Pożary kombajnów zbożowych: przyczyny, skutki i zapobieganie

Sezon żniwny to dla rolników czas wzmożonej pracy, ale również wyjątkowego ryzyka. Co roku media donoszą o palącym się sprzęcie rolniczym. Czy jest to kombajn, ciągnik czy prasa, straty zawsze są ogromne, zarówno materialne, jak i niematerialne, ponieważ utrata sprzętu jest ogromnym ciosem dla każdego rolnika. Wybuchające nagle pożary maszyn rolniczych są tragedią. W ciągu kilku chwil tracimy sprzęt wart często setki tysięcy złotych. Pożary są tak nagłe, że na jakikolwiek ratunek często jest za późno. Pożar na polu może się jeszcze rozprzestrzenić na zboże czy ściernisko. Pożary sprzętu rolniczego nie są niestety odosobnionymi przypadkami.

Główne przyczyny pożarów kombajnów zbożowych

Pożary w takich sytuacjach nie są czymś niezwykłym, ponieważ nagromadzenie pyłu w kombajnach bywa bardzo duże, a dodatkowo trafi się coś, co zaiskrzy lub rozgrzeje i pożar gotowy. Właściwie każdy proces pracy łączy się z wydzielaniem ciepła, bo dochodzi do tarcia elementów ruchomych, a takich - zwłaszcza w takiej maszynie jak kombajn zbożowy - jest mnóstwo.

Tarcie, przegrzewanie i gromadzenie się zanieczyszczeń

Kurz, wysokie temperatury, mnóstwo elementów ruchomych, a do tego po prostu przypadek... i pożar kombajnu lub prasy gotowy. Jedna iskra wystarczy, żeby zapalić kombajn. Może to być zatarte łożysko, ale może to być również kamień, który gdzieś wpadnie i spowoduje tarcie dwóch elementów i ich rozgrzanie. To wraz z pyłem czy dodatkowo jeszcze smarem tworzy duże niebezpieczeństwo. W kombajnie jest mnóstwo elementów ruchomych, które pożarowo mogą być groźne, jeśli mają co zapalić. Jeśli nie mają czego zapalić, to nawet gdy nie są do końca sprawne - nagrzeją się, a potem wychłodzą.

Kombajn zbożowy jest skutkiem najczęściej kilku nawarstwiających się przyczyn, które mogą, choć nie muszą, wynikać z błędów technologicznych, jakości podzespołów, zaniedbań eksploatacyjnych czy przyczyn całkowicie od nas niezależnych. Nagły wyciek gorącego oleju hydraulicznego może być zaczątkiem pożaru kombajnu. W starych kombajnach jednym z niebezpiecznych miejsc była magistrala olejowa przeprowadzona gumowymi przewodami. Tryskający gorący olej niezmiernie łatwo się zapala, a mając na drodze zanieczyszczenia pożniwne i rozpalony tłumik, pożar komory silnika jest gwarantowany. Innym newralgicznym miejscem w kombajnie jest jego wnętrze. Ogromne zapylenie, jakie panuje w komorze omłotu, to niebezpieczna mieszanka wybuchowa.

Wystarczy jedna iskra z trących o siebie elementów lub „połkniętego” kamienia czy też rozgrzane do czerwoności stare łożysko i o eksplozję nietrudno. Pożary kombajnów spowodowane taką przyczyną są częste. Analogicznie jak przy kombajnach, główną przyczyną pożaru prasy jest najczęściej przegrzanie któregoś z elementów ułożyskowanych. Także trące o siebie metalowe elementy ruchome potrafią spowodować zapłon słomy czy siana.

