Żniwa to nie tylko okres wzmożonej pracy rolników, ale także czas obfitujący w pożary w rolnictwie. Niestety, każdego roku podczas zbiorów dochodzi do wielu pożarów, zwłaszcza kombajnów zbożowych. Bardzo wysokie ryzyko występuje również podczas prasowania słomy, a oprócz pożarów na polach, dużą uwagę trzeba przykładać do miejsc składowania słomy.
Wystarczy przejrzeć statystyki, aby zdać sobie sprawę ze skali zagrożeń. Na przykład, w lipcu 2022 roku żniwa przyniosły ponad 1600 interwencji straży pożarnej, w tym 1133 pożary łąk, rżysk i upraw rolnych. Państwowa Straż Pożarna odnotowała 151 pożarów maszyn rolniczych od początku tego roku, a w całym roku ubiegłym zdarzeń takich było 680. Chociaż dane Komendy Głównej PSP nie precyzują, ile z nich dotyczyło kombajnów zbożowych, można wnioskować, że w znacznej części zdarzenia te mają miejsce w lipcu i sierpniu, czyli w szczycie sezonu żniwnego.
Skutki pożarów kombajnów zbożowych
Pożar kombajnu zbożowego najczęściej kończy się poważnymi stratami. Może dojść do uszkodzenia lub zniszczenia maszyny, a także do pożaru zboża na pniu. Niejednokrotnie wraz z maszynami płoną nieskoszone jeszcze plantacje. Warto pamiętać, że pożar zbóż lub kombajnu może mieć miejsce daleko od gospodarstwa rolnego, a zanim zostanie zauważony przez rolnika, często jest już za późno na zduszenie go w zarodku.
Konsekwencje pożarów w rolnictwie są zazwyczaj bardzo dotkliwe i obejmują:
- Straty materialne: Zniszczenie upraw, maszyn rolniczych, budynków gospodarczych, a nawet domów mieszkalnych.
- Szkody środowiskowe: Utrata cennej warstwy gleby, zniszczenie siedlisk dla zwierząt i roślin.
- Zagrożenie dla życia i zdrowia: Ryzyko poparzeń i zatrucia dymem dla osób biorących udział w akcji gaśniczej lub znajdujących się w pobliżu pożaru.
- Zakłócenia w transporcie: Silne zadymienie może powodować utrudnienia w ruchu drogowym, a nawet jego czasowe wstrzymanie.
Przykłady incydentów pożarowych
Incydenty pożarowe w rolnictwie stanowią poważne zagrożenie, prowadząc do znaczących strat materialnych i potencjalnie zagrażając bezpieczeństwu ludzi oraz mienia. Szczególną uwagę zwracają zdarzenia, w których ogień rozprzestrzenia się szybko, obejmując duże obszary pól uprawnych i stwarzając ryzyko dla pobliskich zabudowań.
Pożar w Strzeżewie (gmina Kamień Pomorski)
30 lipca 2021 roku, tuż po godzinie 12:00, Stanowisko Kierowania Komendanta Powiatowego PSP w Kamieniu Pomorskim otrzymało zgłoszenie o pożarze ścierniska i słomy po kombajnie na polu w miejscowości Strzeżewo, gmina Kamień Pomorski. Początkowe informacje wskazywały na objęcie ogniem powierzchni około 0,5 hektara. Istniało również bezpośrednie zagrożenie dla pobliskich budynków mieszkalnych oraz dla bezpieczeństwa ruchu drogowego z powodu silnego zadymienia.
W odpowiedzi na zgłoszenie, dyżurny SKKP niezwłocznie zadysponował do akcji ratowniczej jednostki straży pożarnej. Po dotarciu na miejsce zdarzenia, Kierujący Działaniami Ratowniczymi przekazał aktualne informacje: pożar objął swoim zasięgiem ściernisko i słomę po kombajnie na powierzchni około 0,5 hektara. Dodatkowym czynnikiem utrudniającym akcję był silny, porywisty wiatr, który sprzyjał szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia.
Pożar kombajnu i ścierniska w powiecie wieluńskim
W innej sytuacji, w obrębie miejscowości Turów (powiat wieluński, województwo łódzkie), doszło do pożaru, który rozpoczął się od kombajnu zbożowego. Od płonącej maszyny ogień przeniósł się na zboże na pniu oraz ściernisko. Działania ratownicze w tym przypadku trwały 2 godziny i 47 minut. W wyniku pożaru spaleniu uległy: częściowo kombajn zbożowy, zboże na pniu na powierzchni około 0,2 hektara oraz ściernisko i słoma na powierzchni około 1,8 hektara. W akcji gaśniczej brali udział druhowie z jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, co świadczyło o dużej skali zdarzenia.
