Pożary autobusów niestety nie są zjawiskiem lokalnym; wręcz przeciwnie - stanowią zauważalny problem na całym świecie, a liczba takich pożarów w ostatnich latach wzrasta. Choć nie są prowadzone statystyki pożarów w autobusach miejskich, to charakteryzują się one zdecydowanie największą liczbą przewożonych pasażerów, co czyni problem jeszcze bardziej istotnym. Potocznie autobusami nazywa się duże pojazdy samochodowe służące do przewozu grupy osób.
Klasyfikacja i Statystyki Pożarów Autobusów
Zgodnie z ustawą z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, ze względów funkcjonalnych autobusy dzieli się na: miejskie, podmiejskie, międzymiastowe, kombi, turystyczne, szkolne i specjalne. Szczegółowa regulacja dotycząca klasyfikacji autobusów znajduje się w rozporządzeniu ministra infrastruktury w sprawie homologacji typu pojazdów samochodowych i przyczep, które dzieli je na kategorie ze względu na liczbę przewożonych pasażerów.
Według danych GUS, w Polsce w końcu 2016 r. zarejestrowanych było 113,1 tys. autobusów, z czego 11,9 tys. stanowił tabor autobusowy przeznaczony do komunikacji miejskiej. 92% autobusów napędzanych jest olejem napędowym, a 3,3% wyposażonych jest w silniki benzynowe. Autobusy w wieku powyżej 30 lat stanowiły 21,1% ogólnego stanu pojazdów.
Statystyki prowadzone w Szwecji, Norwegii, Niemczech i Włoszech wskazują, że rokrocznie w tych krajach ulega pożarom około 1-1,5% floty autobusowej. W Niemczech co roku notuje się 350-400 pożarów autobusów, a w Szwecji ponad 135. W Polsce natomiast, w danych statystycznych KG PSP w ostatnich latach rejestrowanych jest 180-190 pożarów autobusów rocznie. Najwięcej pożarów powstaje w woj. śląskim. Należy jednak zaznaczyć, że przypadki pożarów nie są dostatecznie udokumentowane, gdyż firmy przewozowe często nie chcą publikować i udostępniać takich informacji. Pożary miejscowe, ugaszone w zarodku za pomocą podręcznego sprzętu gaśniczego, nie są szczególnie zgłaszane straży pożarnej lub policji. Badania prowadzone w Szwecji i Norwegii szacują, że rzeczywista liczba pożarów jest większa od zgłoszonej oficjalnie o ok. 25%.
Charakterystyka, Zagrożenia i Skutki Pożarów
Pożar autobusu jest zdarzeniem groźnym dla pasażerów z uwagi na jego bardzo szybki rozwój i krótki czas na ewakuację z palącego się pojazdu. Dodatkowo skutkuje wysokimi stratami materialnymi dla przewoźnika, prowadząc do całkowitego lub czasowego wyłączenia z ruchu zniszczonego pojazdu. Pożarowi, który rozprzestrzenił się na przedział pasażerski, towarzyszy bardzo wysoka temperatura, nawet przekraczająca 1000°C. Chociaż rzadko zdarzają się ofiary śmiertelne pożarów w autobusach, to od niekiedy dochodzi do zdarzeń uznawanych za katastrofalne.
Pożary można kategoryzować jako:
- częściowe - kiedy pożar obejmuje część autobusu, np. komorę silnika,
- miejscowe - kiedy następuje spalenie podzespołu autobusu, np. instalacji elektrycznej.
Zdarza się, że pożary powstają w konsekwencji wypadku drogowego. Ponadto, do pożarów w autobusach dochodzi czasem w czasie ich postoju, np. w zajezdniach.
OGROMNY POŻAR LASU W OSUCHACH! 🔥 Samoloty i setki strażaków w akcji
Główne Przyczyny Powstawania Pożarów
Analizy dotyczące pożarów w autobusach prowadzone przez NFPA i SP Technical Research Institute wykazują, że 10% wszystkich autobusów jest narażonych na pożar w trakcie eksploatacji, a w ciągu ostatnich 10 lat liczba pożarów w autobusach w wielu krajach niemal się podwoiła. W Polsce natomiast, w ostatnich latach panuje odwrotna tendencja - wskaźnik zarejestrowanych każdego roku pożarów autobusów zmniejszył się o kilka procent, z 240 pożarów w 2010 r. do 180-190 obecnie.