Awarie techniczne

• Przegrzewanie się silnika, układu wydechowego.
• Zwarcie instalacji elektrycznej lub zapalenie się oleju hydraulicznego w kombajnie.
• Zatarte łożysko: Doświadczenia użytkowników wskazują, że zatarcia łożysk to jedna z najczęstszych przyczyn pożarów nie tylko kombajnów, lecz także pras czy sieczkarni polowych. W kombajnie zbożowym punktem zapalnym często bywają np. łożyska. To właśnie brak smarowania łożysk i ich okresowej wymiany jest najczęstszą przyczyną występowania pożaru. Obracające się, rozgrzane do czerwoności zużyte i niesmarowane łożysko powoduje w zamkniętych komorach kombajnu natychmiastowy zapłon. Warunki ku temu są znakomite, bo wewnątrz panuje ogromne zapylenie, co - jak wiadomo - tworzy idealną mieszankę wybuchową.
• Układ elektryczny: Przeglądając raporty ubezpieczycieli i policji, w większości przypadków takich zdarzeń możemy przeczytać: „Przyczyna - zwarcie instalacji elektrycznej”. Przyczyną takiej diagnozy jest prawie zawsze zły stan instalacji elektrycznej. Ta w ciągniku ma jakby dwa układy: niskoprądowy i wysokoprądowy. Oba mogą wywoływać tragiczne w skutkach zwarcia, ale za większość z nich odpowiada ten drugi. Składa się on z akumulatorów, przewodów i rozrusznika. Mimo niskiego napięcia to właśnie w tym krótkim obiegu prądowym występują duże wartości prądu mierzone w tysiącach amperów. Takie natężenie jest niebezpieczne. Wystarczy obluzowana klema akumulatora czy niedokręcony przewód masowy i niezmiernie łatwo o iskrzenie doprowadzające do pożaru. Kolejnym źródłem pożarów w kombajnach jest ich układ elektryczny. Nie chodzi tu oczywiście o napięcie, jakie panuje w instalacji, ale o natężenie prądu sięgające często ponad 1000 A. Tak wysoki amperaż jest szczególnie niebezpieczny w przypadku, gdy łączenia obwodów elektrycznych, po których się „przemieszcza”, są niedokręcone lub luźne.
• Filtr cząstek stałych (DPF): Niektórzy twierdzą, że „punktem zapalnym” bywa filtr cząstek stałych (DPF), który obecnie jest montowany właściwie do wszystkich nowych maszyn. Producenci jednak zapewniają, że jego konstrukcja - mimo wytwarzania wysokich temperatur (nawet 600-700 stopni podczas procesu czyszczenia, czyli tzw. wypalania) - jest dobrze zabezpieczona przed powstawaniem groźnych sytuacji.

Czynniki środowiskowe i ludzkie

• Iskry: Iskry wyrzucane z układu wydechowego maszyn rolniczych, zwłaszcza podczas pracy w suchych warunkach, mogą łatwo zapalić suche pozostałości roślinne.
• Niedopałki papierosów lub ogniska: Nieostrożność osób przebywających w pobliżu pól uprawnych.
• Warunki atmosferyczne: Wysoka temperatura, niska wilgotność powietrza i silny wiatr sprzyjają szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia. Najwięcej kurzu gromadzi się w maszynach podczas bezwietrznych dni czy polach osłoniętych od wiatru. Silnik każdej maszyny, pracującej w wysokiej temperaturze, jest narażony na pożar ze względu na nadmierne nagrzanie. Zbyt często padający deszcz, prowadzi do przerostu zbóż i pojawienia się pleśni na kłosach, która jest czynnikiem zwiększającym pylenie podczas zbiorów. Osad z pleśni opadający na poszczególne części kombajnu powoduje skutki podobne do tych, wywoływanych przez kurz i również może doprowadzić do pożaru.
• Samospalenie: Wilgotna słoma lub inne pozostałości roślinne, pozostawione w pryzmach, mogą ulec samozapaleniu w wyniku procesów fermentacji.
• Zaniedbania eksploatacyjne: Przyglądając się przyczynom pożarów maszyn rolniczych, można pokusić się o wniosek, że ich główną przyczyną mogą być zaniedbania w obsłudze. Operatorzy przez swój pośpiech często zapominają o zasadach, których powinni przestrzegać, by uniknąć niebezpieczeństwa.