Główne przyczyny pożarów kombajnów zbożowych
Pożar kombajnu zbożowego jest skutkiem najczęściej kilku nawarstwiających się przyczyn, które mogą wynikać z błędów technologicznych, jakości podzespołów, zaniedbań eksploatacyjnych lub przyczyn całkowicie niezależnych. Państwowa Straż Pożarna podkreśla, że w kombajnie można znaleźć liczne źródła będące potencjalnym źródłem ognia, wymieniając m.in. silnik, instalację elektryczną i hydrauliczną, ruchome elementy mechaniczne oraz układ paliwowy. Niestety, większość pożarów, poza rzadkimi wypadkami losowymi, ma jeden wspólny mianownik - jest nim zaniedbanie w obsłudze i serwisie maszyn.
Tarcie i przegrzewanie się elementów mechanicznych
Główną przyczyną pożarów jest tarcie, a dokładnie spowodowana nim temperatura. Kombajn składa się z tysięcy części zgromadzonych w poszczególnych podzespołach, a przynajmniej kilkadziesiąt z nich podlega fizycznemu zjawisku tarcia, które w normalnych warunkach niwelowane jest za pomocą tulei ślizgowych i łożysk. Jednak tarcie, gdy przekracza bezpieczną granicę, staje się „zapalnym punktem mechanizmów”.
- Zbyt luźne pasy klinowe: Zgodnie ze statystykami Państwowej Straży Pożarnej, wysokie tarcie elementów mechanicznych, w tym pasów klinowych, jest jedną z częstszych przyczyn pożarów maszyn rolniczych podczas żniw, odpowiadając nawet za ponad 5% wszystkich pożarów kombajnów. Zbyt luźne pasy wpadają w poślizg i wytwarzają zbyt wysoką temperaturę. Luźne pasy ślizgają się na kołach pasowych, co prowadzi do wzrostu temperatury pasa oraz kół pasowych. Nieprawidłowo wysoka temperatura oznacza wielkie prawdopodobieństwo pożaru kombajnu zbożowego.
- Zatarcie łożysk: Podobnie ważny jest dobry stan łożysk. Brak smarowania łożysk i ich okresowej wymiany jest najczęstszą przyczyną występowania pożaru. Zatarte łożysko natychmiast się nagrzewa do wysokiej temperatury. Obracające się, rozgrzane do czerwoności, zużyte i niesmarowane łożysko powoduje w zamkniętych komorach kombajnu natychmiastowy zapłon.
Zanieczyszczenia i pozostałości roślinne
Iskrą zapalną w przypadku pożaru kombajnu zbożowego bardzo często są zanieczyszczenia. Nagromadzone suche resztki, zmieszane z olejem wyciekającym z nieszczelnych instalacji, są potencjalnym źródłem zapłonu i bardzo trudne do ugaszenia. Wewnątrz kombajnu panuje ogromne zapylenie, co tworzy idealną mieszankę wybuchową. Poza pyłem, równie pożarotwórczym źródłem jest nawijanie się suchych źdźbeł na wałki w pobliżu łożysk, co bardzo szybko prowadzi do zapłonu.
Dodatkowo, osadzające się na silniku, rozgrzanym kolektorze wydechowym czy turbosprężarce pył i suche resztki roślin często prowadzą do samozapłonu.
Usterki instalacji elektrycznej
Kolejnym źródłem pożarów w kombajnach jest ich układ elektryczny. Nie chodzi tu o napięcie, lecz o natężenie prądu, często sięgające ponad 1000 A. Tak wysoki amperaż jest szczególnie niebezpieczny, gdy łączenia obwodów elektrycznych są niedokręcone lub luźne. Dużą uwagę należy poświęcić uszkodzonym przewodom oraz zanieczyszczonym stykom, które mogą być przyczyną pożaru maszyny. Uszkodzone przewody mogą być nadgryzione przez gryzonie, ale także zniszczone przez czas i temperaturę. Kruszejąca i odpadająca izolacja odsłania miedziany przewód, który utleniony stwarza opór elektryczny, wywołując nagrzewanie się.
Wycieki z układu paliwowego i hydraulicznego
Miejsca przecieków lub nawet małego pocenia się przewodów paliwowych lub złączy w układzie wtryskowym to źródło kłopotów. Nagły wyciek gorącego oleju hydraulicznego może być zaczątkiem pożaru kombajnu. Poważne zagrożenie pożarowe stanowi również zapowietrzony odpowietrznik skrzyni korbowej.
Warunki atmosferyczne i czynniki zewnętrzne
- Wysoka temperatura i susza: Upał i rozgrzane do granic możliwości elementy robocze zwiększają ryzyko. Wysoka temperatura, niska wilgotność powietrza i silny wiatr sprzyjają szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia.
