Żniwa to nie tylko okres wzmożonej pracy rolników, ale także czas obfitujący w pożary w rolnictwie. Co roku media donoszą o palącym się sprzęcie rolniczym, takim jak kombajny, ciągniki czy prasy. Straty są zawsze ogromne - zarówno materialne, jak i niematerialne, ponieważ utrata sprzętu jest ogromnym ciosem dla każdego rolnika. Wzrost liczby pożarów kombajnów podczas okresu żniw stanowi poważny problem dla rolników w Polsce, prowadząc do znaczących strat materialnych i zakłóceń w produkcji rolnej. Choć wydaje się, że ryzyko pożarów kończy się wraz z letnimi żniwami, praktyka terenowa pokazuje, że zagrożenie jest obecne przez cały rok, obejmując również zbiory kukurydzy czy innych późniejszych upraw. W ciągu kilku chwil tracimy sprzęt wart często setki tysięcy złotych. Pożary są tak nagłe, że na jakikolwiek ratunek często jest za późno. Pożar na polu może się jeszcze rozprzestrzenić na zboże czy ściernisko.
Przyczyny pożarów maszyn rolniczych
Pożar maszyny rolniczej, takiej jak kombajn, jest zazwyczaj wynikiem skumulowania się kilku czynników, które mogą, ale nie muszą, wynikać z błędów technologicznych, jakości podzespołów, zaniedbań eksploatacyjnych lub przyczyn niezależnych od operatora. Przeglądając raporty ubezpieczycieli i policji, w większości przypadków takich zdarzeń możemy przeczytać: „Przyczyna - zwarcie instalacji elektrycznej”. Jedną z najbardziej prawdopodobnych przyczyn wybuchu ognia w kombajnach jest zatarcie się jednego z łożysk w mechanizmie tnącym lub napędowym maszyny.
Ogólne czynniki ryzyka
- Awarie techniczne maszyn rolniczych: Przegrzewanie się silnika, układu wydechowego, zwarcie instalacji elektrycznej lub zapalenie się oleju hydraulicznego.
- Iskry: Iskry wyrzucane z układu wydechowego maszyn rolniczych, zwłaszcza podczas pracy w suchych warunkach, mogą łatwo zapalić suche pozostałości roślinne. Kiedy w cepy bębna młócącego uderzy kamień, może wytworzyć się iskra, która doprowadzi do pożaru w układzie omłotowym kombajnu.
- Niedopałki papierosów lub ogniska: Nieostrożność osób przebywających w pobliżu pól uprawnych.
- Warunki atmosferyczne: Wysoka temperatura, niska wilgotność powietrza i silny wiatr sprzyjają szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia.
- Samospalenie: Wilgotna słoma lub inne pozostałości roślinne, pozostawione w pryzmach, mogą ulec samozapaleniu w wyniku procesów fermentacji.
- Pośpiech i zmęczenie: Podczas żniw rolnicy starają się wykorzystać dosłownie każde „okienko pogodowe”, co sprzyja intensywnym i często długotrwałym pracom polowym, prowadząc do zmęczenia i zaniedbań.
Kombajny zbożowe: Specyficzne zagrożenia
W kombajnach zbożowych, poza problemami z elektryką, jest jeszcze kilka „zapalnych” punktów, o których warto wiedzieć.
Tarcie i przegrzewanie się elementów
Główną przyczyną pożarów kombajnów jest tarcie, a w szczególności wysoka temperatura generowana przez to zjawisko. Kombajn składa się z tysięcy części zgromadzonych w poszczególnych podzespołach, z których wiele podlega tarciu. Tarcie jest zazwyczaj minimalizowane przy pomocy tulei ślizgowych i łożysk, które odgrywają kluczową rolę w eliminacji tarcia współpracujących elementów i częściowo odpowiadają za chłodzenie.