Przykłady incydentów pożarowych

Incydenty pożarowe w rolnictwie, takie jak pożary kombajnów zbożowych oraz ścierniska, stanowią poważne zagrożenie w sektorze rolniczym, prowadząc do znaczących strat materialnych i potencjalnie zagrażając bezpieczeństwu ludzi oraz mienia. Szczególną uwagę zwracają zdarzenia, w których ogień rozprzestrzenia się szybko, obejmując duże obszary pól uprawnych i stwarzając ryzyko dla pobliskich zabudowań.

Pożar w Strzeżewie (gm. Kamień Pomorski)

30 lipca 2021 roku, tuż po godzinie 12:00, Stanowisko Kierowania Komendanta Powiatowego PSP w Kamieniu Pomorskim otrzymało zgłoszenie o pożarze ścierniska i słomy po kombajnie na polu w miejscowości Strzeżewo, gmina Kamień Pomorski. Początkowe informacje wskazywały na objęcie ogniem powierzchni około 0,5 hektara. Istniało również bezpośrednie zagrożenie dla pobliskich budynków mieszkalnych oraz dla bezpieczeństwa ruchu drogowego z powodu silnego zadymienia. Po dotarciu na miejsce zdarzenia, Kierujący Działaniami Ratowniczymi przekazał aktualne informacje. Pożar objął swoim zasięgiem ściernisko i słomę po kombajnie na powierzchni około 0,5 hektara. Dodatkowym czynnikiem utrudniającym akcję był silny, porywisty wiatr, który sprzyjał szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia.

Pożar kombajnu i ścierniska w powiecie wieluńskim

W innej sytuacji, w obrębie miejscowości Turów (powiat wieluński, województwo łódzkie), doszło do pożaru, który rozpoczął się od kombajnu zbożowego. Od płonącej maszyny ogień przeniósł się na zboże na pniu oraz ściernisko. Działania ratownicze w tym przypadku trwały 2 godziny i 47 minut. W wyniku pożaru spaleniu uległy: częściowo kombajn zbożowy, zboże na pniu na powierzchni około 0,2 hektara oraz ściernisko i słoma na powierzchni około 1,8 hektara.

Pożar w Szczybałach Orłowskich (woj. warmińsko-mazurskie)

We wtorek, 5 sierpnia, w miejscowości Szczybały Orłowskie (woj. warmińsko-mazurskie), ogień zauważono w trakcie prac polowych. Pożar był już w pełni rozwinięty w momencie przybycia służb ratunkowych. Płomienie objęły kombajn marki Bizon oraz część zboża na pobliskim polu. Strażacy szybko przystąpili do gaszenia ognia, by nie dopuścić do jego dalszego rozprzestrzeniania się na sąsiednie areały. Pożar w Szczybałach Orłowskich to przypomnienie, że bezpieczeństwo w rolnictwie to także odpowiedzialność za pola, maszyny i ludzi.

Pożar w miejscowości Jagodne (woj. lubelskie)

W miejscowości Jagodne (woj. lubelskie), według wstępnych ustaleń, ogień pojawił się w trakcie jazdy maszyny rolniczej. Kierujący kombajnem mężczyzna zorientował się, że z maszyny wydobywa się dym. Zatrzymał pojazd i powiadomił służby ratunkowe. Akcja gaśnicza była prowadzona przez kilka zastępów straży pożarnej. Na czas działań służb ratunkowych droga została całkowicie zamknięta dla ruchu. Policjanci zabezpieczali miejsce zdarzenia, kierując ruchem i dbając o bezpieczeństwo ratowników. Przyczyną pożaru mogła być usterka techniczna pojazdu, jednak dokładne okoliczności zostaną ustalone w toku prowadzonego postępowania.

