Pożary bibliotek uniwersyteckich: Przyczyny, skutki i ochrona zbiorów

Katastrofy w bibliotekach różnych krajów nie są zjawiskiem odosobnionym, występują często i niespodziewanie. Z tragicznymi w skutkach pożarami bibliotek spotykamy się od starożytności po czasy współczesne. Przykładem jest pożar Biblioteki Aleksandryjskiej w okresie 48/47 r. p.n.e., w którym spłonęło 700 000 zwojów, oraz pożar Biblioteki Akademii Nauk w Petersburgu w 1988 r., gdzie zniszczeniu uległo 400 000 woluminów. Oprócz ognia, bibliotekom zagrażają również powodzie, awarie wodne, katastrofy biologiczne oraz problem kwaśnego papieru, który bywa nazywany cichą katastrofą chemiczną.

Mity a rzeczywistość: Biblioteka Beinecke na Uniwersytecie Yale

W przestrzeni publicznej krążą fałszywe informacje i mity dotyczące pożarów w bibliotekach, które potrafią budzić kontrowersje. Przykładem jest post, w którym zadano pytanie: "Pożar w bibliotece Yale zabija ludzi będących w środku?". Post ten, rozpowszechniony m.in. na profilu Jeja.pl w 2018 roku, używał zdjęcia Biblioteki Beinecke na Uniwersytecie Yale i sugerował, że w razie pożaru zasoby biblioteki miały być zalewane dwutlenkiem węgla, co zagrażałoby życiu ludzi wewnątrz. Inna wersja tego mitu wspominała, że każdy, kto chce wejść do biblioteki, musi podpisać zgodę na odsysanie tlenu z budynku w razie pożaru.

Warto jednak zauważyć, że pod wieloma postami pojawiały się komentarze wątpiące w prawdziwość tych informacji, a nawet próbujące je zweryfikować. Biblioteka Rzadkich Książek i Rękopisów Beinecke (Beinecke Rare Book & Manuscript Library) na amerykańskim Uniwersytecie Yale, otwarta w 1963 roku, jest nowoczesnym budynkiem, w którym wszystko jest podporządkowane ochronie książek i spowolnieniu ich starzenia. W swoich zbiorach posiada unikalne dokumenty, takie jak oryginalna Biblia Gutenberga czy pierwsze wydanie „Raju utraconego” Johna Miltona.

Biblioteka jest wyposażona w czysty system gaszenia ognia, który jest bezpieczny dla ludzi. Pierwotnie w razie zagrożenia pożarowego zasoby biblioteki miały być zalewane dwutlenkiem węgla, który nie uszkadza książek - był to system Cardox. Miał on zapobiegać osiągnięciu przez tlen temperatury pozwalającej na rozprzestrzenianie się ognia. W latach 80. system został zmieniony na bazujący na kombinacji gazów halonowych i Inergen. Najnowszy system gaśniczy w bibliotece został wprowadzony w 2016 roku i jest całkowicie bezpieczny dla personelu i zbiorów. W budynku biblioteki Beinecke nigdy nie funkcjonował system antypożarowy, który w razie pojawienia się ognia mógłby zabić ludzi przebywających w środku. Na temat biblioteki Beinecke krąży wiele legend, w tym mit, że w razie ataku nuklearnego biblioteka zejdzie w całości pod ziemię.

Przypadki pożarów w bibliotekach uniwersyteckich

Pożar w Bibliotece Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

Nad ranem 30 października 2024 roku doszło do pożaru na dachu biblioteki Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, przy ul. Oczapowskiego w Olsztynie. Straż Pożarna otrzymała zgłoszenie tuż przed godziną 4:00 i natychmiast przystąpiła do akcji. Pożar wybuchł w wyniku zapalenia papy składowanej w pobliżu komina na dachu, który w tym czasie przechodził prace renowacyjne.