Kluczowe punkty mechanizmów, takie jak łożyska i miejsca tulejowania, mogą stać się zapalnymi punktami, gdy tarcie przekracza bezpieczną granicę. Brak smarowania łożysk i ich okresowa wymiana to najczęstsze przyczyny pożarów. Obracające się, rozgrzane do czerwoności, zużyte i niesmarowane łożysko może spowodować natychmiastowy zapłon w zamkniętych komorach kombajnu. Państwowa Straż Pożarna zwraca także uwagę na to, by szczególną uwagę zwracać na prawidłowe napięcie pasów klinowych, gdyż zbyt luźne wpadają w poślizg i wytwarzana zostaje zbyt wysoka temperatura.
Silnik i jego podzespoły
Badania nad przyczynami pożarów kombajnów wskazują, że silnik i jego podzespoły również mogą być źródłem zapłonu. Osadzające się na silniku, rozgrzanym kolektorze wydechowym czy turbosprężarce pył i suche resztki roślin prowadzą często do samozapłonu. Komora silnika w kombajnie to częste źródło pożaru. W starych kombajnach jednym z niebezpiecznych miejsc była magistrala olejowa przeprowadzona gumowymi przewodami. Tryskający gorący olej niezmiernie łatwo się zapala, a mając na drodze zanieczyszczenia pożniwne i rozpalony tłumik, pożar komory silnika gwarantowany.
Układ paliwowy i osłony termiczne
Szczególną uwagę należy zwrócić na układ paliwowy w komorze silnikowej kombajnu. Miejsca przecieków czy nawet małego pocenia się przewodów paliwowych lub złączy w układzie wtryskowym to źródło kłopotów. Nagły wyciek gorącego oleju hydraulicznego również może być zaczątkiem pożaru kombajnu. Wszelkiego rodzaju osłony termiczne, występujące w komorze silnika, wokół kolektora wydechowego i tłumika, a także w innych miejscach generujących wysoką temperaturę, muszą być kompletne i nieuszkodzone.
Układ elektryczny
Układy elektryczne, szczególnie w starszych kombajnach, mogą być źródłem pożarów. Nie chodzi tu o napięcie, lecz o natężenie prądu, które może sięgać ponad 1000 A. Tak wysoki amperaż jest szczególnie niebezpieczny w przypadku, gdy łączenia obwodów elektrycznych, po których się „przemieszcza”, są niedokręcone lub luźne. Uwagę należy także zwrócić na zaciski akumulatora i wszelkie połączenia „masowe” instalacji. Przyczyną takiej diagnozy jest prawie zawsze zły stan instalacji elektrycznej. Ta w ciągniku ma jakby dwa układy: niskoprądowy i wysokoprądowy. Oba mogą wywoływać tragiczne w skutkach zwarcia, ale za większość z nich odpowiada ten drugi.
Zanieczyszczenia i pylenie
Innym newralgicznym miejscem w kombajnie jest jego wnętrze. Ogromne zapylenie, jakie panuje w komorze omłotu, to niebezpieczna mieszanka wybuchowa. Warunki panujące wewnątrz maszyny, takie jak ogromne zapylenie, tworzą idealną mieszankę wybuchową. Innym czynnikiem sprzyjającym zapłonowi jest nawijanie się suchych źdźbeł na wałki w pobliżu łożysk. Osadzające się na silniku, rozgrzanym kolektorze wydechowym czy turbosprężarce pył i suche resztki roślin prowadzą często do samozapłonu.
Wpływ warunków atmosferycznych
Nie można powiedzieć, że wpływ warunków atmosferycznych na pracę kombajnu jest znikomy. Silnik każdej maszyny, pracującej w wysokiej temperaturze, jest narażony na pożar ze względu na nadmierne nagrzanie. Zbyt często padający deszcz prowadzi do przerostu zbóż i pojawienia się pleśni na kłosach, która jest czynnikiem zwiększającym pylenie podczas zbiorów. Osad z pleśni opadający na poszczególne części kombajnu powoduje skutki podobne do tych, wywoływanych przez kurz i również może doprowadzić do pożaru.
Mączniak prawdziwy jako czynnik ryzyka
Innym czynnikiem ryzyka, który pojawił się w tym sezonie, jest mączniak prawdziwy. Gdy kombajn rusza do pracy, pył z grzyba unosi się w powietrze i może zapalić się od gorących części maszyny, gromadząc się w jej wnętrzu.