Skutki pożarów w rolnictwie

Konsekwencje pożarów w rolnictwie są zazwyczaj bardzo dotkliwe:

• Straty materialne: Zniszczenie upraw, maszyn rolniczych, budynków gospodarczych, a nawet domów mieszkalnych. Niemalże wszystko pali się w kombajnie: izolacja przewodów elektrycznych, tapicerka, brud z zatłuszczonego silnika to tylko pierwszy stopień pożaru. Następnym jest płonący olej napędowy, który w polowych warunkach jest nie do ugaszenia.
• Szkody środowiskowe: Utrata cennej warstwy gleby, zniszczenie siedlisk dla zwierząt i roślin.
• Zagrożenie dla życia i zdrowia: Ryzyko poparzeń i zatrucia dymem dla osób biorących udział w akcji gaśniczej lub znajdujących się w pobliżu pożaru.
• Zakłócenia w transporcie: Silne zadymienie może powodować utrudnienia w ruchu drogowym, a nawet jego czasowe wstrzymanie.

Zapobieganie pożarom kombajnów

Kluczowe znaczenie ma stosowanie odpowiednich środków zapobiegawczych, aby minimalizować ryzyko wystąpienia pożarów. Przegląd kombajnu to obowiązek zapewniający bezpieczne żniwa.

Prawidłowa konserwacja i czyszczenie

• Regularne przeglądy i konserwacja maszyn rolniczych: Dbanie o sprawność techniczną kombajnów i innych maszyn, w tym układów wydechowych i elektrycznych. Dokładny przegląd kombajnu przed rozpoczęciem sezonu jest kluczowy. Niezależnie od tego, czy nowy, czy też nieco starszy, każdy kombajn powinien przed wymagającą dla tej maszyny akcją żniwną przejść dokładny przegląd przedsezonowy.
• Utrzymywanie czystości maszyn: Bardzo ważne jest usunięcie resztek słomy, a przede wszystkim plew i kurzu z newralgicznych miejsc, takich jak silnik i jego układ wydechowy, obudowy łożysk i elementów instalacji elektrycznej. Czynności najlepiej jest wykonać sprężonym powietrzem i szczotką. Warto pamiętać, żeby codziennie po zakończeniu intensywnej pracy kombajnu dokładnie go wyczyścić, szczególną uwagę zwracając na miejsca ułożyskowane, wałki i koła pasowe oraz podzespoły ze sobą współpracujące. Producenci kombajnów coraz częściej wyposażają swoje maszyny (standardowo lub w opcji) w kompresory powietrza i lance pozwalające na łatwiejszy dostęp do różnych części maszyny.
• Czyszczenie komory silnika: Osadzające się na silniku, rozgrzanym kolektorze wydechowym czy turbosprężarce pył i suche resztki roślin prowadzą często do samozapłonu. Komora silnika w kombajnie to częste źródło pożaru. Innym, dość skutecznym rozwiązaniem zapobiegającym pożarom jest specjalny system przedmuchiwania komory silnika i jego wrażliwych podzespołów, stosowany m.in. w kombajnach New Holland od modeli CX 6.90 w górę czy maszynach Deutz-Fahr. Przedmuch wykorzystujący sprężone powietrze z instalacji pneumatycznej wykonywany jest automatycznie w czasie pracy maszyny. Co dwie minuty przez system specjalnych dysz ciśnienie powietrza kierowane jest na newralgiczne miejsca osprzętu silnika.