Jak poinformował rzecznik Warmińsko-Mazurskiej Straży Pożarnej, Grzegorz Różański, wstępne ustalenia wskazują, że przyczyną mogło być umieszczenie materiału budowlanego zbyt blisko źródła ciepła. Dzięki sprawnej akcji strażaków, na miejscu pracowało osiem zastępów, udało się opanować pożar, zanim zdążył się rozprzestrzenić na inne części budynku. Zagrożone było jedynie 10 m kw. remontowanego dachu. Co istotne, nie było potrzeby ewakuacji książek ani wyposażenia biblioteki, co świadczy o skutecznym działaniu i ograniczeniu strat.

Pożar Instytutu Informacji Naukowej i Nauk Społecznych (INION) w Rosji

W piątek 30 stycznia wieczorem wybuchł pożar w uniwersyteckim Instytucie Informacji Naukowej i Nauk Społecznych (INION) w Rosji. Na szczęście w momencie zdarzenia w budynku nie było ludzi. Jak podała rosyjska prasa, 150 strażaków gasiło ogień przez 25 godzin. Prezes Rosyjskiej Akademii Nauk, Vladimir Fortov, w wypowiedzi dla agencji RIA Novosti stwierdził, że to wielka strata dla nauki, ponieważ zbiory INION były największe tego typu na świecie, porównywalne ze zbiorami biblioteki amerykańskiego Kongresu.

Biblioteka ta zawierała unikalne dokumenty, z których korzystały wszystkie instytucje naukowe. Choć szacowanie strat wciąż trwało, Vladimir Fortov w poniedziałek 2 lutego w telewizji rosyjskiej powiedział, że ucierpiało 20% zbiorów. Pożar takiej skali stanowi znaczące zagrożenie dla dziedzictwa kulturowego i naukowego.

Inne zagrożenia dla zbiorów bibliotecznych: Czynniki biologiczne

Oprócz pożarów, zbiory biblioteczne narażone są na szeroki wachlarz zagrożeń biologicznych, które mogą prowadzić do długotrwałych i trudnych do odwrócenia zniszczeń.

Wilgoć i mikroorganizmy (pleśnie)

Jednym z ważniejszych czynników sprzyjających niszczeniu książek w magazynach bibliotecznych jest wilgoć. Jej źródłem mogą być uszkodzenia lub wady budynku, zalania żywiołowe (również po pożarach), a najczęściej skoki temperatury powodujące gwałtowne zmiany wilgotności względnej oraz nieodpowiednie wietrzenie magazynów. Zbyt niska wilgotność powietrza w magazynie powoduje wysychanie klejów, pękanie skóry, kurczenie się płótna i pergaminu. Przy podwyższonej wilgotności najbardziej narażone są odsłonięte grzbiety i brzegi kart; wilgoć wnikając w głąb książki bardzo powoli z niej uchodzi, ponieważ celuloza zawarta w papierze jest materiałem bardzo higroskopijnym.

Wilgotny papier, klej, skórę, płótno atakują mikroorganizmy popularnie nazywane pleśniami. Pleśnie to mikroskopijnych rozmiarów grzyby (między innymi Aspergillus terreus, Acrothecium, Chaetomium globosum, Cladosporium, Oencillium notatum, Pellicularia isabellina, Penicillium), które mogą rozrastać się w bardzo duże kolonie. Kolonie grzybów rozwijają się w książkach, w których znajdują się dogodne warunki - tam gdzie jest duża ilość klejów roślinnych (klajster mączny) lub zwierzęcych (klej skórny lub kostny), tam gdzie woda i kurz wnikają łatwo - zarodniki grzybów zasiedlają książki. Do ich rozwoju wystarczy niewielka ilość wody. Grzyby i pleśnie nie potrzebują do rozwoju wiele tlenu ani światła; zaczynają wzrastać na podłożach z odczynem od kwaśnego do słabego zasadowego (pH od 2 do 8), pożywienie czerpią z kurzu, drobinek cieczy czy tłuszczów.

