Pożary Puszczy w Polsce

Pożary, zarówno te dotykające obszarów zabudowanych, jak i te pustoszące tereny leśne, od wieków stanowiły jedną z największych plag na ziemiach polskich. Szczególnie groźne są pożary puszczy, które ze względu na swój charakter i rozległość mogą prowadzić do katastrofalnych skutków ekologicznych i gospodarczych. W świetle danych historycznych i współczesnych analiz, problem ten wymaga stałej uwagi i skutecznych działań prewencyjnych.

Tragiczny Pożar Puszczy Noteckiej w 1992 roku

Jednym z największych pożarów lasu w powojennej historii Polski, ustępującym jedynie pożarowi w Kuźni Raciborskiej, był Pożar Puszczy Noteckiej. Miał on miejsce 10 i 11 sierpnia 1992 roku. Las zapalił się 10 sierpnia 1992 roku o godzinie 16:27 między Miałami a Drawskim Młynem, a przyczyną były iskry sypiące się z zablokowanych hamulców pociągu towarowego relacji Poznań - Krzyż.

Mimo natychmiastowo podjętej akcji gaśniczej, ogień szybko się rozprzestrzenił, m.in. wskutek niskiej wilgotności ściółki. Pożar trwał do godziny 0:30 następnego dnia i zakończył się dzięki gwałtownej burzy, która w ciągu zaledwie 15 minut ugasiła ogień, ratując tym samym pozostałą część Puszczy Noteckiej. W ciągu dziewięciu godzin spłonęło prawie 6 tys. hektarów lasów, 19 budynków gospodarczych i trzy gospodarstwa.

Skutki i Odbudowa

Usuwanie skutków pożaru trwało trzy lata. Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Pile skierowała do pracy wszystkie swoje nadleśnictwa. Przy wyrębie spalonego lasu pracowało 5 tys. osób, w tym 4 tys. drwali. Na pożarzysku pozyskano 1 milion metrów sześciennych drewna.

Na miejscu spalonego lasu posadzono 80 milionów sadzonek, znacząco zmieniając przy tym strukturę przyszłego drzewostanu. Przed pożarem sosna stanowiła 99 procent, brzoza - tylko 0,4 procent składu gatunkowego drzewostanu. W nowym drzewostanie na sosnę przypada zaledwie 74 procent, na brzozy aż 18 procent, a na dęby i modrzewie po 2 procent. Jest to najbardziej zróżnicowany gatunkowo fragment drzewostanu w Puszczy Noteckiej.

Działania Prewencyjne

W ramach działań prewencyjnych wzdłuż torowiska utworzono 8-metrowe pasy przeciwpożarowe (pozbawione roślinności), a także biologiczne pasy bezpieczeństwa o szerokości od 50 do 100 metrów, porośnięte wyłącznie gatunkami liściastymi - niepodatnymi na ogień. Na obszarze odnowionego lasu, nie dalej niż w promieniu 1,5 kilometra od siebie, postawiono cysterny o pojemności 40-60 tys. litrów (każda może zasilić około 20 strażackich wozów bojowych).

Historyczne Konteksty Pożarów w Polsce

Pożary w Polsce należały do najstraszniejszych plag. Gęsta, najczęściej łatwopalna zabudowa, w przypadku pożarów często prowadziła do doszczętnego zniszczenia dotkniętych nimi wsi i miast. Średniowieczne osiedla miejskie budowano z drewna, co gorsza zazwyczaj bez żadnego planu. Nagminnym zjawiskiem były drewniane dobudówki. Duża liczba wybuchających pożarów oraz powodowane nimi szkody, spowodowały zainteresowanie się tą problematyką zarówno samorządów miast, jak i ich właścicieli.

Początki Ochrony Przeciwpożarowej

Jako pierwsze przepisy przeciwpożarowe wprowadziły największe polskie miasta - np. w 1374 r. Kraków. Mniejsze miasta również wydawały w tym zakresie swoje rozporządzenia. Przykładem jest zachowany wilkierz Starego Helu z ok. 1430, który obok innych zagadnień porządkowych wprowadzał ostre przepisy przeciwpożarowe. Rada Miejska Warszawy uchwałami z lat 1546, 1548 i 1550 wprowadziła porządki ogniowe, zobowiązujące mieszkańców do czynnego udziału w gaszeniu pożarów. Problematyka pożarowa znajdowała swoje odzwierciedlenie również w aktach kancelarii królewskich, a stałą praktyką kolejnych zasiadających na polskim tronie było zwalnianie miast poszkodowanych przez ogień od podatków.