Badania i analizy wykazują, że ponad 60% pożarów autobusów powstaje w komorze silnika. Jest to bowiem miejsce najbardziej narażone na zainicjowanie ognia z uwagi na zgromadzenie w niewielkiej przestrzeni wielu urządzeń generujących ciepło (np. blok silnika - ok. 200°C, turbosprężarka - ok. 500°C, układ wydechowy - ok. 400°C) w otoczeniu wielu materiałów palnych (np. paliwo, płyny eksploatacyjne, tworzywa sztuczne, guma). Na pożary narażone są nie tylko wyeksploatowane pojazdy, ale i nowoczesne autobusy, a to za sprawą coraz bardziej rygorystycznych norm ekologicznych, które prowadzą do zwiększenia ciśnienia w systemie zasilania paliwem oraz podwyższenia temperatury w komorze silnika przy ograniczonej możliwości odprowadzania ciepła. Izolacja termiczna komory silnika podczas jazdy autobusu kumuluje w niej ciepło i powoduje duży wzrost temperatury z powodu małej pojemności cieplnej. Najczęściej pożar w autobusie zauważany jest przez pasażerów (zapach lub widok dymu, zapach paliwa, nagłe pojawienie się niepokojących odgłosów).
Badania nad Rozwojem Pożarów i Bezpieczeństwem Ewakuacji
Zgodnie z przepisami rozporządzenia, każdy autobus powinien być wyposażony w dwie gaśnice, z których jedna powinna być umieszczona możliwie blisko kierowcy, a druga - wewnątrz autobusu, w miejscu łatwo dostępnym.
W Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w 2017 r. przeprowadzono badania w pełnej skali rozwoju pożaru niskowejściowego autobusu miejskiego klasy maxi, marki Jelcz M121I. Badanie polegało na zainicjowaniu pożaru w komorze silnika, dokonywaniu pomiarów za pomocą rozmieszczonych w różnych miejscach autobusu termopar oraz obserwacji dróg i kierunków rozprzestrzeniania się ognia. Spalanie zainicjowano w komorze silnika przez wylanie 100 ml nafty i podpalenie za pomocą zapalnika pirotechnicznego. Po upływie 5 minut od zainicjowania pożaru strefa spalania zaczęła się rozprzestrzeniać do przedziału pasażerskiego na skutek pęknięcia tylnej szyby pojazdu. Ogień przedostał się do przedziału pasażerskiego, powodując szybki wzrost temperatury, co z kolei spowodowało pękanie i wypadanie szyb. Po 9 minutach i 40 sekundach od momentu zainicjowania spalania do gaszenia pożaru przystąpiła straż pożarna. W tym czasie najwyższą temperaturę - 1080°C odnotowano w przedziale pasażerskim w części tylnej autobusu, na wysokości zagłówka. W komorze silnika maksymalna temperatura była niższa, wynosząc 905°C. Badania pokazały, że pasażerowie autobusu mają na ewakuację od około 4 minut do około 6 minut, w zależności od momentu zauważenia pożaru i reakcji kierowcy. Czynnikiem sprzyjającym rozprzestrzenieniu się strefy spalania do przestrzeni pasażerskiej było wykonanie tylnej pokrywy komory silnika z tworzywa sztucznego, co umożliwiło bezpośrednie oddziaływanie pożaru na tylną szybę pojazdu i jej pęknięcie.