Rozwój i klasyfikacja pleśni

Pleśnie zaliczane są do gromady grzybów i klasyfikuje się wiele ich gatunków na podstawie złożoności budowy. Wyróżnia się pleśnie jednokomórkowe (składające się z silnie rozwiniętej komórki) i wielokomórkowe (tworzące skupiska poprzecznie podzielonych komórek). Posiadają zdolność wykształcania tzw. grzybni powietrznej, rozwijającej się na zewnątrz pożywki pleśni. Pleśnie charakteryzują się wytwarzanymi strzępkami tworzącymi grzybnię pierwotną, na końcu których powstają zarodnie z zarodnikami. U niektórych gatunków pleśni na zakończeniach strzępków powstają charakterystyczne zgrubienia, tworzące bezpłciowe organy rozmnażania - tzw. konidia.

Pleśnie mogą rozmnażać się na dwa podstawowe sposoby:

• Rozmnażanie wegetatywne (bezpłciowe): Przebiega poprzez zarodnikowanie, podział grzybni lub poprzez wykształcenie specjalnych strzępków, które oddzielając się od rodzimego organizmu tworzą nową strukturę. Najczęściej spotykanym u pleśni procesem rozmnażania wegetatywnego jest wytwarzanie zarodni z zarodnikami, które rozprzestrzeniają się wraz z prądami powietrza; w środowiskach im sprzyjających podejmują wegetację.
• Rozmnażanie generatywne (płciowe): Przebiega przez zlanie się narządów płciowych (organu) z końcówek strzępków dwóch różnych grzybni.

Wiele grzybów barwi papier w wyniku procesów metabolicznych, towarzyszących przy pożywianiu się i wydzielaniu. Przyczyną zabarwień są najczęściej barwniki grzybów i promieniowców. Na papierze można zaobserwować rozległe kolonie grzybów w różnych odcieniach kolorów - różowego, żółtego, zielonego, szarego, brązowego. Grzyby pleśniowe odznaczają się dużą odpornością na czynniki fizykochemiczne i doskonale rozwijają się w środowisku lekko kwaśnym (pH w granicach od 4,5 do 6,5).

Materiały szczególnie narażone na pleśnie

Według zestawienia Fausty Gallo (1985), materiałami szczególnie narażonymi na rozwój pleśni są:

• papier, karton, tektura
• skóra
• pergamin
• atramenty
• kleje naturalne
• tkaniny
• pieczęcie woskowe
• fotografie
• taśmy magnetyczne

Współczesne papiery (z XIX i XX wieku), w skład których wchodzi zarówno ścier drzewny, jak i masy celulozowe delignifikowane, zaklejone klejem żywicznym - są bardziej odporne na pleśnie.

Rodzaje zniszczeń spowodowanych przez pleśnie

Pleśnie i grzyby mogą powodować specyficzne i bardzo poważne uszkodzenia zbiorów:

Kamienienie książki

Dotyczy całego bloku lub dużych fragmentów książki, która uległa zalaniu lub podmoknięciu i pozostawała zawilgocona przez długi czas. Drobnoustroje i wilgoć doprowadzają papier do przemiany w bezpostaciową, pozbawioną budowy kartkowej masę. Książki nie można już otworzyć, bo przerosła jest przez drobnoustroje i sklejona śluzowatymi substancjami będącymi półproduktami rozkładu celulozy i śluzami grzybów. Kamienieniu ulegają zaniedbane książki wykonane z papierów czerpanych i książki pergaminowe.