Prawidłowe smarowanie i kontrola układów

• Smarowanie łożysk: Aby omówione wyżej łożyska i punkty tulejowania nie stały się punktami zapalnymi, wymagają smarowania. Jego częstotliwość jest dokładnie wskazana w instrukcji obsługi kombajnu, a także na znajdujących się na jego obudowie naklejkach informacyjnych. Ważne, żeby nie zaniedbywać smarowania i jego częstotliwości co 10, 50 czy 100 godzin pracy. Konieczność codziennego uzupełniania środka smarnego w newralgicznych punktach (np. łożyska) jest bardzo ważna.
• Kontrola układu paliwowego: Uwagę należy zwrócić także na układ paliwowy w komorze silnikowej kombajnu. Miejsca przecieków czy nawet małego pocenia się przewodów paliwowych lub złączy w układzie wtryskowym to źródło kłopotów.
• Kontrola osłon termicznych: Do miejsc, na które powinniśmy zwrócić szczególną uwagę przy przeglądzie kombajnu, należą także wszelkiego rodzaju osłony termiczne. Występują one w zależności od modelu maszyny w komorze silnika, wokół kolektora wydechowego i tłumika, a czasem w innych rozgrzewających się miejscach. Ważne, by wszystkie te osłony termiczne były zawsze w kompletnym stanie i nieuszkodzone.
• Kontrola instalacji elektrycznej: Uwagę należy także zwrócić na zaciski akumulatora i wszelkie połączenia „masowe” instalacji. W kombajnie może być ich nawet kilka i wszystkie muszą być dokręcone, zapewniając właściwy przepływ prądu. Miejsc łączenia przewodów i ich styku do punktów „masy” nie należy malować ani zabezpieczać antykorozyjnie farbą podkładową. W razie przeglądu i konieczności wymiany oczka miejsce jego styku z powierzchnią korpusu powinno być wyczyszczone papierem ściernym do gołego metalu, co zapewni dobre połączenie i brak występowania szkodliwego tu zjawiska oporu elektrycznego. Przeglądając układ elektryczny kombajnu, zwróćmy też uwagę na pomniejsze przewody i okablowanie. W nowoczesnych kombajnach źródła problemów z instalacją elektryczną możemy odczytać z ekranu komputera pokładowego maszyny. Należy również dokonać przeglądu przewodów elektrycznych. Bez względu na to, w jaki sposób kombajn był przechowywany podczas zimy, do jego wnętrza mogły wejść gryzonie, które przegryzają przewody.

Środki ostrożności i wyposażenie

• Wyposażenie maszyn w sprzęt gaśniczy: Posiadanie podręcznego sprzętu gaśniczego (np. gaśnicy) na kombajnie. Trzeba też pamiętać o gaśnicy, obowiązkowym wyposażeniu ciągnika i kombajnu. Warto się w nią zaopatrzyć, nawet w kilka sztuk, na wszelki wypadek. Pierwsza z nich powinna znajdować się w kabinie kierowcy, a drugą należy umieścić na zewnątrz kombajnu.
• Przestrzeganie przepisów przeciwpożarowych: Zakaz palenia tytoniu i używania otwartego ognia w pobliżu pól uprawnych. Strażacy z PSP w Świdwinie przypominają także, aby operator kombajnu nie palił wyrobów tytoniowych w czasie pracy oraz nie używał otwartego ognia.
• Ostrożność podczas prac polowych: Szczególną uwagę należy zwracać w dni o wysokiej temperaturze i silnym wietrze. Żniwa często przypominają walkę z czasem. Niestety, pośpiech jest najgorszym doradcą wszystkich żniwiarzy.
• Używanie osłon i pasów: Warto zadbać również o porządek na polu. Tworzenie pasów przeciwpożarowych: Odoranie ścierniska na szerokość co najmniej 2 metrów od dróg, lasów i budynków.
• Usuwanie kamieni: Kiedy w cepy bębna młócącego uderzy kamień, może wytworzyć się iskra, która doprowadzi do pożaru w układzie omłotowym kombajnu.
• Odłączanie akumulatorów: Każde pozostawienie kombajnu i oddalenie się od niego wymaga odłączenia akumulatorów za pomocą wyłącznika.

Pierwsze kroki w przypadku pożaru

A czym i w jaki sposób gasić maszynę, jeśli już dojdzie do zaprószenia ognia? Pierwszą czynnością, której powinien się podjąć operator kombajnu po dostrzeżeniu płomieni, jest odjechanie od nieściętego zboża i zgaszenie silnika w maszynie.

tags: #pozar #kombajnu #pawlowo