- Uderzenia kamieni: Kiedy w cepy bębna młócącego uderzy kamień, może wytworzyć się iskra, która doprowadzi do pożaru w układzie omłotowym kombajnu. Choć maszyny są wyposażone w łapacze kamieni, takie sytuacje nie są rzadkie, a wnętrze kombajnu jest wypełnione silnie wybuchową mieszaniną suchych resztek, drobin i pyłu.
- Niedopałki papierosów i otwarty ogień: Nieostrożność osób przebywających w pobliżu pól uprawnych, niedopałki papierosów lub ogniska stanowią poważne zagrożenie.
Zapobieganie pożarom kombajnów zbożowych
W przypadku rolnictwa kluczowe znaczenie ma stosowanie odpowiednich środków zapobiegawczych, aby minimalizować ryzyko wystąpienia pożarów. Pożar maszyny rolniczej to zawsze ogromna tragedia, której jednak można uniknąć. Choć wydawać by się mogło, że zasady prawidłowego użytkowania kombajnu są oczywiste, to pośpiech i zaniedbania często prowadzą do niebezpiecznych sytuacji.
Regularna konserwacja i przeglądy techniczne
Pożar kombajnu zbożowego jest zwykle skutkiem zaniedbań, dlatego dobry stan techniczny i regularna konserwacja maszyny są szczególnie ważne. Niezależnie od tego, czy kombajn jest nowy, czy nieco starszy, każdy powinien przejść dokładny przegląd przedsezonowy. Przygotowanie kombajnu do sezonu to jedno z podstawowych zadań użytkownika. Regularne przeglądy i skrupulatna obsługa codzienna pozwolą wykryć ewentualne uszkodzenia, a także wycieki paliwa lub oleju. Wszystkie systemy kombajnu muszą być sprawne, a przewody dobrze zamocowane i w dobrym stanie.
Kontrola i smarowanie łożysk oraz tulei
Łożyska i tuleje ślizgowe wymagają regularnego smarowania, którego częstotliwość jest dokładnie wskazana w instrukcji obsługi kombajnu i na naklejkach informacyjnych. Ważne jest, aby nie zaniedbywać smarowania co 10, 50 czy 100 godzin pracy. Środki smarne, na skutek temperatury i czasu, ulegają wytopieniu, co prowadzi do lawinowego wzrostu temperatury ich pracy. Przegrzane łożysko łatwo rozpoznać po specyficznej fioletowej barwie, jaka powstaje na jego powierzchni. Nowoczesne maszyny często są wyposażone w układy centralnego smarowania, gdzie środek smarny rozprowadzany jest z głównego zbiornika do poszczególnych punktów. Pamiętajmy, by stosować smar o parametrach i gęstości zalecanej przez producenta.
Po wyłączeniu silnika głównego należy sprawdzać oprawy łożysk, ponieważ podwyższona temperatura oprawy wskazuje na zatarcie łożyska tocznego.
Kontrola napięcia pasów klinowych
Szczególną uwagę należy poświęcić kontroli prawidłowego napięcia pasów klinowych. Poślizg pasów prowadzi do nadmiernego wzrostu temperatury, a w efekcie do powstania pożaru. Należy upewnić się, że system chłodzenia jest sprawny. Niezwykle istotne jest stałe monitorowanie temperatury podczas pracy; jeśli jakieś elementy kombajnu są nadmiernie rozgrzane, należy natychmiast zatrzymać maszynę i przeprowadzić dokładną kontrolę jej podzespołów.
Kontrola instalacji elektrycznej i paliwowej
Należy dokonać przeglądu przewodów elektrycznych, ponieważ do wnętrza kombajnu mogły wejść gryzonie, które przegryzają przewody, lub izolacja mogła ulec zniszczeniu przez czas i temperaturę. Uwagę należy także zwrócić na zaciski akumulatora i wszelkie połączenia masowe instalacji, które muszą być dokręcone. Miejsc łączenia przewodów nie należy malować ani zabezpieczać antykorozyjnie farbą podkładową. W razie wymiany oczka, miejsce jego styku z korpusem powinno być wyczyszczone papierem ściernym do gołego metalu. W nowoczesnych kombajnach źródła problemów z instalacją elektryczną można odczytać z ekranu komputera pokładowego.
Warto zwrócić uwagę na układ paliwowy w komorze silnikowej kombajnu. Miejsca przecieków czy nawet małego pocenia się przewodów paliwowych lub złączy w układzie wtryskowym to źródło kłopotów. Do miejsc, na które powinniśmy zwrócić szczególną uwagę przy przeglądzie kombajnu, należą także wszelkiego rodzaju osłony termiczne, które powinny być zawsze w kompletnym i nieuszkodzonym stanie.
Szczegółowej uwagi wymaga kolektor wydechowy silnika, który należy czyścić nawet podczas przerw w pracy i sprawdzać stan jego szczelności.
