Okres sylwestrowo-noworoczny to czas wzmożonej sprzedaży oraz używania różnego typu materiałów pirotechnicznych. W jedną noc sylwestrową odpalamy więcej fajerwerków niż przez cały rok. Niestety, w tym czasie na terenie Unii Europejskiej dochodzi do kilkuset poparzeń, zranień i pożarów, a nawet wypadków śmiertelnych. Przyczyną większości z nich jest niewłaściwe użytkowanie fajerwerków i nieprzestrzeganie zasad bezpieczeństwa. Strażacy przypominają, że niewłaściwe używanie środków pirotechnicznych potrafi poważnie zagrozić naszemu zdrowiu lub życiu, a także być przyczyną pożarów.
Niebezpieczeństwa Związane z Użytkowaniem Fajerwerków
Zasady Bezpiecznego Obchodzenia się z Materiałami Pirotechnicznymi
Pamiętajmy, że fajerwerki są materiałami wybuchowymi i muszą być używane ostrożnie i zgodnie z instrukcją. Należy czytać instrukcje, bezwzględnie przestrzegać zaleceń producenta i zwrócić uwagę na ostrzeżenia. Wybuchająca nagle petarda nie tylko może spowodować oparzenia rąk i twarzy, ale także poważniejsze uszkodzenia ciała, np. oderwanie części dłoni czy inne okaleczenie części ciała. Korzystając z fajerwerków, należy wybrać miejsce, w którym nie zrobimy nikomu krzywdy i niczego nie zniszczymy. Sprawdźmy, czy na drodze ładunku nie znajdują się drzewa lub linie energetyczne. Zachowajmy bezpieczną odległość - jest ona podana w instrukcji obsługi. Pod żadnym pozorem fajerwerków nie powinny odpalać dzieci. Nie odpalajmy ich w rękach, gdyż jest to przyczyną bardzo wielu poważnych urazów. Jeżeli w instrukcji jest napisane: „nie trzymać w ręku”, to nie trzymaj! Nie odpalajmy ich w pobliżu drzew i domów oraz w miejscach narażonych na pożar, np. na balkonach lub tarasach. Przewidujmy ich tor lotu i miejsce upadku. Zwracajmy uwagę na to, czy opakowanie produktu nie nosi śladów uszkodzeń czy deformacji. Wyroby pirotechniczne dopuszczone do sprzedaży powinny posiadać instrukcję w języku polskim określającą zasady bezpiecznego użytkowania, numer katalogowy produktu, nazwę i adres producenta lub nazwę importera, a na opakowaniu powinna być także podana data ważności produktu.
Warto pamiętać, że ograniczenia w używaniu fajerwerków wprowadzają zarówno przepisy kodeksu wykroczeń, jak i przepisy prawa miejscowego. Prawo zakazuje używania wyrobów pirotechnicznych w miejscach publicznych, za wyjątkiem 31 grudnia oraz 1 stycznia. Przedwczesne próby pirotechniczne i odpalanie resztek są niedozwolone prawem. W większości gmin wprowadzono okresowe ograniczenia w stosowaniu materiałów pirotechnicznych. Sprzedaż osobom niepełnoletnim fajerwerków lub petard jest przestępstwem i każdy, kto dopuszcza się takiego czynu, podlega karze grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Informujmy policję o handlowcach, którzy sprzedają petardy dzieciom. W art. 51 k.w. opisano czyn polegający na zakłócaniu ciszy, spokoju i porządku publicznego. Przepis ten nie zawiera ograniczeń czasowych - obowiązuje nieprzerwanie cały rok. Dla wyczerpania znamion wykroczenia, a tym samym podjęcia interwencji przez policjanta, wymagane jest zgłoszenie osoby, której przeszkadza hałas. Zgodnie z k.w., sprawcy grozi mandat karny lub/i wniosek o ukaranie do sądu grzywną do 5 tys. złotych. Przepisy prawa lokalnego w formie zarządzenia wojewody lub uchwały rady gminy wskazują ramy czasowe, w których dopuszcza się używanie fajerwerków.
Wpływ Fajerwerków na Ludzi i Zwierzęta
Warto pamiętać i być świadomym, że nie dla wszystkich odgłosy wybuchów środków pirotechnicznych są dobrą zabawą. Huk petard niepokoi ludzi starszych i zwierzęta. Dla osób starszych, ludzi chorych, cierpiących na różnego rodzaju schorzenia, w tym psychiczne, dzieci z autyzmem, a także małych dzieci, odgłosy wystrzałów mogą być prawdziwym koszmarem. Sylwestrowe wystrzały stanowią także źródło cierpienia dla niektórych zwierząt domowych. W przypadku psów czy kotów, które boją się gwałtownych dźwięków, może dojść nawet do zatrzymania akcji serca. Część zwierząt, ogłuszona hukiem petard, może salwować się ucieczką wprost pod koła pędzących samochodów. Także i w przypadku czworonogów fajerwerki mogą wywołać długotrwałe lęki. Z pomocą może przyjść farmakologia, którą odpowiednio dobierze lekarz weterynarii. Warto pamiętać, że zwierzętom nie wolno podawać leków uspokajających dla ludzi, bo narażamy ich tym na utratę zdrowia lub życia. Jeśli nie wyobrażacie sobie nocy sylwestrowej bez wystrzałów, z fajerwerków korzystajcie z głową.