Pożary Lasów w Historii

Poza pożarami obszarów zabudowanych znaczne straty przynosiły również pożary lasów, które często przybierały gwałtowny przebieg. Dla przykładu pożar, który wybuchł w okolicach Woziwody w 1863 roku, w ciągu kilku godzin pochłonął przeszło 1200 ha lasu, a największy w historii pożar Borów Tucholskich z lata 1863 roku strawił 2333 ha lasu.

Analiza Zagrożenia Pożarowego w Puszczy Białowieskiej

Puszcza Białowieska, jeden z najcenniejszych przyrodniczo obszarów w Europie, również doświadcza zagrożeń pożarowych, które w przeszłości przybierały katastrofalne rozmiary, a współcześnie narastają z powodu specyficznych czynników.

Historyczne i Współczesne Ryzyko

W Puszczy Białowieskiej odnotowano historyczne pożary o ogromnym zasięgu. Jeden z nich, opisywany w literaturze, zaczął się w końcu maja 1811 roku i trwał cztery miesiące. „Materiału palnego w postaci zwału posuszu, gałęzi i leżaniny nagromadziło się tak wiele, że przy braku przesiek walka z ogniem była ponad siły”. Dopiero w październiku deszcze i ulewa uspokoiły żywioł. Ówczesna klęska była uważana za większą niż wydarzenia dwunastego roku. Co było przyczyną pożaru - pozostało niewyjaśnione, lecz warunki sprzyjały temu nieszczęściu, m.in. z powodu zwyczaju wiosennego „palenia” suchej zeszłorocznej trawy.

Współcześnie ilość suchego drewna w Puszczy przekracza wszelkie miary. W części gospodarczej puszczy zalega około 2,5 mln m³ posuszu, głównie suchego świerka. Eksperci nie mają wątpliwości co do tego, że znacznie podnosi to zagrożenie pożarowe. Jak pisze prof. Ryszard Szczygieł z Instytutu Badawczego Leśnictwa, „Analiza zmienności liczby zasiedlonych drzew oraz powierzchni drzewostanów w stanie rozpadu pozwala na przypuszczenie, że w ciągu najbliższych lat areał tych drzewostanów może sięgnąć 10000 ha, czyli obejmie prawie całą powierzchnię, na której świerk jest gatunkiem panującym. Taka ilość martwego drewna zwiększy obciążenie ogniowe, powodując wzrost potencjalnego zagrożenia pożarowego.”

Zagrożenie to narasta w sytuacji, gdy martwe drzewa, uschnięte gałęzie o luźnej, przestrzennej strukturze sprzyjającej inicjacji i intensyfikacji spalania zalegają na dnie lasu, na którym powstaje około 99% pożarów. W takich miejscach szacuje się, że ilość wysuszonej i podatnej na zapalenie biomasy (obciążenia ogniowego) wzrosła od kilku do kilkunastu razy w porównaniu do średnich obciążeń notowanych w warunkach normalnych. Leżące na dnie lasu kłody, obecnie ze względu na ich gęstość drewna oraz mniejszą podatność na zapalenie w porównaniu do innych rodzajów materiałów leśnych stanowią mniejsze zagrożenie pod względem pożarowym. Jednak z upływem czasu, w miarę postępującego rozkładu drewna, ich rola pożarowa będzie się zmieniała i w wypadku powstania pożaru będą stanowiły podatny na zapalenie materiał, który będzie wydłużał czas trwania spalania.

Zmiana Struktury Drzewostanu i Ryzyko

W miejsce obecnych drzewostanów świerkowych pojawiają się powierzchnie trawiaste, co znacznie zwiększa ryzyko pożarowe. Takie obszary dużo łatwiej się palą z kilku powodów: trawy szybko wysychają, więc dużo łatwiej je podpalić niż las świerkowy, a na powierzchniach otwartych silniej działa wiatr. Profesor Szczygieł w swoim opracowaniu pisze: „Prędkość frontu pożaru i obwód w pierwszym przypadku będą około 6-5 razy większe, zaś powierzchnia blisko 30-krotnie większa. Spowoduje to potrzebę 23-krotnego zwiększenia ilości potrzebnej wody do ugaszenia ognia, co wiąże się z koniecznością dysponowania do pożaru zamiast jednego, kilku samochodów gaśniczych, co wpłynie także na wzrost kosztów akcji ratowniczej”. Badacz posługiwał się specjalnymi modelami pożarów stworzonymi przez Instytut Badawczy Leśnictwa, a jego zdaniem o pożar będzie najłatwiej albo na wiosnę, albo na jesieni.