Inne maszyny: Prasy i ładowarki teleskopowe
Analogicznie jak przy kombajnach, główną przyczyną pożaru prasy jest najczęściej przegrzanie któregoś z elementów ułożyskowanych. Także trące o siebie metalowe elementy ruchome potrafią spowodować zapłon słomy czy siana. W przypadku kombajnu pracującego przy zbiorach kukurydzy, zbiory te oznaczają intensywną pracę maszyn w niskich temperaturach, ale przy wysokich obciążeniach układów hydraulicznych i napędowych. Wystarczy chwila awarii, aby rozgrzany element stał się źródłem zapłonu.
Statystyki i skala problemu
Pożary sprzętu rolniczego nie są niestety odosobnionymi przypadkami. W czasie żniw niemal każdego dnia dochodzi do pożaru kombajnu zbożowego na polu. Żniwa to nie tylko okres wzmożonej pracy rolników, ale także czas obfitujący w pożary w rolnictwie. Wystarczy przejrzeć statystyki pożarów w rolnictwie, żeby zdać sobie sprawę ze skali zagrożeń podczas żniw. Przykładowo, w lipcu 2022 roku żniwa przyniosły ponad 1600 interwencji straży pożarnej, w tym 1133 pożary łąk, rżysk, upraw rolnych.
Żniwa 2025: Ogólnopolski bilans
Żniwa 2025 roku nie należały do najbezpieczniejszych pod względem pożarowym. W całym kraju od 1 lipca do 31 sierpnia 2025 roku odnotowano 5740 pożarów podczas żniw w rolnictwie. Płonęły uprawy rolne, łąki, rżyska, maszyny rolnicze i budynki. Pożary te stanowią wyjątkowo niebezpieczne zjawisko, a tegoroczne żniwa były pod tym względem szczególnie obfite w zdarzenia.
Z danych przekazanych przez Wydział Prasowy Biura Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej wynika, że w całym kraju od 1 lipca do 31 sierpnia 2025 roku odnotowano łącznie 5740 pożarów podczas żniw w rolnictwie. Płonęły:
- Uprawy rolne, łąki i rżyska podczas zbiorów - 2675
- Sterty, stogi i brogi - 502
- Nieużytkowane powierzchnie rolnicze - 1834
- Maszyny, traktory oraz inne środki transportu związane z rolnictwem - 407
- Budynki inwentarskie, hodowlane i magazynowe - 134
- Budynki gospodarcze bez garaży - 170
- Budynki i instalacje przerobu produktów rolnych - 18
Do największej liczby pożarów podczas żniw doszło w województwie mazowieckim, gdzie wybuchały one 912 razy. Najbezpieczniejsze pod względem pożarowym okazało się województwo pomorskie, gdzie straż interweniowała jedynie 124 razy.
Przykłady pożarów maszyn rolniczych
Wiele zdarzeń z okresu żniw ilustruje skalę problemu:
- 13 sierpnia, Gadowskie Holendry (pow. turecki): Pożar ciągnika rolniczego wraz z prasą rolującą. W działaniach brało udział 11 zastępów strażaków. Gasili maszyny oraz teren wokół na powierzchni około 2 ha.
- 9 sierpnia, Konin: Strażacy stwierdzili pożar zagajnika oraz zboża na pniu na około 2 ha, a następnie kolejny pożar na powierzchni około 1 hektara.
- 14 sierpnia, Urbaniec (pow. obornicki): Zapalił się ciągnik rolniczy z przyczepą i ściernisko, a także 16 balotów słomy. Pożar gasiło 35 strażaków.
- 13 sierpnia, Śródka (pow. poznański): Spłonął kombajn zbożowy marki New Holland CX880 oraz około 200 mkw. ścierniska.
- 27 lipca - 2 sierpnia, Płochocin: Po godzinie drugiej w nocy zgłoszenie o pożarze kombajnu. Maszyna była w całości objęta płomieniami. Operator zdołał bezpiecznie opuścić kabinę bez obrażeń.
- 12 sierpnia, Witoldowo (powiat bydgoski): Pożar kombajnu zbożowego na polu. Na miejsce przybyły cztery zastępy straży pożarnej. Nikt nie został poszkodowany.
