Pożar Katedry Notre Dame w Paryżu, który wybuchł wieczorem 15 kwietnia 2019 roku, wstrząsnął światem, wywołując powszechne uczucie szoku, smutku i poczucia wielkiej straty. To wydarzenie bez wątpienia należy do najtragiczniejszych w historii kultury europejskiej, a jego przebieg, skala zniszczeń, akcja ratunkowa oraz następstwa, w tym alarmy medyczne i plany odbudowy, zostały szczegółowo odnotowane w mediach, w tym przez RMF.
Przebieg Pożaru i Akcja Ratunkowa
Początek i Rozwój Ognia
Ogień w katedrze Notre Dame pojawił się przed godziną 19 polskiego czasu. Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o 18:20 podczas mszy. Prokurator Rémy Heitz stwierdził później, że nie jest jasne, czy alarm był spowodowany przez dym, a kapłan odprawiający mszę początkowo kontynuował nabożeństwo, wierząc, że może to być fałszywy alarm. Chociaż nie zauważono śladów pożaru, cała katedra została ewakuowana. O godzinie 18:43 rozległ się kolejny alarm. Języki ognia i czarne kłęby dymu były widoczne z daleka. Płonął dach kościoła, który jest światowej klasy zabytkiem znajdującym się w historycznym centrum Paryża. Teren wokół średniowiecznej katedry został ewakuowany. Kamera na północnej dzwonnicy katedry Notre Dame zapisała moment, gdy dym zaczął się wydobywać z podstaw iglicy.
Działania Straży Pożarnej
Blisko pół tysiąca strażaków walczyło z gigantycznym pożarem. Akcja ratownicza była niezwykle trudna, ponieważ strażacy nie mogli użyć sprzętu, którego zwykle się w takich przypadkach używa. Drabiny okazały się zbyt krótkie, aby dotrzeć do ogarniętych płomieniami części katedry. Według stołecznej prefektury spuszczenie dużej ilości wody z helikopterów na płonącą katedrę mogłoby spowodować zawalenie się jej sklepienia. Konstrukcja katedry, wykonana z piaskowca, mogłaby się rozpaść pod wpływem wody, a drgania spowodowane przelotem śmigłowców również stanowiłyby zagrożenie. Strażacy nie kierowali na źródła pożaru bezpośrednich strumieni wody, lecz używali ich w sposób przypominający fontannę.
Musieli ratować najcenniejsze dzieła sztuki przed płomieniami [Notre Dame w ogniu]
Walka z Ogniem i Opanowanie Pożaru
Dostęp do katedry blokowała ze wszystkich stron policja, uniemożliwiając turystom zbliżanie się. Pomimo ogromnych trudności, strażakom udało się ugasić część pożaru, choć dwie trzecie dachu runęło. Około godziny 3 nad ranem ogień udało się opanować, a we wtorek został on całkowicie ugaszony. Strażacy walczyli z płomieniami ponad dziewięć godzin. Podczas akcji dwóch policjantów i jeden strażak zostało lekko rannych, a kilkudziesięciu zatruło się oparami ołowiu, z którego wykonany był dach katedry.
Uratowane Relikwie i Dzieła Sztuki
Dzięki poświęceniu strażaków, wiele bezcennych dzieł sztuki, relikwii i pamiątek udało się ocalić z pożaru. Rektor katedry Patrick Chauvet potwierdził uratowanie wielu relikwii. Jedna z najważniejszych relikwii chrześcijaństwa, Korona Cierniowa Chrystusa, została ocalona. Ambasador Polski we Francji Tomasz Młynarski poinformował, że obraz z wizerunkiem Matki Bożej Częstochowskiej oraz relikwie św. Jana Pawła II z polskiej kaplicy w Katedrze Notre Dame również zostały zabezpieczone. Minister kultury Francji Franck Riester zapowiedział, że ocalone dzieła sztuki i cenne przedmioty zostaną przeniesione do pobliskiego muzeum w Luwrze. Obrazy z katedry, prawdopodobnie nieuszkodzone ogniem, a jedynie dymem, będą osuszone i odrestaurowane. Słynne rozety francuskiej katedry "prawdopodobnie nie doznały ogromnych zniszczeń". Cudem jest to, że ołtarz i boczne kapliczki oraz skarbiec nie zostały naruszone.
Skala Zniszczeń i Stan Katedry po Pożarze
Zniszczenie Iglicy i Dachu
Pożar zniszczył głównie dach katedry i remontowaną iglicę, która się zawaliła. Runęła iglica kościoła, po chwili także dach nawy poprzecznej. W momencie, gdy iglica runęła, przebiła poszycie dachu. Stopiony metal z ołowianego dachu pokrył część posadzki i murów wewnątrz świątyni. Sklepienie główne zawaliło się w jednym miejscu - tam, gdzie spadła iglica. Mimo że mury świątyni zostały już w dużej części wzmocnione, ciągle istniało ryzyko, że do środka zabytkowej budowli mogą spadać fragmenty częściowo zniszczonego sklepienia.
