Niniejszy artykuł poświęcony jest historii ochrony przeciwpożarowej w Braniewie. Choć w dostępnym materiale nie ma szczegółowych informacji na temat konkretnego pożaru domu w Braniewie w 1960 roku, tekst zawiera obszerny opis ewolucji organizacji i wyposażenia straży pożarnej w mieście, ze szczególnym uwzględnieniem okresu powojennego, który obejmuje wspomniany rok. Przedstawimy wyzwania, z jakimi borykało się miasto przez wieki, oraz rozwój jego systemu ratowniczo-gaśniczego.
Historyczne Wyzwania Pożarowe w Braniewie
W dawnych czasach pożary stanowiły ogromne zagrożenie dla mieszkańców Braniewa. Przez wieki miasto, w przeważającej części, miało drewnianą zabudowę, która była usytuowana szeregowo, bez odpowiednich odstępów i początkowo kryta strzechą. W obrębie Starego Miasta, które w 1579 roku liczyło 275 domów na obszarze 400x250 m, znajdowały się również liczne budy, stodoły i spichlerze. Podobnie drewnianą zabudowę miało powstałe na prawym brzegu Pasłęki Nowe Miasto oraz rozwijające się przy Starym Mieście przedmieście Koźlin. Sytuacji nie poprawiły budynki wykonywane nieco później z tak zwanego muru pruskiego.
Przyczynami pożarów były najczęściej: wyładowania atmosferyczne, zaprószenie ognia (często spowodowane rodzajem oświetlenia, jak łuczywa czy świece) i oczywiście celowe podpalenie. W połączeniu z łatwopalnymi konstrukcjami, dużym obciążeniem ogniowym i zwartą zabudową, sprzyjało to rozwojowi pożarów, które czasami przybierały ogromne rozmiary. Mieszczanie braniewscy musieli sobie radzić z żywiołem, gdyż miasto wielokrotnie ulegało pożarom, zarówno w czasach pokoju, jak i wojen.
Braniewo od początku istnienia miało do czynienia z pożarami. Już Prusowie podczas powstań przeciw Krzyżakom spalili Braniewo dwukrotnie, tj. w 1242 roku krzyżacki zamek i osadę oraz w 1260 roku biskupie miasto i zamek. Niemniej miasto powstawało ze zgliszcz niczym przysłowiowy „Feniks z popiołów”. Pierwszy wielki pożar w Braniewie odnotowano w 1330 roku, gdy spłonęło całe Stare Miasto, co całkowicie zmieniło widok miasta. Wielokrotnie palone było Nowe Miasto ze względu na swą drewnianą zabudowę: w 1455 roku przez Krzyżaków, w 1478 i 1520 roku przez Polaków. Pożary dały się we znaki podczas wojny trzynastoletniej 1454-1466, kiedy okolice miasta odwiedzały często zarówno wojska krzyżackie, jak i polskie. Wojna ogólnie przyniosła spustoszenie okolic Braniewa, bowiem w wyniku napadów i podpaleń przestało istnieć wiele pobliskich miejscowości.
Początki Organizacji Ochrony Przeciwpożarowej
Średniowieczne i Nowożytne Metody Walki z Ogniem
Od początku dziejów miasta Braniewa ochrona przeciwpożarowa początkowo nie istniała, jednak z biegiem czasu, w celu poprawy bezpieczeństwa i na podstawie doświadczeń, zaczęła przybierać formy zorganizowane. Za bezpieczeństwo przed żywiołem odpowiadał sołtys, a potem burmistrz. Z biegiem czasu powstawały nowe, bardziej wyspecjalizowane organy, jak choćby w radzie miasta stanowiska: Bauherr - nadzorujący miejskie budowle, Quartierherr - odpowiedzialni za 4 kwartały miasta, czy Feuerherr - odpowiedzialni za walkę z pożarami w każdym kwartale.