- 14 sierpnia, Pieniężno: Groźny pożar ciągnika rolniczego. Dzięki szybkim działaniom strażaków udało się opanować ogień i ograniczyć skutki pożaru.
- Pichorowice (gmina Udanin): Pożar kombajnu i 10 hektarów pola w pobliżu autostrady A4.
- Turów (powiat lubiński): Pożar kombajnu i ścierniska, który objął 10 hektarów powierzchni. W innej sytuacji, w obrębie miejscowości Turów (powiat wieluński, województwo łódzkie), doszło do pożaru, który rozpoczął się od kombajnu zbożowego. Od płonącej maszyny ogień przeniósł się na zboże na pniu oraz ściernisko. Działania ratownicze w tym przypadku trwały 2 godziny i 47 minut. W wyniku pożaru spaleniu uległy: częściowo kombajn zbożowy, zboże na pniu na powierzchni około 0,2 hektara, ściernisko i słoma na powierzchni około 1,8 hektara.
- Strzeżewo (gm. Kamień Pomorski): 30 lipca 2021 roku pożar objął ściernisko i słomę po kombajnie na powierzchni około 0,5 hektara. Istniało również bezpośrednie zagrożenie dla pobliskich budynków mieszkalnych oraz dla bezpieczeństwa ruchu drogowego z powodu silnego zadymienia.
Skutki pożarów w rolnictwie
Konsekwencje pożarów w rolnictwie są zazwyczaj bardzo dotkliwe.
Straty materialne i finansowe
Pożary podczas żniw prowadzą do dotkliwych strat materialnych. Płoną nie tylko maszyny, ale również uprawy rolne, które stanowią dorobek całego roku pracy rolników. Kombajn objęty płomieniami jest często niszczony w całości, co stanowi ogromną stratę dla rolnika. Pożar na polu może się jeszcze rozprzestrzenić na zboże czy ściernisko. To właśnie brak smarowania łożysk i ich okresowej wymiany jest najczęstszą przyczyną występowania pożaru.
- Zniszczenie upraw: utrata cennego plonu, co oznacza stratę dorobku całego roku pracy.
- Zniszczenie maszyn rolniczych: kombajny, prasy, ciągniki - sprzęt wart setki tysięcy złotych, którego naprawa lub zakup nowego wiąże się z ogromnymi kosztami.
- Zniszczenie budynków gospodarczych: ryzyko rozprzestrzenienia się ognia na sterty, stogi, brogi oraz budynki inwentarskie, hodowlane i magazynowe.
Zagrożenie dla życia i zdrowia
Poza stratami materialnymi, pożary w rolnictwie mogą również wiązać się z zagrożeniem dla życia i zdrowia ludzi. Na szczęście, w większości opisanych przypadków, operatorzy kombajnów i ciągników zdołali bezpiecznie opuścić maszyny, jednak ryzyko poparzeń i zatrucia dymem dla osób biorących udział w akcji gaśniczej lub znajdujących się w pobliżu pożaru jest zawsze obecne.
Konsekwencje dla dopłat
Warto również pamiętać o potencjalnych konsekwencjach finansowych związanych z utratą dopłat do rolnictwa w przypadku zaniedbań prowadzących do pożaru.
Zapobieganie pożarom i środki ostrożności
Kluczowe znaczenie ma stosowanie odpowiednich środków zapobiegawczych, aby minimalizować ryzyko wystąpienia pożarów maszyn rolniczych. Aby uniknąć pożaru kombajnu, należy podjąć szereg działań profilaktycznych.
Przegląd przedsezonowy i konserwacja
Każdy kombajn, niezależnie od wieku, powinien przejść dokładny przegląd przedsezonowy przed rozpoczęciem wymagającej akcji żniwnej. Przegląd ten powinien obejmować wszystkie kluczowe podzespoły maszyny. Przygotowanie kombajnu do sezonu to jedno z podstawowych zadań, należących do obowiązków użytkownika maszyny. Wyprowadzenie kombajnu w pole bez uprzedniego przeglądu wymaga nie lada odwagi. Regularne przeglądy i konserwacja maszyn rolniczych: Dbanie o sprawność techniczną kombajnów i innych maszyn, w tym układów wydechowych i elektrycznych. Szczególną uwagę należy zwrócić na układ smarowania, hamulce i elementy układu wydechowego, które mogą się przegrzewać.