Jak używanie fajerwerków wpływa na zwierzęta?
Tragiczne Incydenty: Pożary i Wybuchy w Magazynach Fajerwerków
Eksplozja w Magazynie na Filipinach
Do tragicznego zdarzenia doszło w sobotnie popołudnie w mieście Zamboanga w południowych Filipinach, gdzie wybuch w składzie fajerwerków skończył się śmiercią co najmniej pięciu osób. Eksplozja wyrwała dużą dziurę w ziemi, a gruz rozrzucił się po pobliskich budynkach i domach, wzniecając pożar. Lokalne władze przekazały, że rozpoczęły już dochodzenie w sprawie zbadania przyczyny wybuchu w magazynie fajerwerków. W wyniku wypadku na miejscu powstał 20-metrowy krater, ściany się porozkładały, a gruz uderzył również m.in. w miejskie biuro ds. opieki społecznej.
Katastrofa w Bejrucie: Studium Przypadku Azotanu Amonu
Jak wiadomo z oficjalnych źródeł, w portowym magazynie w części przemysłowej portu w Bejrucie (Liban), od 2014 r. magazynowano ok. 2750 ton azotanu amonu (AN). Według szacunkowych danych siła wybuchu była równa ok. 1,115 t równoważnika TNT (zgodnie z wydajnością wybuchu AN, równą ok. 40% TNT), co odpowiada około jednej dziesiątej bomby atomowej zrzuconej na japońskie miasto Hiroszima. Jest tym samym jedną z najsilniejszych eksplozji niejądrowych i niewulkanicznych w historii (plasuje się w pierwszej czwórce takich zdarzeń). Azotan amonu w postaci nawozowej może osiągać w reakcji wybuchowej prędkość detonacji od ok. 1660 do 2400 m/s, a nawet 2700 m/s. Dla porównania prędkość detonacji czystego AN (94,5%) dochodzi do 3560 m/s. Nieoficjalne dane wskazują, że wybuch AN w Bejrucie osiągnął prędkość detonacji ok. 2000 m/s.
W dostępnych materiałach filmowych początkowo w miejscu pożaru widoczne są kłęby białego/szarego dymu unoszące się zza białego budynku, który być może był magazynem AN. Przyjąć więc można, że w pobliżu lub nawet wewnątrz magazynu AN powstał pożar, który prawdopodobnie był źródłem ciepła (a być może także zapłonu) i spowodował eksplozję znacznej części z łącznych 2750 t AN. W momencie samej eksplozji powstała nowa chmura w kształcie grzyba, która szybko rozprzestrzeniła się na dużym obszarze, w głębi lądu nad portem i nad wodą. Miała pomarańczowy i czerwono-brązowy kolor, charakterystyczny dla dwutlenku azotu, jednego z produktów rozkładu AN, co świadczy o tym, że jest on najbardziej prawdopodobnym źródłem wybuchu. Chmura w kształcie grzyba, utworzona przez szybko rozprężające się gazy, uniosła się (gazy tworzące chmurę miały wyższą temperaturę i z racji tego mniejszą gęstość niż otaczające powietrze). Widoczny na filmach biały obszar to chmura towarzysząca fali uderzeniowej. Zjawisko to pojawia się, gdy wybuchy mają miejsce w wilgotnym środowisku i jest znane jako chmura Wilsona. Powstaje ono wskutek nagłej zmiany ciśnienia, pociągającej za sobą chwilowe ochłodzenie znajdującego się przed nią powietrza, co z kolei powoduje natychmiastową kondensację zawartej w nim pary (wody w stanie gazowej) w ciecz, czyli w mgłę. Powietrze wypełnia się drobnymi kropelkami i tworzy dużą chmurę przypominającą kopułę otaczającą miejsce eksplozji, po czym po ustabilizowaniu się warunków temperatury i ciśnienia poniżej tzw. punktu rosy, mgła znika. Inny szczegół z filmów w Bejrucie wart objaśnienia dotyczy różnicy pomiędzy uderzeniem fali nadciśnienia a słyszalnością odgłosu jej uderzenia. Powodem jest poruszanie się fali nadciśnienia z prędkością większą niż prędkość dźwięku (ponad 1000 km/h), co jest charakterystyczne dla detonacji.