Porównanie z Wcześniejszymi Badaniami
Warto sięgnąć także do podobnych badań przeprowadzonych pod koniec lat 70. XX w. w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Ochrony Przeciwpożarowej w Józefowie (obecnie CNBOP). Badania przeprowadzano w pełnej skali na średniopodłogowym autobusie miejskim klasy maxi - marki Jelcz PR 100. Autobus ten, o masie własnej 8300 kg z silnikiem Berliet V800 o poj. 8,82 dm³, był przeznaczony do przewozu 96 pasażerów. Badanie dotyczyło tylnej części autobusu i polegało na zainicjowaniu pożaru w komorze silnika, dokonywaniu pomiarów i prowadzeniu obserwacji dróg i kierunków rozprzestrzeniania się ognia do przedziału pasażerskiego. Prowadzono jednocześnie szczegółową obserwację zachowania się poszczególnych materiałów. Podejmując próbę porównania wyników tych badań, można stwierdzić, że dziś pożar w komorze silnika autobusu, choć rozwija się dynamicznie, to potrzebuje więcej czasu, aby rozprzestrzenić się poza jego kubaturę. Komora silnika jest lepiej zabezpieczona przed możliwością rozprzestrzenienia się ognia i dymu do przedziału pasażerskiego. Pożar w komorze silnika autobusu Jelcz PR100 40 lat temu potrzebował niespełna minuty, żeby rozprzestrzenić się do przedziału pasażerskiego (licząc od zainicjowania spalania).
Ewolucja Bezpieczeństwa Ewakuacyjnego
Na przestrzeni lat sposób opuszczania autobusów uległ znacznej zmianie. W dawnych konstrukcjach ręcznie otwierane drzwi montowano przy każdym rzędzie siedzeń. Nieco później liczbę wyjść ograniczono do dwóch - przedniego i tylnego. Dziś, w autobusach standardem są automatycznie sterowane drzwi wejściowe oraz wyjścia bezpieczeństwa w oknach bocznych. Ponadto pojazdy wyposaża się także w klapy dachowe, które ułatwiają opuszczenie go w razie wywrotki. Liczba i wymiar drzwi w autobusie są ściśle związane z jego przeznaczeniem. W autobusach turystycznych i międzymiastowych stosuje się dwoje jednoskrzydłowych drzwi otwieranych na zewnątrz o szerokości około 0,8 m, natomiast w autobusach miejskich jest ich dwoje, troje, a nawet czworo (autobus przegubowy), są dwuskrzydłowe i mają szerokość około 1,3 m. Otwierają się najczęściej do wewnątrz. Otwieranie i zamykanie drzwi autobusów miejskich i niektórych dalekobieżnych odbywa się automatycznie, steruje nimi kierowca, za pomocą specjalnego układu elektropneumatycznego. Ponadto, obecnie produkowane autobusy miejskie mają możliwie niską podłogę, szerokie i wygodne przejścia między siedzeniami oraz dużo miejsc stojących.
Palność Materiałów Tekstylnych i Standardy Bezpieczeństwa
Istotnym problemem bezpieczeństwa pożarowego autobusów jest palność wyrobów tekstylnych stanowiących ich wyposażenie - muszą one obecnie odpowiadać ścisłym standardom technicznym. Według rozporządzenia, materiały wyposażenia wnętrza pomieszczenia pasażerskiego autobusu powinny mieć prędkość spalania nie większą niż 100 mm/min, zgodnie z przepisami o homologacji pojazdów. W zakresie bezpieczeństwa pożarowego wymagania stawiane materiałom wyposażenia w pojazdach drogowych określa regulamin nr 118 EKG ONZ w załącznikach 6, 7, 8. Wykonanie badań według tych trzech załączników jest obowiązkowe do homologacji pojazdów kategorii M3, tzn. pojazdów o masie maksymalnej przekraczającej 5 t, przewożących więcej niż 22 pasażerów i nieprzeznaczonych do przewozu pasażerów stojących i do użytkowania w mieście.
W Instytucie Inżynierii Tekstyliów i Materiałów Polimerowych Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej przeprowadzono badania materiałów tekstylnych, które mogą stanowić potencjalne źródło rozprzestrzenienia się ognia w autobusach. Materiały pochodziły od producentów autobusów oraz ze zbiorów własnych naukowców przeprowadzających badania. Wnioski były następujące:
- Największe zagrożenie dla bezpieczeństwa stwarzają zagłówki i fotele wykonane z materiałów kompozytowych z udziałem dzianiny, ponieważ ich prędkość palenia jest największa, przekracza 50 mm/min.
