieczorowej Szkoły Inżynierskiej Naczelnej Organizacji Technicznej w Gdańsku i do 1953 roku był jej dziekanem. Profesor Osiński był jednym z inicjatorów, a następnie kierownikiem odbudowy Głównego Miasta Gdańska. Pod jego kierunkiem opracowano dokumentację odbudowy m.in. ul. Długiej, Długiego Targu, czy ul. Piwnej. Był konsultantem Biura Projektowo-Badawczego Budownictwa Ogólnego "Miastoprojekt" oraz konsultował projekty odbudowy Szczecina, Koszalina i Kołobrzegu.

• Profesor Jan Borowski - architekt i konserwator, który pierwsze doświadczenia z zabytkami architektury i dydaktyką akademicką zdobywał w przedwojennym Wilnie. Po przyjeździe do Gdańska jesienią 1945 roku Borowski podjął pracę na Wydziale Architektury PG. Od stycznia 1946 roku, na stanowisku kierownika Katedry Historii Architektury Powszechnej, prowadził wykłady z historii architektury, a także z konserwacji zabytków. Od marca 1946 roku do rezygnacji w roku 1951 Jan Borowski był pierwszym po II wojnie światowej wojewódzkim konserwatorem zabytków w Gdańsku. Opracował pierwszy powojenny rejestr zabytków Gdańska i województwa przewidzianych do ochrony. Prowadził nadzór nad odbudową i pracami konserwatorskimi w centrum Gdańska, w tym m.in. odbudową sklepień i dachów kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Bazylika Mariacka), odbudową bryły i projektem hełmu Ratusza Głównego Miasta, czy Kaplicy Królewskiej.

• Profesor Bronisław Bukowski - znający doskonale Gdańsk i realia przedwojennej uczelni, w kwietniu 1945 roku wchodził w skład grupy operacyjnej i to on był odpowiedzialny za sporządzenie kosztorysu odbudowy Politechniki. Do listopada 1945 roku piastował funkcję kierownika Wydziału Budowlanego Gdańskiej Dyrekcji Odbudowy. W uczelni Bukowski zorganizował Katedrę Budownictwa Żelbetowego i nią kierował. Urządził specjalny cykl wykładów z nowatorskiej dla polskich inżynierów technologii betonu. Brał udział w odbudowie Śródmieścia Gdańska, a jego zasługą było uratowanie od zawalenia po wojennych zniszczeniach kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny oraz wieży kościoła św. Katarzyny.

• Kazimierz Lelewicz (1896-1986) - inżynier budownictwa kolejowego, podjął się niełatwego zadania dokumentowania wojennych zniszczeń w Gdańsku. Posługując się aparatem fotograficznym, rejestrował destrukcję zabytkowego centrum miasta i kolejne etapy mozolnej odbudowy obiektów architektonicznych. Był też współorganizatorem i aktywnym członkiem Gdańskiego Towarzystwa Fotograficznego. W latach 1948-1970 prowadził Studium Fotografiki na Politechnice Gdańskiej, gdzie zorganizował laboratorium na poddaszu Gmachu Głównego, ucząc technicznych i teoretycznych podstaw fotografii. Dokumentował zniszczenia, a następnie odbudowę i wznoszenie kampusu PG, portretując także wybitne postacie - profesorów uczelni.

Wkład Politechniki w Odbudowę Regionu

Według danych Grupy Operacyjnej Biura Planowania i Odbudowy, Śródmieście Gdańska zostało zniszczone w 90%, a rejony ul. Grunwaldzkiej we Wrzeszczu w 50%. Zburzeniu uległy m.in. budynki administracji, szkoły, 20 z 36 mostów; linie tramwajowe były zniszczone w 80%, a torowiska w 50%. W porcie gdańskim Niemcy wysadzili liczne urządzenia. Zniszczenia powstałe wskutek wojny wymagały doświadczonej kadry inżynierów.

W kwietniu 1945 roku utworzono Grupę Operacyjną Ministerstwa Przemysłu, w której skład wchodzili późniejsi profesorowie Politechniki Gdańskiej. Uczestniczyli oni w odbudowie przemysłu na terenie ówczesnego województwa gdańskiego. Wśród nich byli:

• Jan Piasecki - absolwent Wydziału Elektrotechniki Politechniki Gdańskiej, który od marca 1945 roku pracował w Departamencie Morskim Ministerstwa Przemysłu. Przydzielony do Morskiej Grupy Operacyjnej w celu organizacji i odbudowy elektroenergetyki, przyczynił się do uruchomienia 1 maja 1945 roku minielektrowni na terenie PG. Zasilała ona w prąd okolice Wrzeszcza, wykorzystując prądnice prądu stałego z Laboratorium Maszyn Cieplnych i przetwornice w Laboratorium Maszyn Elektrycznych.

