Mieszkańcy Garwolina wciąż pamiętają o tragicznych wydarzeniach II wojny światowej, które na zawsze pozostawiły ślad w historii miasta. Bolesny czas okupacji nazistowskiej charakteryzował się kompleksowymi działaniami terroru, dotykającymi każdego aspektu życia.
Bombardowanie Garwolina 8 Września 1939 Roku
1 września 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, rozpoczynając II wojnę światową. W połowie września wojska niemieckie były już na tych terenach. Jedną z najtragiczniejszych dat w historii Garwolina jest 8 września 1939 roku. Tego dnia na miasto spadły niemieckie bomby, niszcząc w 90% jego centrum. Od bomb zginęło kilkadziesiąt osób, w tym mieszkańców miasta, uciekinierów i żołnierzy.
W czasie pożaru miasta, spowodowanego bombardowaniem, spaliło się wiele budynków mieszkalnych. Ogień objął również kościół parafialny: spalił się dach, trzy wieże, zegar, organy, a w czasie pożaru stopiły się i spaliły trzy dzwony. We wspomnieniach dowódcy 26. (prawdopodobnie pułku lub jednostki) czytamy: „Garwolin nie istniał. Jedynie szkielety kominów na ciemnym niebie przypominały, gdzie stała przedtem chata, a gdzie dom piętrowy. Dymiące się tu i ówdzie zgliszcza świadczyły o świeżości tragedii”.
Niemiecki Terror Okupacyjny i Administracja
Prowincjonalny, mazowiecki powiat garwoliński, podobnie jak inne ziemie podbitej w 1939 roku Polski, w czasie II wojny światowej doświadczył brutalnego niemieckiego terroru. Działania okupanta miały charakter kompleksowy i dotykały absolutnie każdego aspektu życia mieszkańców. Niemcy, prowadząc politykę nastawioną na maksymalny wyzysk, a jednocześnie stosując najdrastyczniejsze metody, włącznie z ludobójstwem, stopniowo dezorganizowali i niszczyli tutejszą gospodarkę oraz ludność, którymi - przynajmniej teoretycznie - mieli zarządzać długofalowo.
Zagłada Żydów, represje rujnujące i tak ubogą wieś, jak pozyskiwanie z wielką brutalnością kontyngentów rolnych i wywózki na roboty przymusowe, a także wynikające z niedoborów przestępczość i korupcja na masową skalę, prowadziły do rozpadu więzi społecznych. To wszystko czyniło codzienność mieszkańców okolic Garwolina z dnia na dzień coraz bardziej upiorną.
Organizacja Władzy Okupacyjnej i System Kontyngentów
Okupant w dniu 28 listopada 1939 roku wydał zarządzenie „o zarządzie gmin polskich”, które ustanawiało gminy narzędziem władz okupacyjnych. Według nowych zarządzeń wójt miał zwiększoną władzę, był przełożonym wszystkich urzędników i miał do pomocy pięciu doradców, których sam powoływał. Wójta mianował starosta i zatwierdzał szef Okręgu, który miał pełną władzę nad wójtem, kontrolował go i mógł uchylić każdą jego decyzję lub zmienić jego zarządzenie.
Wójtowie i sołtysi mieli obowiązek dokładnego wypełniania poleceń władz okupacyjnych i byli za to osobiście odpowiedzialni. W trudnych warunkach okupacyjnych ludzie ci przyjmowali różne postawy: niektórzy spośród polskich wójtów i sołtysów starali się łagodzić los swych współrodaków z narażeniem własnego bezpieczeństwa; zdarzały się jednak wypadki kolaboracji. W większości przedwojenni wójtowie i sołtysi pozostali na swoich stanowiskach i zajmowali się głównie rozdziałem obciążeń kontyngentów na swoim terenie.
W czasie wojny rozbudowano urząd gminy, aby zapewnić pobór podatków i kontyngentów. Co tydzień każdy sołtys musiał stawić się w urzędzie gminy i wysłuchać kilkunastu zarządzeń w sprawie kontyngentów, podwód, podatków, bezpieczeństwa i wielu innych spraw. Przykładowe zarządzenia obejmowały: zatrzymywanie wałęsających się osobników, zakaz pasienia krów w rowach przydrożnych, traktowanie kontyngentu jaj podobnie jak innych, czy zakaz korzystania z rozrywek i zabaw niebezpiecznych (huśtawki), które należało natychmiast likwidować pod groźbą surowych kar.
Sołtysi przekazywali zarządzenia ludności i organizowali skup żywności, prowadząc kartoteki kontyngentowe. Kontyngenty były bardzo rozmaite, objęto nimi prawie wszystkie rodzaje produkcji rolniczej. Władze niemieckie ściągały kontyngenty: zbożowy, drobiarski, mięsny, warzywny, mleczny, ziemniaczany, słomy, miodu, jaj, buraka cukrowego, lnu, konopi. Oprócz tego zbierano także podatki. Każde gospodarstwo było dokładnie wymierzone i oszacowane pod względem dochodów.
Zorganizowanie poboru tylu różnych produktów rolniczych nie było łatwe. Ludność miała poważne opóźnienia w oddawaniu kontyngentów. Dla tych, którzy się opóźniali, powstał doraźny sąd gminny, a ogłoszenia w tej sprawie rozklejano w gminie. Oprócz sądów stosowano także kary zbiorowe. Nie zachowały się akta gminy z tego okresu.
Obok oficjalnych struktur władz gminnych, wyznaczanych i kontrolowanych przez Niemców, istniały też struktury polskiego państwa podziemnego.