Braniewo, nauczone doświadczeniem, bardzo dobrze organizowało ochronę przeciwpożarową poprzez powoływanie funkcyjnych oraz wydawanie odpowiednich przepisów w tak zwanych wilkierzach, czy specjalnych przepisach przeciwpożarowych, tak zwanych Feuerordnung, czyli porządkach przeciwpożarowych (potwierdzone jest wydanie Feuerordnung w 1635 i 1734 roku, ale wiele wskazuje, że przepis taki istniał o wiele wcześniej). Bardzo ważnym funkcyjnym był Wieżowy, który co najmniej od 1556 roku miał za zadanie obserwowanie miasta z wieży i alarmowanie o pożarach. Było to zadanie na tyle potrzebne i pożyteczne, że każdy dom płacił mu po 1 szelągu.
W mieście wydawano również różne przepisy o charakterze przeciwpożarowym, jak na przykład w 1552 roku, po wielkim pożarze, zakazano krycia słomą dachów budynków stojących w obrębie miasta, a za nieprzestrzeganie groziła kara 10 marek. W 1554 roku radni odpowiedzialni za poszczególne kwartały miasta, tak zwani Quertierherr, mieli obowiązek sprawdzania, czy w obrębie murów miejskich nie gromadzone jest siano i słoma na okres dłuższy niż 3 dni, a także pouczali kowali o zachowaniu ostrożności przy paleniskach. W 1556 roku nakazano mieszkańcom wygaszanie ognia o godzinie 8 oraz zgromadzenia odpowiedniego zapasu wody. W 1565 roku wprowadzono obowiązek, aby ubodzy mieszkańcy przedmieścia mieli w swych domach murowane kominy i dachy kryte dachówką. W 1594 roku wydano przepis o wyburzeniu budynków między stodołami, a w 1599 roku zobowiązano każdego mieszczanina do posiadania 2 wiader, w tym jednego zdeponowanego w ratuszu, a drugiego w domu, oraz obowiązku stawienia się z napełnionym wiadrem w razie pożaru. W 1622 roku wydano zakaz rozbudowy deformującej miasto i powodującej zacieśnianie ulic, a w 1623 roku postanowiono o umieszczeniu na wieży (zapewne Wysoka Brama) pojemnika miedzianego, który miał zbierać wodę na wypadek pożaru. Z kolei w 1630 roku wydano zakaz składowania siana na strychach i w piwnicach, jednak zakaz ten złagodzono 5 lat później, zezwalając na składowanie siana i słomy w piwnicach.
Ewolucja Sprzętu Gaśniczego
Przez wieki głównym narzędziem przeciwpożarowym były wiadra i różnego rodzaju pojemniki. Wykorzystywano też drabiny i różnego rodzaju sprzęt burzący, jak bosaki, widły, haki i łopaty. Już w XV i XVI wieku wykorzystywano sikawki podręczne, tak zwane szpryce (Schlangenspritze, Handspritzen, Plumpe-Spritzen), które pozwalały podać wodę na znacznie większą odległość niż z wiadra. Działanie było podobne do strzykawki, gdyż za pomocą tłoka zasysano wodę do cylindra, a następnie, wypychając tłok, podawano strumień wody pod ciśnieniem na źródło ognia. W XVII wieku zaczęto stosować sikawki ręczne (Feuerspritze) transportowane na płozach lub kołach, obsługiwane w zależności od wielkości przez 6-12 ludzi, z których wodę podawano skórzanymi wężami. W Braniewie w 1635 roku pojawiła się nowa sikawka ręczna (Feuerspritze), co oznacza, że taki sprzęt był już wcześniej.
Bardzo ważną rolę alarmową odgrywały dzwony kościelne i świeckie zainstalowane na różnych obiektach. Istotną rolę odgrywały dzwony umieszczone na staromiejskim ratuszu, których było 3, w tym pochodzący z XV wieku dzwon Rady Miejskiej, dzwon zegarowy z XVII wieku oraz dzwon pożarowy (Feuerglocke), który jednak został umieszczony na północnej części ratusza około 1800 roku. Miasto organizowało ochronę przeciwpożarową wśród mieszkańców, którzy musieli stawić się wraz ze sprzętem do walki z ogniem.