- Nieco mniejsze zagrożenie stanowią materiały stosowane w części wyposażenia foteli, a także materiały obiciowe oraz dywaniki. Ich prędkość palenia kształtuje się na poziomie 10-20 mm/min.
- Najmniejszym zagrożeniem pożarowym charakteryzują się firanki i niektóre z foteli. Norma dopuszcza stosowanie tych akcesoriów do wyposażenia autobusów.
Badania pokazały, że pasy bezpieczeństwa nie spełniają wymogów obowiązujących norm bezpieczeństwa. Seria pożarów autobusów, która miała miejsce w ostatnich latach w Europie, Azji oraz USA, spowodowała zwrócenie uwagi na zwiększenie bezpieczeństwa w obszarze palności wyrobów tekstylnych stanowiących wyposażenie autobusów.
Ustalanie Przyczyn Pożarów: Wyzwania dla Biegłych
W pojazdach samochodowych rozwój pożaru i czas jego trwania znacznie zacierają ślady powstające w miejscu ogniska pożaru i jego otoczenia. Stąd oględziny pojazdów po pożarach przysparzają biegłym sądowym wielu problemów związanych z badaniem pojazdu oraz interpretacji śladów przemieszczania się ognia, a w konsekwencji ustalania miejsca ogniska pożaru i określenia przyczyny jego powstania. Dlatego dochodzenie popożarowe w przypadku drogowych środków transportu - w tym autobusów - stanowi dla biegłych trudne zadanie. Po całkowitym spaleniu autobusu ustalenie przyczyny powstania pożaru jest praktycznie niemożliwe, a przy częściowym spaleniu znacznie utrudnione.
Incydenty w Sieradzu: Spłonęły Ciężarówki, Wypadek z Autobusem
Zgodnie z dostarczonymi informacjami, w Sieradzu odnotowano poważne incydenty, jednak nie dotyczą one pożaru autobusu. Opisane zdarzenia to:
- Pożar samochodów ciężarowych na zajezdni PKS: Na terenie zajezdni PKS w Sieradzu w województwie łódzkim, doszczętnie spłonęły trzy samochody ciężarowe z naczepami i ładunkiem. Dwa kolejne pojazdy częściowo zajął ogień. Był to pożar na dużą skalę, ponieważ część miasta spowita była gęstym, czarnym, gryzącym dymem. St. kpt. Krzysztof Ignaczak, rzecznik prasowy Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Sieradzu, informował, że opalona została również sąsiadująca naczepa oraz samochód ciężarowy, a auta stały obok stacji benzynowej, co potęgowało grozę sytuacji. Na miejscu działało dziewięć zastępów strażackich (4 PSP, w tym Oficer Operacyjny Komendanta Powiatowego i 5 OSP). Nie było osób poszkodowanych. Przyczyna wybuchu pożaru jest ustalana przez policję. Pożar objął jedną z ciężarówek i ogień przeniósł się na dwa inne zaparkowane tam auta ciężarowe. Mimo bliskości stacji paliw, pożar nie wiał w jej kierunku, a sytuacja została opanowana.
- Wypadek śmiertelny na dworcu autobusowym: Doszło do tragedii, w której 45-letni mieszkaniec gminy Ostrówek został przejechany przez autobus PKS. Wypadek miał miejsce w poniedziałek około godziny 17:00 na dworcu PKS w Sieradzu. Według wstępnych ustaleń, mężczyzna usiadł przed stojącym na placu manewrowym autobusem marki Autosan. W pewnym momencie 61-letni kierowca autobusu, nie widząc siedzącego przed maską mężczyzny, ruszył, aby podjechać na stanowisko odpraw. Świadek relacjonował, że pojazd podskoczył w górę, jakby po czymś przejechał. Mężczyzna pod autobusem jeszcze żył, kiedy go wyciągali. Nie wiadomo, dlaczego mężczyzna usiadł przed autobusem; być może szukał cienia. Portal sieradz.naszemiasto.pl dodaje, że mężczyzna mógł wcześniej pić alkohol.
Powyższe incydenty, choć poważne, nie dostarczają informacji o przyczynach i skutkach pożaru autobusu w Sieradzu.