Konieczne jest codzienne uzupełnianie środka smarnego w newralgicznych punktach, zgodnie z instrukcją obsługi kombajnu i zaleceniami producenta. Jego częstotliwość jest dokładnie wskazana w instrukcji obsługi kombajnu, a także na znajdujących się na jego obudowie naklejkach informacyjnych. Warto pamiętać, żeby codziennie po zakończeniu intensywnej pracy kombajnu dokładnie go wyczyścić, szczególną uwagę zwracając na miejsca ułożyskowane, wałki i koła pasowe oraz podzespoły ze sobą współpracujące. Do usuwania resztek pożniwnych z tych elementów i wnętrza kombajnu najlepiej wykonać sprężonym powietrzem i szczotką.
W nowoczesnych kombajnach, takich jak New Holland od modeli CX 6.90 w górę czy maszyny Deutz-Fahr, stosuje się specjalny system przedmuchiwania komory silnika i jego wrażliwych podzespołów. Przedmuch wykorzystujący sprężone powietrze z instalacji pneumatycznej wykonywany jest automatycznie w czasie pracy maszyny. Co dwie minuty przez system specjalnych dysz ciśnienie powietrza kierowane jest na newralgiczne miejsca osprzętu silnika.
Czystość maszyn i wyposażenie
Częste czyszczenie maszyn: Usuwanie kurzu, słomy i innych łatwopalnych materiałów z silnika, układów chłodzenia i innych elementów maszyn jest kluczowe, zwłaszcza w przypadku ryzyka zaprószenia od mączniaka prawdziwego. Czystość kombajnu to jednak nie wszystko, ponieważ warto zadbać również o porządek na polu. Posiadanie sprzętu gaśniczego: Na wyposażeniu każdej maszyny rolniczej pracującej na polu powinna znajdować się co najmniej jedna gaśnica. Przed wyruszeniem w pole należy także zadbać o odpowiednie wyposażenie przeciwpożarowe maszyny rolniczej. Pierwsza z nich powinna znajdować się w kabinie kierowcy, a drugą należy umieścić na zewnątrz kombajnu. Warto się w nią zaopatrzyć, nawet w kilka sztuk, na wszelki wypadek.
Bezpieczeństwo operatora i warunki pracy
Zachowanie ostrożności podczas prac polowych: Unikanie pracy w najgorętszych porach dnia, robienie przerw na ostygnięcie maszyn i dbanie o odpoczynek operatorów. Operatorzy kombajnów powinni być świadomi potencjalnych zagrożeń i znać podstawowe zasady reagowania w przypadku wystąpienia pożaru. Pierwszą czynnością, której powinien się podjąć operator kombajnu po dostrzeżeniu płomieni jest odjechanie od nieściętego zboża i zgaszenie silnika w maszynie. Ważne jest, aby mieć pod ręką sprzęt gaśniczy i wiedzieć, jak go używać. Każde pozostawienie kombajnu i oddalenie się od niego wymaga odłączenia akumulatorów za pomocą wyłącznika.
Przepisy przeciwpożarowe i składowanie materiałów
Przestrzeganie przepisów przeciwpożarowych: Należy zapoznać się z lokalnymi przepisami dotyczącymi ochrony przeciwpożarowej w rolnictwie. PSP podkreśla, że w kombajnie można znaleźć liczne źródła będące potencjalnym źródłem ognia i wymienia m.in. silnik, instalację elektryczną oraz hydrauliczną, ruchome elementy mechaniczne i układ paliwowy. Otwarte ogień i palenie tytoniu w odległościach mniejszych niż 10 m od pól na których trwają zbiory, jak i stogów słomy, jest absolutnie niedopuszczalne. Dodatkowo przygotowując nowe stogi słomy pamiętajmy o odległościach.