Zagrożenie Ołowiem
Regionalna Agencja Zdrowia zaalarmowała mieszkańców Paryża w związku z zagrożeniem ołowiem. Specjaliści ostrzegli, że ołów, z którego wykonany był dach zabytku, stanowi poważne zagrożenie. Pożar całkowicie zniszczył zrobiony z ołowiu dach katedry, który ważył ponad 300 ton. Większa część stopiła się, a wokół katedry odkryto pył zawierający ten szkodliwy metal. W czasie badania 7-letniego dziecka mieszkającego koło katedry Notre Dame, przypadkowo odkryto zaskakująco wysoką zawartość ołowiu w jego krwi. Chociaż specjaliści zapewniają, że nie stanowiło to poważnego zagrożenia dla jego zdrowia, zjawisko to było niepokojące. Z tego powodu kobietom w ciąży i dzieciom zalecane są natychmiastowe badania krwi. Rodziny mieszkające w pobliżu świątyni proszone są o częste mycie podłóg w mieszkaniach i na balkonach oraz dziecięcych zabawek. Wszystkim mieszkańcom znajdującej się na Sekwanie wyspy Île de la Cité, na której wzniesiona została katedra Notre Dame, zalecane jest również jak najczęstsze mycie rąk. Eksperci obawiają się również szkodliwego wpływu na zdrowie robotników ołowiu, który stopił się i pokrył część posadzki oraz murów wewnątrz świątyni. Powierzchnie te mają być czyszczone. Wewnątrz paryskiej katedry Notre Dame pracują zdalnie sterowane roboty, które zbierają gruzy z posadzki katedry. Roboty zastąpiły robotników ze względów bezpieczeństwa.
Reakcje i Solidarność Międzynarodowa
Reakcje we Francji
Prezydent Francji Emmanuel Macron wraz z premierem Edouardem Philippe'em przybyli na wyspę Île de la Cité. Prezydent w tweecie napisał, że podziela "emocje całego narodu". Zastępca mera Paryża Emmanuel Gregoire powiedział, że pożar spowodował w katedrze Notre Dame "kolosalne szkody". Mer Paryża Anne Hidalgo zaproponowała zorganizowanie "międzynarodowej konferencji darczyńców" w celu odbudowania katedry, a merostwo wyasygnowało z budżetu miasta 50 mln euro na ten cel. Prezydent Macron zapowiedział oficjalnie, że zabytkowa katedra zostanie odbudowana i osobiście będzie nad tym czuwał. Stwierdził: "Odbudujemy katedrę Notre Dame piękniejszą niż kiedykolwiek. Chciałbym, żeby było to w ciągu pięciu lat. Możemy to zrobić". Odwołał także planowane orędzie do narodu, w którym miał podsumować protesty tzw. żółtych kamizelek. Dyrekcja weneckiego teatru La Fenice, który dwukrotnie został zniszczony przez pożar, zapewniła paryżan i wszystkich Francuzów o swej bliskości. Merowie ponad trzech tysięcy francuskich gmin zaproponowali symboliczną pomoc w odbudowie katedry, wyrażając gotowość podarowania ponad 3 tys. dębów do odtworzenia dębowych belek, które wspierały dach świątyni. Kapelan paryskiej straży pożarnej Jean-Marc Fournier został okrzyknięty bohaterem za odwagę podczas akcji ratunkowej.
Głosy z Polski i Świata
Informacja o pożarze paryskiej katedry Notre Dame zszokowała cały świat. Ze wszystkich stron napływały wyrazy solidarności z Francuzami. "Szok, smutek, wielka strata" - to była naturalna reakcja. Były metropolita krakowski kard. Stanisław Dziwisz powiedział: "Płonie symbol chrześcijańskiej Europy". Przypomniał podróż Ojca Świętego Jana Pawła II do Francji. Premier Mateusz Morawiecki zapowiedział, że Polska zaangażuje się w odbudowę katedry Notre Dame. Prezydenci Warszawy, Wrocławia, Gdańska i Łodzi również wyrazili solidarność. Prezydent Gdańska podkreślił: "Wy także odbudujecie waszą katedrę!" Szef Komisji Europejskiej Jean-Claude Juncker, wiceprezydent USA Mike Pence i prezydent USA Donald Trump również wyrazili swoje współczucie i podziw dla katedry. Królowa Elżbieta II oraz książę Karol z Wielkiej Brytanii wyrazili solidarność z Francją. Przywódca Chin Xi Jinping przekazał prezydentowi Macronowi wyrazy współczucia, określając Notre Dame jako symbol cywilizacji. Bułgarski premier Bojko Borisow zadeklarował wysłanie konserwatorów i malarzy, a także wsparcie finansowe. Watykan i Włochy również zaoferowały pomoc ekspertów. Dyrektor warszawskiego biura Agence France Presse Michel Viatteau powiedział: "Notre Dame jest jak członek rodziny każdego Francuza. Jest częścią naszej tożsamości". Papież Franciszek rozmawiał telefonicznie z prezydentem Macronem. Polityczny kalendarz we Francji został wywrócony do góry nogami; większość partii ogłosiła przerwę w kampanii wyborczej przed wyborami do Parlamentu Europejskiego, a prezydent Macron odwołał orędzie do narodu i konferencję prasową.