Carl Freudenthal - Bezwzględny Starosta Garwoliński
Mieszkańcy powiatu garwolińskiego szczególnie mocno doświadczyli działań Carla Freudenthala - starosty garwolińskiego, oficera SS, prywatnie kuzyna gubernatora Hansa Franka. Z wykształcenia prawnik i politolog, w czasie wojny był bezwzględnym ciemiężycielem regionu. Osobiście prowadził wiele akcji: paląc oporne wsie (jak pacyfikacja Wanat), zsyłając opornych do obozów pracy czy do pracy przymusowej na terenie Niemiec.
Freudenthal był pośrednio bądź bezpośrednio odpowiedzialny za śmierć około 900 osób i wywózkę do obozów i pracy przymusowej dalszych ponad 2000 osób z podległego mu rejonu - jak czytamy w opracowaniu „Historia wydarzeń 1944 r w Kołbieli” autorstwa Dariusza Zagórskiego.
Zamach na Karla Freudenthala i Odwet Niemiecki
6 lipca 1944 roku oddział Kedywu obwodu AK Gołąb (Garwolin) przeprowadził udany zamach na starostę garwolińskiego Karla Freudenthala. Akcja ta była elementem większej operacji Armii Krajowej o kryptonimie „Główki”, która miała na celu wyeliminowanie najbardziej aktywnych funkcjonariuszy nazistowskiej machiny okupacyjnej.
Freudenthal został zastrzelony podczas zamachu dokonanego przez ośmiu ludzi: ppor. „Ziuk” (Wacław Matysiak) - dowódca akcji, st. sierż. „Czarny” (Jan Piesiewicz) i st. wachm. „Sęk” (Stanisław Jaworski) - zastępcy dowódcy, oraz wachm. „Grześ” (Franciszek Lussa), plut. „Kruczek” (Stefan Zysk), st. strz. „Grab” (Stanisław Tobiasz), st. strz. „Brodacz” (Henryk Winek) i st. strz. „Szczupak” (Kazimierz Wielgosz) - członkowie grupy dywersyjnej AK z Garwolina (KEDYW).
AK Armia Krajowa Panstwo Podziemne Lektor PL
W odwecie za udany zamach, rankiem 8 lipca 1944 roku Niemcy przywieźli z Pawiaka 30 więźniów. Zakładników rozstrzelano tuż za mostem na Wildze, co było brutalną odpowiedzią na eliminację ich wysokiego funkcjonariusza.
Trwała Pamięć i Wspomnienia
Wspomnienie tych tragicznych wydarzeń jest wciąż żywe w Garwolinie. Społeczność miasta cyklicznie upamiętnia ofiary i bohaterów II wojny światowej.
Rocznice Bombardowania i Msze Święte
Co roku, w rocznice bombardowania Garwolina, zwłaszcza 8 września, odbywają się uroczystości upamiętniające. Przedstawiciele władz samorządowych, poczty sztandarowe szkół i organizacji biorą udział w mszach świętych odprawianych w garwolińskiej Kolegiacie p.w. Przemienienia Pańskiego w intencji poległych i pomordowanych mieszkańców.
Kapłani, tacy jak ks. Edmund Szarek (kapelan środowisk kombatanckich), ks. kan. Stanisław Szymuś czy ks. prałat Ryszard Andruszczak, w swoich homiliach podkreślają wagę pamięci. Jak mówił proboszcz jednej z parafii: „To, przez co przeszedł Garwolin we wrześniu 1939 roku, było wielką tragedią... Jako chrześcijanie przebaczyliśmy katom i łupieżcom z naszej historii, ale nie wolno nam tracić pamięci. Nie wolno nam zapominać o żołnierzach, o ofiarach cywilnych, o partyzantach”. Dodawał również, że mamy obowiązek wyciągnąć wnioski z historii XX wieku, by nigdy nie powtórzyły się totalitaryzmy i by w naszym świecie dominowało pojednanie, przebaczenie i pokój.
8 września Kościół katolicki przeżywa jedno z najpiękniejszych świąt: Narodzenie Najświętszej Maryi Panny, nazwane świętem Matki Boskiej Siewnej. Jest to święto nadziei, święto zgłębionych ludzkich tęsknot, a podczas mszy święci się przyniesione ziarno, prosząc o błogosławieństwo dla przyszłych plonów.
Wydarzenia Towarzyszące Obchodom Rocznic
Obchodom rocznicowym towarzyszą różnorodne wydarzenia, które angażują lokalną społeczność w podtrzymywanie pamięci historycznej:
- „Bieg Pamięci” w ramach cyklu Grand Prix Ziemi Garwolińskiej, organizowany na terenach wokół zbiornika retencyjnego w Garwolinie. Poprzez sportowe spotkanie, w duchu wspólnoty i zdrowej rywalizacji, oddawana jest cześć bohaterom i ofiarom historii.
- Wystawy multimedialne, takie jak „Iskry Niepodległości”, prezentujące bogactwo polskiej historii.
- Gry miejskie online lub questy historyczne, organizowane przez Miejsko-Powiatową Bibliotekę Publiczną w Garwolinie w aplikacji Actionbound, zapraszające na wyjątkową podróż przez dzieje miasta, łączącą tradycję z nowoczesnymi formami poznawania historii.
- Koncerty, np. „Na biało-czerwoną nutę”, wykonywane przez Szkołę Muzyczną wraz z orkiestrami.
Rocznica bombardowania Garwolina to czas refleksji, ale też budowania wspólnoty wokół pamięci o tych, którzy zginęli podczas II wojny światowej. To hołd winny ofiarom, przodkom i historii.