Sprawdzenie miejsc i sposobów przechowywania materiałów palnych (paliwa, nawóz, słoma, zboże powinny być składowane oddzielnie). Trzeba pamiętać, że budynki, w których przechowywane jest paliwo, powinny być niedostępne dla osób trzecich i dzieci, posiadać utwardzoną powierzchnię i sprawną wentylację oraz że nie mogą być miejscem składowania innych materiałów łatwopalnych. Ich oddalenie ma wynosić 5 m od granicy działki i obiektów budowlanych oraz 10 m od budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej. Zbiornik naziemny na paliwa płynne na użytek własny może mieć objętość maksymalnie 5000 l. Wymogi te są uregulowane przepisami, a ich nieprzestrzeganie skutkuje naganą, grzywną lub aresztem. Tworzyć mniejsze stosy siana i słomy oraz właściwie je umiejscowić. Tworzenie pasów przeciwpożarowych: Odoranie ścierniska na szerokość co najmniej 2 metrów od dróg, lasów i budynków.
Ubezpieczenie jako forma ochrony
Skutecznym zabezpieczeniem przed takimi sytuacjami, jak pożary maszyn rolniczych, może być ubezpieczenie. Szybka likwidacja szkody daje szansę uratowania sezonu zbiorów, gdyż wypłacone odszkodowanie zapewnia finanse na naprawę lub zakup nowego sprzętu.
Pakiet Agro Ekspert
Taką możliwość daje Concordia Ubezpieczenia w ramach polisy Agro Ekspert. To elastyczny pakiet ubezpieczeń, skierowany do posiadaczy lub użytkowników maszyn rolniczych. W jego skład wchodzą ubezpieczenia maszyn rolniczych, tzw. Agro Casco, NNW kierowcy i pasażerów. Stworzono cztery warianty ubezpieczeń: Basic, Premium, Prestiż i OCK, które różnią się między sobą zakresem ubezpieczenia Agro Casco, NNW kierowcy i pasażerów. Dla przykładu zakres ubezpieczenia Agro Casco obejmuje wszystkie ryzyka, które nie są wyłączone z ochrony ubezpieczeniowej. Najczęściej ubezpieczane są kombajny zbożowe, ciągniki rolnicze, ładowarki teleskopowe, prasy, sieczkarnie itp.
Przykłady odszkodowań
Mamy mnóstwo takich przykładów, np. spalenie kombajnu wartego 600 tys. zł, ładowarki teleskopowej wartej 200 tys. zł, czy prasy zwijającej o wartości 110 tys. zł.
- Pożar prasy zwijającej Pana Henryka: Do zdarzenia doszło podczas pracy prasy zwijającej. W wyniku pożaru całkowitemu zniszczeniu uległa prasa wartości 110 tys. zł netto. Dzięki wykupionej wcześniej polisie Agro Casco, za którą właściciel zapłacił 805 zł/ na rok (składka AC), w wyniku feralnego zdarzenia otrzymał odszkodowanie wysokości ponad 100 tys. zł.
Pożar busa w Niewolnie [4K]
- Pożar kombajnu Pana Tomasza: Do zdarzenia doszło w trakcie pracy kombajnu. W wyniku zapalenia się słomy pod wpływem tarcia elementu rozdrabniania całkowitemu spaleniu uległ kombajn o wartości rynkowej 600 tys. zł wraz z zawartością zbiornika (około 5 ton zboża). Dzięki polisie Agro Casco, za którą Pan Tomasz zapłacił 4200 zł na rok (składka AC), po nieszczęśliwym zdarzeniu poszkodowany otrzymał odszkodowanie wysokości ponad 550 tys. zł.
Pożar busa w Niewolnie [4K]
- Pożar ładowarki teleskopowej Pana Stanisława: Do zdarzenia doszło podczas postoju ładowarki teleskopowej. W wyniku samozapłonu spaleniu uległa znaczna część pojazdu o wartości rynkowej 200 tys. zł. Dzięki wykupionej polisie Agro Casco, za którą klient zapłacił 1400 zł na rok, po zdarzeniu otrzymał odszkodowanie warte ponad 190 tys. zł.
Pożar busa w Niewolnie [4K]