• Inż. chemii Stefan Minc - w październiku 1945 roku rozpoczął pracę w Katedrze Chemii Fizycznej Wydziału Chemicznego. Uczestniczył w odbudowie Stoczni Gdańskiej, w porcie w Gdańsku i w Gdyni.

• Profesor Ignacy Malecki - od marca do kwietnia 1945 roku został pełnomocnikiem do spraw energetycznych Ministerstwa Przemysłu, a od czerwca 1945 do 1948 roku.

• Inż. budowy okrętów Józef Kaźmierczak - 3 kwietnia 1945 roku wraz z Morską Grupą Operacyjną przyjechał do Gdańska. Jego celem było zorganizowanie i uruchomienie zakładów przemysłowych. Zjednoczenie Stoczni Polskich, powstałe 14 czerwca 1945 roku, było złożone z kilku stoczni, m.in. Stoczni nr 1 (dawna Danziger Werft), Stoczni nr 2 - Schichaua, Stoczni nr 3 - Gdańska Fabryka Wagonów, i nr 4 - Stoczni Wojana, gdzie pracowali przedwojenni absolwenci PG. Efektem pracy nad odbudową przemysłu stoczniowego było zbudowanie pierwszego statku pełnomorskiego rudowęglowca "Sołdek" w Stoczni Gdańskiej 6 listopada 1948 roku, według projektu absolwentów przedwojennej Politechniki Gdańskiej: inż. Henryka Giełdzika i Jerzego Doerffera.

• Profesor mgr inż. Mieczysław Michalski - z Katedry Wodociągów i Kanalizacji na Wydziale Inżynierii Lądowej i Wodnej, przyczynił się do odbudowy sieci kanalizacyjnej Gdyni i Gdańska. Wykonał projekty oczyszczania ścieków w Gdańskiej Dyrekcji Odbudowy, która zajmowała się przywracaniem zakładów i urządzeń użyteczności publicznej.

• Profesor Stanisław Różański - w kwietniu 1945 roku powołany na stanowisko kierownika Technicznej Grupy Operacyjnej w celu zorganizowania podstawowych wydziałów Gdańskiej Dyrekcji Odbudowy. Zorganizował Wydział Odbudowy, Wydział Mierniczy Urzędu Wojewódzkiego oraz Regionalną Dyrekcję Planowania Przestrzennego w Sopocie.

• Inż. chemik Czesław Świerczewski - późniejszy wykładowca Wydziału Chemicznego PG, był pierwszym dyrektorem odbudowanej 7 lipca 1946 roku Gazowni Miejskiej przy ul. Wałowej i opracował program jej rozwoju.

Zapał i tempo pracy oraz mobilizacja wielu osób, w tym pracowników naszej uczelni, spowodowały, iż błyskawicznie - jak na ówczesne realia i stan zniszczeń - uruchamiano przemysł oraz infrastrukturę i komunikację w nadmotławskim mieście. Już 19 czerwca 1945 roku gdańskie tramwaje otrzymały prąd z odbudowanej elektrowni wodnej w Straszynie. 29 czerwca 1945 roku otwarta została linia tramwajowa jednotorowa od Bramy Oliwskiej do ul. Jaśkowa Dolina we Wrzeszczu. 15 września 1945 roku uruchomiono linię tramwajową Miejskich Zakładów Komunikacyjnych z Gdańska do Nowego Portu. W 1946 roku stocznie rozpoczęły remonty statków, a kolejne lata przynosiły dalszy rozwój infrastruktury transportowej.

Początki Działalności Polskiej Politechniki Gdańskiej

Naukę na sześciu Wydziałach w Politechnice Gdańskiej (dodatkowo powołano Wydział Architektury oraz rozdzielono Wydziały Mechaniczny i Elektryczny) rozpoczęto 22 października 1945 roku uroczystym wykładem, który wygłosił prof. Ignacy Adamczewski. Oficjalna inauguracja pierwszego roku akademickiego nastąpiła 9 kwietnia 1946 roku. Pierwsi absolwenci Wydziału Inżynierii Lądowej i Wodnej, którzy rozpoczęli studia w 1945 roku, kończyli je już w roku 1947.

Łącznie w latach 1945-1952 dyplomy ukończenia studiów wyższych dziennych i wieczorowych na kierunku budownictwo uzyskało około 460 absolwentów. Na Wydziale Inżynierii Lądowej i Wodnej w latach 1945-1952 nadano osiem stopni naukowych doktora nauk technicznych w dyscyplinie budownictwo. Od samego początku działalność Wydziału i jego poszczególnych Katedr, profil kształcenia, prowadzone badania naukowe, usługowe oraz realizacje inżynierskie ukierunkowane były na rzecz odbudowy kraju. Powstał silny związek z regionem nadmorskim, a przede wszystkim z odbudowującymi i rozbudowującymi się zakładami przemysłu stoczniowego i portowego oraz z ich zapleczem lądowym i wodnym.

tags: #politechnika #gdanska #1945 #pozar