Wyzwania w Akcjach Gaśniczych

Suche świerki mogą również utrudnić działania gaśnicze, często tarasując drogi dojazdowe, a nawet uniemożliwiając wejście w głąb obszaru objętego pożarem. Na problem przejezdności dróg zwraca uwagę między innymi Komenda Straży Pożarnej w Hajnówce, która podkreśla, że zdarza się to notorycznie, zwłaszcza podczas silnych wiatrów i burz. Według danych z Białowieskiego Parku Narodowego np. w 2014 roku na obszarze puszczy odnotowano 545 drzew wywróconych na drogi, natomiast w pierwszych 9 miesiącach roku 2015 takich drzew było aż 654.

Dostęp do wody i odpowiedniego sprzętu to kolejne wyzwanie. Mimo że w Puszczy Białowieskiej są zbiorniki, z których można czerpać wodę, reakcja sprzętu lotniczego stacjonującego w Białymstoku mogłaby nie być najszybsza. Z kolei „Dla obszarów zaliczanych do III kzpl (czyli takiej o najmniejszym ryzyku pożarowym) nie ma jednoznacznych wymagań dotyczących odległości od najbliższego punktu czerpania wody. Mimo to, w przeprowadzonej analizie oceniono odległość puszczańskich kompleksów leśnych od tych punktów. Zdecydowana większość z nich znajduje się w odległości mniejszej niż 5 km. Trzeba dodać, że od wielu lat obserwowane obniżenie poziomu wód gruntowych sprawia czasowe trudności w możliwości poboru wody ze zbiorników naturalnych” - czytamy w analizie prof. Szczygła.

Monitoring i Czynnik Ludzki

Puszcza Białowieska jest objęta stałym monitoringiem. Na jednej z trzech dostrzegalni pożarów realizowana jest ona przez kamery, które natychmiast dostrzegają nawet najmniejszy dym, informując operatorów systemu. To wszystko daje szansę na szybszą reakcję niż w XIX wieku i nie doprowadzenie do 4-miesięcznego pożaru. Z drugiej strony jednak nadal jest wiele do zrobienia, bo przybyło czynników ryzyka.

Na tym terenie wzrosła nieprawdopodobnie obecność ludzi. Turyści to oczywiście rozwój regionu, ale z drugiej strony istotne ryzyko wzniecania pożarów. Konieczne jest więc informowanie i edukowanie społeczeństwa o tym, jak łatwo można wzniecić pożar. W okresach suszy proszeniem się o pożar jest używanie otwartego ognia i palenie ognisk. Szalenie niebezpieczne jest również wjeżdżanie do lasów pojazdami, gdyż od gorącego silnika może powstać zarzewie pożaru. Turyści powinni również wiedzieć, jak zareagować, gdyby dojrzeli pożar. Dodatkowo, duży pożar mógłby się bardzo źle skończyć z uwagi na obecność bazy wojskowej na terenie Puszczy Białowieskiej.

Wybrane Nowsze Pożary w Polskich Obszarach Puszczańskich

W ostatnich latach Polska doświadczyła kilku znaczących pożarów na terenach leśnych i puszczańskich, które uwypuklają aktualność problemu.

• 19-26 kwietnia 2020 oraz 20 kwietnia 2025 (początek pożaru): W Biebrzańskim Parku Narodowym płonęły trzcinowiska i łąki o powierzchniach rzędu 4,5 km². W akcję gaszenia angażowano sztaby kryzysowe z udziałem wojska, policji i Lasów Państwowych.
• Niedawny pożar w rezerwacie przyrody Kozłowe Borki (Puszcza Białowieska): Spłonęło ponad sześć hektarów lasu. W akcji brało udział około 120 osób - nie tylko strażaków, ale także pracownicy nadleśnictwa, żołnierze i funkcjonariusze Straży Granicznej. „Jeśli chodzi o Puszczę Białowieską, to największy pożar od lat” - mówił w rozmowie z TVN24 brygadier Piotr Sienkiewicz z Komendy Powiatowej PSP w Hajnówce. Pożar, który rozpoczął się tuż przed godziną 16 w rezerwacie przyrody Kozłowe Borki niedaleko polsko-białoruskiej granicy, objął początkowo około dwóch hektarów. Był bardzo trudny do kontrolowania ze względu na silny wiatr i dużą ilość leżących czy też stojących suchych drzew. Rozprzestrzenianie ognia udało się zahamować po około czterech godzinach, jednak dogaszanie trwało do późnych godzin nocnych, a kolejne zarzewia pojawiały się następnego dnia rano.

Wszystkie te informacje, zebrane w całość, świadczą o tym, że choć w pewnych aspektach sytuacja jest lepsza niż w XIX wieku (np. dostępność lepszego sprzętu), nadal istnieje wiele do zrobienia, ponieważ liczba czynników ryzyka wzrosła.

tags: #pozar #galeziw #puszczy