Śledztwo w Sprawie Przyczyn Pożaru
Wstępne Hipotezy
Paryska prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania pożaru katedry Notre Dame. Śledczy skupili się na prawdopodobnym zaprószeniu ognia w trakcie prac na dachu katedry. Według wstępnych informacji, pożar mógł mieć związek z pracami remontowymi, które trwały w budowli. Nie można wykluczyć, że do zaprószenia ognia doszło na rusztowaniach ustawionych na dachu Notre Dame. Przesłuchano robotników, którzy prowadzili prace. Agencja Associated Press, powołując się na źródła we francuskiej policji, przekazała, że zdaniem śledczych przyczyną zdarzenia było prawdopodobnie zwarcie elektryczne. Dziennik "Le Monde", powołując się na ekspertów, wskazał, że "przyczyną pożaru mogła być iskra ze spawarki". Tłumaczono, że "ogień tli się wówczas niewidocznie przez wiele godzin, zanim wybuchnie płomieniem", co wyjaśnia, "dlaczego w remontowanych budynkach, w których w dzień prowadzone są prace, w nocy wybuchają pożary". Jeden z korespondentów wskazał również, że najbardziej prawdopodobną przyczyną pożaru było ogrzewanie, które zamontowano kilka miesięcy wcześniej i które funkcjonowało, a przy gwałtownych spadkach temperatur pracownicy mogli je włączyć. W raporcie rządowym (utajnionym ze względów bezpieczeństwa) wskazano również na brak odpowiednich zabezpieczeń i systemu przeciwdziałania rozprzestrzenianiu się ognia, a także na ryzyko zwarcia elektrycznego.
Plany Odbudowy i Deklaracje Pomocy
Deklaracje Odbudowy i Finansowanie
Prezydent Francji Emmanuel Macron zadeklarował, że katedra zostanie odbudowana w ciągu pięciu lat, obiecując osobisty nadzór nad tym procesem. Od jutra miało rozpocząć się zbieranie funduszy na ten cel. Koszt odbudowy jest szacowany na setki milionów euro. Kolejni francuscy miliarderzy szybko zadeklarowali finansową pomoc: rodzina Pinault ogłosiła, że przeznaczy 100 mln euro, a rodzina Bernarda Arnaulta - 200 mln euro. Francuski koncern energetyczny Total również przekaże 100 mln euro. Region paryski uruchomi 10 mln euro z puli "pomocy w nagłych wypadkach", aby wesprzeć archidiecezję w pierwszych pracach rekonstrukcyjnych w Notre Dame. Zapowiedziano także zbiórkę krajową, która prawdopodobnie będzie miała zasięg światowy. Kanał 2 francuskiej telewizji publicznej wyemitował uroczysty koncert z apelem o składanie datków na odbudowę, w którym wzięli udział popularni prezenterzy i liczni artyści.
Wyzwania i Perspektywy
Dr Mariusz Klarecki z Uniwersytetu Warszawskiego ocenił, że rozmiar prac będzie ogromny, a odbudowa może potrwać kilkanaście lat. Najpierw trzeba wzmocnić i oczyścić wiązką laserową same mury, co jest pracochłonnym i kosztownym zadaniem. Ekspert wyraził obawę o brak fachowców do tak specjalistycznych prac, zwłaszcza w kontekście odbudowy dachu złożonego z 1300 dębowych krokwi i belek, co jest "czymś, czego nie da się odtworzyć". Minister kultury i dziedzictwa narodowego Piotr Gliński podkreślił, że będzie to długi proces, ale "świat współczesny nie takie wyzwania podejmował". Pomocne w odbudowie świątyni może być doświadczenie z renowacji królewskiego zamku w Windsorze po pożarze z 1992 roku. Francis Maude, dyrektor firmy odpowiedzialnej za odbudowę Windsoru, zwrócił uwagę, że prawdopodobnie istnieją bardzo szczegółowe plany dotyczące wielu elementów konstrukcji Notre Dame, w tym odbudowanej w połowie XIX wieku słynnej iglicy katedry. Odnaleziono rzeźbę koguta galijskiego, relikwiarza z iglicy katedry, wewnątrz którego ocalały relikwie patronki Paryża św. Genowefy, patrona Francji św. Dionizego i fragment korony z cierni. Patryk Palem, doradca firmy Socra, która restaurowała figury otaczające iglicę, potwierdził szczęśliwe odnalezienie koguta.
Przestrogi i Kontrole
Minister kultury Hiszpanii Jose Guirao zlecił kontrolę ochrony przeciwpożarowej w najważniejszych zabytkach tego kraju, w tym we wszystkich katedrach. Decyzja ta była oczywistym efektem pożaru w Notre Dame. Władze siedemnastu hiszpańskich wspólnot autonomicznych zleciły sprawdzenie stanu instalacji elektrycznych oraz bezpieczeństwa wewnątrz zabytkowych obiektów. Francuska policja ostrzegała przed oszustami, którzy próbują wykorzystać zbiórkę pieniędzy na odbudowę Notre Dame, gdyż w internecie pojawiły się już nielegalne próby zbierania funduszy.