Jak używanie fajerwerków wpływa na zwierzęta?
Eksplozja okazała się dramatyczna w skutkach. Wybuch dotknął ponad 70% budynków w Bejrucie. Co najmniej 70 000 domów zostało uszkodzonych, wiele z nich nie nadaje się już do zamieszkania, pozostawiając od 90 000 do nawet 300 000 osób bez dachu nad głową. Część budynków miała zapewne rozbite okna lub inne drobne uszkodzenia, a także naruszone wyposażenie wnętrz. Warto przytoczyć w tym miejscu ostatnie doniesienia medialne (z 4 września), z których wynika, że w pobliżu miejsca eksplozji znaleziono ok. 4,35 t azotanu amonu. Miejskie biuro ds. opieki społecznej, opracowując raport RDNA, Dział Analizy Ryzyka Ipsos przeprowadził sondaż za pomocą drona, przeanalizował obrazy satelitarne o wysokiej rozdzielczości i wysłał naziemne zespoły badawcze do zbadania blisko 17 000 miejsc w strefie uderzenia. Na podstawie tych ustaleń Bank Światowy dokonał szacunków dotyczących strat.
Konsekwencje wybuchu w Bejrucie w liczbach:
- średnica powstałego krateru: ok. 40 m
- liczba ofiar śmiertelnych: ok. 220 osób
- liczba osób hospitalizowanych: ok. 6000 osób
- liczba osób, które musiały opuścić swoje domy: ok. 300 000 (z czego ok. 80 000 to dzieci)
- szacowane straty: ok. 10 mld USD
Azotan Amonu (AN): Właściwości, Ryzyka i Zasady Magazynowania
Czym jest Azotan Amonu?
Miliony ton azotanu amonu (saletry amonowej) są produkowane rocznie na całym świecie i przetwarzane bez żadnych incydentów. A przecież to silny utleniacz i materiał wybuchowy. Jeśli azotan amonu (dalej AN, od nazwy ang. Ammonium Nitrate) zawiera mniej niż 0,2% substancji palnych, również jako nawóz sztuczny, jest klasyfikowany jako utleniacz. Proces produkcji AN polega na mieszaniu amoniaku i kwasu azotowego. Reakcja jest silnie egzotermiczna, czyli przebiega z wydzieleniem wielkich ilości ciepła. Neutralizacji 45-65% roztworu HNO3 gazowym NH3 towarzyszy uwolnienie ok. 100-115 J/mol NH4NO3. Powstałe w reakcji ciepło częściowo odparowuje wodę, która towarzyszy HNO3, tworząc 83% roztwór azotanu amonu. Podczas neutralizacji składniki muszą być szybko i całkowicie wymieszane w reaktorze, aby uniknąć miejscowego przegrzania, strat azotu i rozkładu AN. W stanie ciekłym AN jest przezroczysty i bezbarwny lub lekko żółtawy, w stanie stałym - bezbarwny, dobrze rozpuszczalny w wodzie. AN stanowi nie tylko dobry nawóz sztuczny, ale także służy do produkcji przemysłowych materiałów wybuchowych, takich jak ANFO (z ang. Ammonium Nitrate Fuel Oil) czy ANNM (z ang. Ammonium Nitrate Nitromethane).
Zagrożenia Związane z AN
Według Europejskiego Stowarzyszenia Producentów Nawozów (EFMA - European Fertilizer Manufacturers Association) zagrożeniami chemicznymi są: ogień, rozkład (dekompozycja) oraz wybuch. Jednocześnie według tych samych danych AN jest substancją niezwykle trudną do zdetonowania, gdyż ani płomień, ani iskra, ani tarcie nie powodują wybuchu. Wstrząsy wywołane detonacją mieszanin gazów (wodór/tlen lub acetylen/tlen) również nie są w stanie wywołać wybuchu AN. Co więcej, pył nawozowy AN, będąc z natury niepalny, nie ma właściwości wybuchowych - w przeciwieństwie do pyłów węglowych, zbożowych i innych pyłów organicznych. Inicjacja wybuchu AN w postaci stałej (np. granulek) wymaga dość silnego bodźca, z tym, że najpierw musi nastąpić ogrzewanie (w ograniczonej przestrzeni), a następnie wstrząs gorącego AN. Czynnikami zwiększającymi prawdopodobieństwo wybuchów są ponadto silne uderzenie, występowanie silnie kwaśnych warunków magazynowania oraz obecność zanieczyszczeń (np. chlorków, kwasów). AN, będąc utleniaczem, może intensyfikować rozwój pożaru innych materiałów palnych. Co więcej, pożarów z udziałem AN nie można ugasić poprzez ograniczenie dostępu świeżego powietrza, gdyż sam rozkład tej substancji dostarcza tlen. W gaszeniu pożaru AN najskuteczniejsza jest zwykła woda, podawana w dużych ilościach. Jeśli pożar AN nie zostanie ugaszony w fazie początkowej, ale w dalszym ciągu rozwija się, konieczna jest pilna ewakuacja ludzi i ekip ratowniczych na bezpieczne odległości.