Regularne czyszczenie kombajnu
Czyszczenie powinno stanowić nieodłączny element przygotowania kombajnu do pracy i codziennej obsługi. Należy dokładnie usunąć wszelkie zanieczyszczenia, zwłaszcza w komorze silnikowej i żniwnej. Nagromadzony kurz, pył i suche resztki roślin, zmieszane z olejem, działają jak zapałka, zatykając mechanizmy, doprowadzając do tarcia i wywołując zapłon. Pozbycie się resztek pożniwnych z elementów i wnętrza kombajnu najlepiej wykonać sprężonym powietrzem i szczotką. Większość nowoczesnych kombajnów ma możliwość zamontowania opcjonalnej instalacji powietrza wraz ze sprężarką.
Innym, skutecznym rozwiązaniem zapobiegającym pożarom, jest specjalny system przedmuchiwania komory silnika i jego wrażliwych podzespołów, stosowany m.in. w kombajnach New Holland od modeli CX 6.90 w górę czy maszynach Deutz-Fahr. Przedmuch wykorzystujący sprężone powietrze z instalacji pneumatycznej wykonywany jest automatycznie w czasie pracy maszyny, co dwie minuty, kierując ciśnienie powietrza na newralgiczne miejsca osprzętu silnika.
EKSPLOATACJA KOMBAJNU ZIEMNIACZANEGO cz 1
Wyposażenie w sprzęt gaśniczy
Najważniejsze jest zapobieganie, ale kiedy już wybuchnie pożar kombajnu zbożowego, istotny jest skuteczny system gaśniczy. Gaśnice powinny być przede wszystkim łatwo dostępne dla operatora. Kombajn należy wyposażyć przynajmniej w dwie gaśnice: proszkowa służy do gaszenia silnika i instalacji elektrycznej, a pianowej można używać do tłumienia ognia w pozostałych podzespołach kombajnu. Nie wolno oszczędzać na sprzęcie przeciwpożarowym - mała samochodowa gaśnica nie gwarantuje powodzenia w tłumieniu ognia. Najlepiej zamontować gaśnice przynajmniej 10-kilogramowe, każda z aktualnym atestem.
Pierwsza gaśnica powinna znajdować się w kabinie kierowcy, a drugą należy umieścić na zewnątrz kombajnu.
Zasady bezpieczeństwa podczas żniw
Koniec wakacji to okres wytężonej pracy rolników na polach, a żniwa często przypominają walkę z czasem. Pośpiech jest jednak najgorszym doradcą wszystkich żniwiarzy. Każdy użytkownik ma obowiązek skrupulatnego zapoznania się z instrukcją obsługi konkretnego sprzętu oraz z ustalonymi przepisami BHP.
Zakaz używania otwartego ognia i palenia tytoniu
Podczas pracy kombajnem należy wstrzymać się od palenia tytoniu i używania otwartego ognia. Otwarte ogień i palenie tytoniu w odległościach mniejszych niż 10 m od pól, na których trwają zbiory, jak i stogów słomy, jest absolutnie niedopuszczalne. Przestrzeganie przepisów przeciwpożarowych, w tym zakazu palenia tytoniu i używania otwartego ognia w pobliżu pól uprawnych, jest kluczowe.
Odpowiednie składowanie płodów rolnych
Produkty roślinne należy składować w sposób uniemożliwiający ich samozapalenie. Przygotowując nowe stogi słomy, należy pamiętać o zachowaniu odpowiednich odległości: 5 m od granicy działki i obiektów budowlanych oraz 10 m od budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej. Warto tworzyć mniejsze stosy siana i słomy oraz właściwie je umiejscowić. Przepisy normują także zasady składowania materiałów palnych (paliwa, nawozy, słomy, zboża), które powinny być przechowywane oddzielnie. Budynki, w których przechowywane jest paliwo, powinny być niedostępne dla osób trzecich i dzieci, posiadać utwardzoną powierzchnię i sprawną wentylację, a także nie mogą być miejscem składowania innych materiałów łatwopalnych. Zbiornik naziemny na paliwa płynne na użytek własny może mieć objętość maksymalnie 5000 l. Wymogi te są uregulowane przepisami, a ich nieprzestrzeganie skutkuje naganą, grzywną lub aresztem.
Postępowanie w przypadku pożaru
Pierwszą czynnością, której powinien podjąć się operator kombajnu po dostrzeżeniu płomieni, jest odjechanie od nieściętego zboża i zgaszenie silnika w maszynie. Każde pozostawienie kombajnu i oddalenie się od niego wymaga odłączenia akumulatorów za pomocą wyłącznika. Jeśli pożar jest niewielki i masz zapewnioną drogę ucieczki, możesz przystąpić do gaszenia. W każdym przypadku należy natychmiast zadzwonić pod numer alarmowy 998 lub 112.