Pierwsza remiza strażacka znajdowała się po zachodniej stronie Ratusza Miejskiego, czyli obecnej ulicy Kromera obok budynku hejnalisty miejskiego i dawnej głównej wartowni miejskiej. Drabiny strażackie znajdowały się podwieszone pod dachem stajni miejskiej, która znajdowała się na wschód od Bramy Wodnej. W 1743 roku przy tej samej miejskiej stajni wykonano szopę, do której przeniesiono drabiny przeciwpożarowe. W całkowicie przebudowanym ratuszu w 1797 roku, remiza strażacka znalazła się w pomieszczeniu z wjazdem od wschodniej strony. Remiza obejmowała pomieszczenia przed, pod i za wieżą, gdzie przechowywano sikawki strażackie.
Ochrona Przeciwpożarowa w Braniewie po II Wojnie Światowej (Okres 1945-1960)
Tuż po zakończeniu II wojny światowej do zniszczonego w 80% Braniewa docierają pierwsi Polacy. Tworzące się władze miejskie i powiatowe szybko zdają sobie sprawę, że w przywracanym do życia mieście nie ma komu gasić pożarów. Dlatego jeszcze w 1945 roku dążono do powołania w Braniewie jednostki ochrony przeciwpożarowej.
Powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej w Braniewie
W wyniku działań władz miejskich i powiatowych, chcących zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom, zorganizowała się w mieście grupa ludzi, którzy podjęli się zadania powołania jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej. W dniu 20 lutego 1946 roku w mieście powstaje Ochotnicza Straż Pożarna (OSP), z następującymi władzami: Adolf Czyżewski - Prezes, Józef Kłos - Wiceprezes, Stanisław Armista - Naczelnik, Józef Kowalczyk - Sekretarz, Jan Ługowski - Skarbnik, Henryk Armista - Gospodarz, Antoni Wiśniewski - Członek Zarządu. Jednostka miała swoją siedzibę przy ulicy Kościuszki 78, gdzie przydzielono świetlicę i starą stodołę jako remizę. Pierwszym wyposażeniem było 12 wiader. W wyniku poszukiwań na terenie wsi Ronin odnaleziono w stogu ręczną sikawkę przystosowaną do zaprzęgu konnego, którą przetransportowano do Braniewa i uruchomiono. Sprzęt OSP uzupełniły węże i prądownice odnalezione w Braniewie, a alarm ogłaszano początkowo za pomocą trąbki, następnie ręcznej syreny i w końcu zamontowanej na remizie syreny elektrycznej.
Jednostka ćwiczyła na terenie byłej spalonej remizy, gdzie wkrótce Urząd Miasta przydzielił budynek mieszkalny przy Placu Strażackim 6 (rozebrany w latach 70. XX wieku), który zagospodarowano na potrzeby OSP. Na parterze była świetlica i pomieszczenia gospodarcze, a na piętrach mieszkania dla strażaków. Na remizę przydzielono garaż na terenie Garbarni przy ulicy Kościuszki, i tu przeniesiono sikawkę, sprzęt i zamontowano syrenę. W październiku 1947 roku straż otrzymała motopompę Silesia, tak zwaną „zerówkę” o wydajności 400 l/min. Pierwszym przeszkolonym motopompistą w Ośrodku Szkolenia w Ostródzie został dh Jerzy Porowski, późniejszy Komendant Powiatowy Straży Pożarnych w Braniewie. Środkiem lokomocji był w tym czasie zarekwirowany poniemiecki samochód ciężarowy, natomiast w nocy dalej służyła konna sikawka, na którą ładowano motopompę. Wiosną 1949 roku straż otrzymała motopompę Worthington Simpson ARP250 o wydajności 800 l/min przewożoną na przyczepie. W październiku 1949 roku straż otrzymała samochód Fordson, do którego dostosowano motopompę Simpson. Kierowcą został dh Jerzy Porowski.
W 1949 roku zapadła decyzja o wybudowaniu na miejscu spalonej poniemieckiej remizy nowej siedziby przy Placu Strażackim. Budowę ukończono w 1952 roku. Ochotnicy byli jedną z najaktywniejszych organizacji społecznych w Braniewie. W maju 1952 roku powstała pierwsza drużyna młodzieżowa.