Proces Rozkładu Termicznego AN
W procesie podgrzewania azotanu amonu, w stosunkowo niskiej temperaturze (poniżej 90°C), zauważalna jest powolna dysocjacja do kwasu azotowego i amoniaku, a reakcja na tym etapie jest endotermiczna (czyli przebiega z pochłanianiem ciepła z otoczenia). Po osiągnięciu temperatury ok. 93°C stała postać AN zaczyna sublimować aż do osiągnięcia temperatury topnienia 169°C, przy czym proces ten przebiega coraz szybciej. Stopiony AN szybko paruje wraz z dalszym wzrostem temperatury. W około 210°C rozpoczyna się reakcja, w wyniku której powstają bardzo reaktywny podtlenek azotu i para wodna, przy czym jest to już reakcja silnie egzotermiczna i zwiększa swoją szybkość wraz ze wzrostem temperatury. Potem następuje szybkie samonagrzewanie, a w temperaturze ok. 260-290°C do rozkładu AN w coraz większym stopniu dochodzi w wyniku różnych reakcji ubocznych, w których powstają wyższe tlenki azotu, jak również pierwiastkowy azot, tlen i woda (para wodna). Reakcje te są wysoce egzotermiczne i szybkie, a jeśli zachodzą w zamkniętej lub mocno ograniczonej przestrzeni (np. w dużych stosach i powyżej tzw. krytycznej masy), to może prowadzić do gwałtownego rozkładu i wybuchu. Powyższe reakcje rozkładu odnoszą się do czystego stałego AN - obecność zanieczyszczeń może obniżyć temperaturę rozkładu termicznego AN. Należą do nich kwasy, chlorki, substancje organiczne, chromiany, dichromiany, sole manganu, miedzi i niklu oraz niektóre metale, takie jak cynk, miedź i ołów.
Bezpieczne Magazynowanie Azotanu Amonu
Zasady magazynowania AN i zawierających go produktów są w znacznym stopniu ukierunkowane na kwestie ich ochrony przed zanieczyszczeniami, zmiennymi warunkami otoczenia, w szczególności przed znacznymi zmianami temperatury i wilgotności, gdyż granulat nawozowy z AN ma właściwości higroskopijne i silną tendencję do zbrylania. Dlatego produkty zawierające AN należy przechowywać w zamkniętych i suchych pomieszczeniach magazynowych. Od strony przeciwpożarowej wskazane jest wykonanie takiego obiektu z materiałów niepalnych i nierozprzestrzeniających ognia. Pod kątem użytkowym w miejscu magazynowania AN zabronione jest występowanie źródeł ciepła (np. instalacji grzewczych), przy jednoczesnym zapewnieniu sprawności występujących instalacji elektrycznych. Istotne jest również zastosowanie takich rozwiązań organizacyjnych i technicznych, które zapobiegną zanieczyszczeniu AN paliwem, olejami i smarami z niesprawnych urządzeń i maszyn (np. ładowarki kołowe, urządzenia przesypowe, taśmociągi) lub zapewnią szybkie identyfikację wycieku i usunięcia zanieczyszczonego AN. Konieczne jest również wprowadzenie rozwiązań zapobiegających stopniowemu narastaniu zbitego AN na podłożu (np. poprzez usuwanie granulatu za pomocą narzędzi niemetalowych). Z uwagi na wspominany już wpływ zanieczyszczeń na potencjał wybuchowy AN oczywiste jest odseparowanie go od innych nawozów (szczególnie niespecyfikowanych), wyrobów chemicznych (np. środków chwastobójczych), jak również materiałów palnych (np. słomy, drewna, papieru, olejów).
Należy zaznaczyć, że w krajach o wieloletniej i ugruntowanej polityce ograniczania ryzyka wystąpienia awarii z udziałem niebezpiecznych substancji chemicznych (USA, UE, Wielka Brytania, Kanada itp.) zagrożenia związane z przechowywaniem AN oraz mieszanin go zawierających są pod wzmożoną kontrolą administracyjną (np. wynikającą z przepisów dyrektywy SEVESO), jak również są przedmiotem analiz ryzyka podmiotów gospodarczych nimi obracających. Zgodzić się jednak należy z dr. Trevorem A. Kletzem, ojcem pojęcia tzw. „wrodzonego bezpieczeństwa”, że „to, co możesz usunąć, nie może wybuchnąć”.
tags: #pozar #fajerwerki #magazyn