Zapalenie kości i szpiku (łac. osteomyelitis) to zróżnicowana grupa chorób spowodowanych rozwojem reakcji zapalnej w zakresie tkanki kostnej. Proces ten oznacza zaburzenie równowagi fizykochemicznej komórek i tkanek o charakterze swoistym lub nieswoistym i dotyczy zarówno kości, jak i szpiku kostnego. Jest to schorzenie znane od starożytności, stanowiące jedną z najtrudniejszych do wyleczenia chorób zakaźnych.
Mechanizmy powstawania i klasyfikacja
Zdrowa kość jest w dużym stopniu odporna na zakażenie, gdyż w warunkach prawidłowych nie ma kontaktu ze środowiskiem zewnętrznym. Do rozwoju choroby dochodzi zazwyczaj po wszczepieniu znacznej ilości patogenów oraz wytworzeniu lokalnego ogniska martwicy (wskutek urazu, operacji lub obecności ciała obcego). Drobnoustroje mogą dotrzeć do kości przez ciągłość z przyległych tkanek, wniknąć drogą krwionośną albo zostać przeniesione w konsekwencji urazu lub zabiegu.
Wyróżnia się dwa główne sposoby klasyfikacji zakażeń:
- Schemat Cierny'ego i Madera: uwzględnia lokalizację ogniska chorobowego oraz wydolność immunologiczną organizmu.
- Schemat Lewa i Waldvogela: ocenia osteomyelitis pod względem czasu trwania, sposobu zakażenia oraz obecności objawów niewydolności naczyniowej.
Patofizjologia procesu
Najczęściej izolowanym patogenem jest Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty). Bakteria ta posiada adhezyny, które ułatwiają przyleganie do białek macierzy kostnej. Wynikiem toczącego się procesu zapalnego jest zbieranie ropy, co prowadzi do wzrostu ciśnienia wewnątrz kości, upośledzenia perfuzji i martwicy niedokrwiennej. Resztki zniszczonej tkanki tworzą tzw. martwaki kostne (sequestra), a odkładająca się odczynowa masa kostna to involucrum.
Objawy kliniczne
Obraz choroby różni się w zależności od wieku pacjenta:
- Dorośli: proces przebiega często w sposób mało specyficzny jako przewlekły stan zapalny. Charakterystyczna jest bolesność zajętego miejsca, rzadziej występują objawy układowe. Może pojawić się przetoka skórna.
- Małe dzieci: manifestują ból poprzez niechęć do poruszania kończyną, utykanie lub płacz przy dotyku.
Diagnostyka i leczenie
Rozpoznanie wstępne opiera się na badaniu klinicznym, a potwierdzenie wymaga badań laboratoryjnych (OB, CRP) oraz obrazowych. Za najwartościowe metody uznaje się tomografię komputerową (TK), rezonans magnetyczny (MRI) oraz pozytonową tomografię emisyjną (PET).
Leczenie łączy farmakoterapię z interwencją chirurgiczną:
| Metoda | Opis |
|---|---|
| Antybiotykoterapia | Długotrwała (4-6 tygodni), celowana po identyfikacji patogenu (np. wankomycyna, β-laktamy, linezolid). |
| Chirurgia | Opracowanie rany, usunięcie martwych tkanek i ciał obcych. |
| Terapia wspomagająca | Terapia hiperbaryczna oraz techniki biochirurgiczne. |
Zakażenia o szczególnej etiologii
Warto zwrócić uwagę na postacie choroby związane z innymi patogenami:
- Gruźlica kręgosłupa (choroba Potta): wymaga diagnostyki w oparciu o test tuberkulinowy i badania obrazowe.
- Kiła: może prowadzić do powstawania kilaków (gummata) i zniekształceń struktury kostnej.
- Stopa cukrzycowa: stanowi częste wrota zakażenia dla tkanek głębokich i kości.