Destrukcja puszysta

Niszczenie zwane kiedyś suchą pleśnią dotyczy przeważnie brzegów bloków książek. Papier na brzegach staje się jaśniejszy, puszysty, bibułkowaty, traci strukturę kartek, blok wystaje poza okładki. Puszysta masa daje się bez problemu oddzielić od reszty zdrowej książki. Ostatnie badania (Zakład Konserwacji Papieru i Skóry UMK) wykazały, że przyczyną tych zniszczeń są grzyby należące do grupy podstawczaków (Basidiomycetes). Grzyby te wywołują zmiany podobne do tych, które pochodzą od tzw. grzybów domowych, powodujących destrukcję drewna w budynkach. Zniszczenia takie zaobserwowano przede wszystkim w książkach wykonanych z papierów długowłóknistych.

Foxing

Nie powoduje destrukcji całych bloków ani kartek i nie niszczy struktury papieru; przede wszystkim objawia się w postaci drobnych rdzawych plamek (cętek). Najczęściej plamy takie pojawiają się w pobliżu marginesów książek, mają kształty kuli przerastającej kilka kartek. Cechą charakterystyczną plam foxingowych jest ich świecenie w świetle UV. W dziennym świetle plamki mają zabarwienie rdzawo-pomarańczowe. Wśród wielu teorii dotyczących powstawania foxingu są także takie, które nie wykluczają pochodzenia mikrobiologicznego, jednak uważa się powszechnie, że te charakterystyczne plamki powstają wskutek utleniania się związków żelaza pochodzących z metalowych części maszyn używanych do produkcji papieru (stąd też powstała nazwa tego zjawiska - od słów Ferric OXide).

Szkodniki owadzie

Innym wielkim zagrożeniem dla książek obok pleśni i drobnoustrojów są owady. Najchętniej żerują w tych miejscach na książkach, gdzie jest najwięcej kleju, a więc w grzbietach i okładkach. Drążą tam głębokie kanały, powodując osłabienie konstrukcji książki. Entomologowie stwierdzili występowanie w bibliotekach w Polsce kilkudziesięciu gatunków owadów.

Wybrane gatunki owadów niszczących książki

Do najczęściej występujących owadów uszkadzających książki zalicza się:

1. Rybik cukrowy (Lepisma saccharina): Dzięki przystosowaniu do życia w pomieszczeniach rozprzestrzenił się w budynkach mieszkalnych, bibliotecznych, składach papierów, sklepach, piekarniach itp. Może bez pożywienia obywać się całe miesiące; żywi się produktami spożywczymi, skórą, wełną. Za pożywienie służą mu też oprawy książkowe, fotografie, papier gazetowy - w których powoduje uszkodzenia w formie nadżerek wszystkich elementów książki.
2. Karaczany (hełmce - Blattodea): Karaczan prusak (Blattella germanica) i karaczan wschodni (karaluch - Blatta orientalis) stały się plagą wielkich miast, opanowując pomieszczenia biurowe, hotele, sklepy i biblioteki. Obydwa gatunki żywią się klejami, uszkadzając grzbiety i oprawy książek. Są roznosicielami zarodników bakterii oraz grzybów pleśniowych, jednocześnie będąc bardzo odpornymi na środki owadobójcze i różne zabiegi dezynsekcyjne, a nawet działania typu IPM (integrated pest management - zintegrowane metody zwalczania szkodników).
3. Chrząszcze: Rozróżniamy trzy grupy chrząszczy, które w książkach drążą kanaliki lub wygryzają chodniki:
   • Chrząszcze, które żerują w warstwach kleju roślinnego lub zwierzęcego, a tym samym uszkadzają pergamin i skórę. Są to żywiak chlebowiec z rodziny kołatkowatych (Sitodrepa panicea [Stegobium paniceum, Dermestes paniceus]), kołatek (Anobium punctatum) i świdrzyk cygarowiec z rodziny kołatkowatych (Lasioderma serricorne).
   • Chrząszcze, które żerują w oprawach drewnianych, uszkadzają równocześnie inne materiały introligatorskie użyte do oprawy. Są to spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus), kołatek domowy (Anobium punctatum De Geer) i wyschlik grzebykorożny (Ptilinus pectinicornis).
   • Chrząszcze, które mogą rozwijać się w bloku książki, powodując uszkodzenia wielu kartek.