Utworzenie Zawodowej Straży Pożarnej
W 1950 roku, na mocy uchwalonej przez Sejm PRL ustawy z dnia 4 lutego 1950 roku o ochronie przeciwpożarowej, powołano z dniem 1 kwietnia 1950 roku Komendę Powiatową Straży Pożarnych w Braniewie i odpowiednik zawodowej straży pożarnej, tj. Pogotowie Zawodowe Straży Pożarnej (PZSP). Straż zawodowa liczyła początkowo 9 strażaków, a pierwszym Komendantem Powiatowym i jednocześnie dowódcą PZSP został porucznik pożarnictwa Tadeusz Milanowski. Pierwszym samochodem używanym przez PZSP był przejęty z OSP Braniewo, a pozyskany z dostaw UNRRA samochód Fordson z motopompą Simpson. W 1952 roku otrzymano fabrycznie nowy, pierwszy samochód gaśniczy Star 20.
Wiosną 1952 roku siedziba PZSP została przeniesiona do nowo powstałego obiektu przy Placu Strażackim, w którym Pogotowie Zawodowe posiadało 2 budynki. W nowym budynku, wybudowanym w miejscu przedwojennej drewnianej remizy, znalazły się 2 garaże bojowe i pomieszczenia magazynowe, natomiast dyżurka dyspozytora, pomieszczenia socjalne i pomieszczenie mieszkalne powstały w przedwojennym budynku mieszkalnym. W ocalałej z pożogi wojennej wspinalni umieszczono suszarnię na węże. W budynku przy Placu Strażackim 6 mieściła się siedziba OSP i mieszkania strażaków, dlatego nowa siedziba była wykorzystywana również przez OSP Braniewo, z którą zawodowcy odbywali wspólne ćwiczenia. W 1955 roku PZSP otrzymała drugi nowy pojazd Star 20 w wersji GA-16.
W latach 1952-1955 stanowisko komendanta piastował aspirant Marian Ledziński. Na wyposażeniu Pogotowia Zawodowego w 1954 roku były 2 samochody bojowe. W latach 1955-1957 komendantem został aspirant Jerzy Porowski. W pierwszych latach funkcjonowania Komendy Powiatowej miała miejsce znaczna rotacja kierownictwa, a były okresy, że funkcję komendanta czasowo pełnił ogniomistrz Jan Wiśniewski. W latach 1957-1963 stanowisko komendanta pełnił starszy aspirant Zbigniew Polisiakiewicz.
W Pogotowiu Zawodowym służbę rozpoczynali późniejsi długoletni zasłużeni strażacy zawodowi, m.in.: Witold Kasperowicz (1960-1973), Medard Witkowski (1960-1992), Jan Maszkowski (1960-1979) i Roman Gruba (1961-1984). W tym czasie komenda zwiększyła swoje szeregi do 3 etatów. Komendzie podlegało również kilkanaście jednostek OSP, w tym: Braniewo (1946), Orneta (1947), Frombork (1947), Pieniężno (1947), Płoskinia (1948), Lelkowo (1948), Lechowo (1949) i inne. Na początku lat 50. powstawały kolejne jednostki OSP na terenie powiatu, takie jak: OSP Pluty (1950), OSP Jędrychowo (1950), OSP Wielkie Wierzno (1950), OSP Wilczęta (1952), OSP Gładysze (1952) i ZOSP Wytwórnia Pasz Pieniężno (1955). Jednostki OSP początkowo wykorzystywały prowizoryczny sprzęt, w tym często zaprzęgi konne, jednak w 1959 roku na terenie powiatu funkcjonowało 14 jednostek OSP, coraz lepiej wyposażonych w samochody gaśnicze i motopompy. Kierowcy w części jednostek OSP pełnili służbę na etatach w Komendzie Powiatowej Straży Pożarnych. Od 1 stycznia 1963 roku weszły w życie znowelizowane przepisy dotyczące ochrony przeciwpożarowej kraju. Od tego czasu ochrona ppoż. podlegała ministrowi spraw wewnętrznych i prezydiom rad narodowych.