Materiały szczególnie narażone na szkodniki owadzie

Według zestawienia Fausty Gallo (1985), owady niszczą takie materiały jak:

• papier, karton, tektura
• skóra
• pergamin
• kleje zwierzęce
• drewno
• tkaniny
• tworzywa sztuczne
• metale
• przewody elektryczne

Termity (Isoptera) stanowią szczególną grupę owadów, która w Europie występuje tylko na południu, czyniąc wielkie szkody w bibliotekach włoskich, hiszpańskich i portugalskich.

Owady do bibliotek dostają się przez otwarte okna, wentylatory, rury kanalizacyjne bądź przybywają w zarażonych książkach. Potrafią całymi latami pozostawać niezauważone. Problem owadów i ich niszczycielskiej działalności przybrał na sile w XIX i XX wieku za sprawą ich gwałtownych migracji i rozprzestrzenienia się po świecie, w czym pomogła ich wielka odporność i wysoka adaptatywność. Już w starożytności dawały się one we znaki zarówno biedakom, jak i 'uczonym w księgach'. Arystoteles (384 - 322 p.n.e.) zanotował obserwację: "W księgach także znajdujemy żyjątka, niektóre przypominające robaki gnieżdżące się w odzieży, inne podobne do skorpionów, lecz pozbawione ogona i bardzo małe". W początku pierwszego wieku naszej ery Filip z Tessalonik satyrycznie porównał ówczesnych uczonych do 'robaków książkowych', stając się autorem przenośni 'mól książkowy', używanej dziś, by podkreślić czyjeś wykształcenie i oczytanie. Okazuje się więc, że odkąd człowiek wymyślił księgi i zaczął ich używać - owady już tam były.

W roku 1936 opublikowano (Weiss, Carruthers) listę 439 odnośników do prac opisujących najważniejsze gatunki owadów niszczących książki. Od tego czasu ukazały się setki artykułów na ten i pokrewne tematy, bowiem problemy biodegradacji zbiorów bibliotecznych, zapobiegania zniszczeniom i walki z plagami tych książkolubnych 'żyjątek' urastają w dzisiejszym, globalnym świecie do rangi najwyższych zagrożeń dla kultury i dziedzictwa ludzkości.

Gryzonie i inne zwierzęta

Mysz domowa (Mus musculus), szczur wędrowny (Rattus norvegicus) i szczur śniady (Rattus rattus) to gryzonie, które zasiedlają także budynki bibliotek. Potrafią przegryzać wiele materiałów i niszczyć różne przedmioty i urządzenia, między innymi rury wodociągowe, kable elektryczne, ubrania i książki. Inne problemy mogą sprawiać latające ssaki, nietoperze (Chiroptera) i ptaki z rodziny gołębiowatych (Columbidae), które - zasiedlając dostępne strychy i poddasza - pozostawiają tam grube warstwy swoich odchodów, zanieczyszczając środowisko i przyczyniając się do rozwoju mikroorganizmów.

Zapobieganie katastrofom i ochrona zbiorów

Opis dramatycznych wydarzeń w bibliotekach światowych i polskich powinien wpłynąć na bibliotekarzy przede wszystkim w kierunku przygotowań zaplanowanych i prewencyjnych. W wypadku katastrofy - bibliotekarze winni mieć plan postępowania, zmierzający np. do zamrażania i suszenia oraz dezynfekcji i dezynsekcji tysięcy woluminów. Odrębnym zagadnieniem jest stosowanie metod odkwaszania papieru drukowego książek wydanych w XIX i XX wieku. Skuteczna ochrona zbiorów bibliotecznych wymaga kompleksowego podejścia, obejmującego zarówno zapobieganie, jak i gotowość do szybkiej i efektywnej reakcji w obliczu zagrożenia.

tags: #pozar #bibioteki #uniwersyteckiej