Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Gliwicach jest kościołem parafialnym, zlokalizowanym w gliwickiej dzielnicy Wojska Polskiego. Przy świątyni znajduje się również klasztor ojców redemptorystów. Obiekt ten, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego, ma bogatą i burzliwą historię, naznaczoną kilkoma poważnymi pożarami.
Zarys Historyczny i Pożary Gliwic
Pierwotny Krzyż i Drewniany Kościół
Pierwsza informacja o cudownym Krzyżu, otoczonym czcią i nabożeństwem, który od niepamiętnych czasów stał w Gliwicach przy Czarnej Bramie na tak zwanym Raciborskim Przedmieściu, pojawiła się w 1409 roku. Po dewastacji Gliwic przez husytów w 1430 roku, mieszkańcy zbudowali drewniany kościółek na miejscu, gdzie stał cudowny Krzyż. Co istotne, w 1601 roku kościół ten ostał się bez szkody, gdy pożar strawił całe Gliwice.
Czasy Franciszkanów i Budowa Barokowego Kościoła
W 1612 roku do Gliwic przybył franciszkanin ojciec Bonawentura, a kościół przejęli franciszkanie-reformaci. Władze miasta ofiarowały duchownemu kościół Świętego Krzyża wraz z przylegającym do niego ogrodem. Dwa lata później, w 1614 roku, wybudowano klasztor. Nowy murowany kościół w stylu barokowym zbudowano w 1623 roku. W 1655 roku klasztor rozbudowano z kamienia i cegły, a w miejsce drewnianego kościoła wzniesiono nowy. W ołtarzu głównym stanął Krzyż. Konsekracja kościoła i głównego ołtarza odbyła się 8 maja 1673 roku przez biskupa Neandera. W czasie wojny trzydziestoletniej Gliwice stawiły dzielny opór wrogowi. Aby ochronić miasto, planowano podpalić przedmieście wraz z Kościołem Świętego Krzyża.
Wielki Pożar Gliwic z 1677 Roku
10 października 1677 roku, w czasie kolejnego pożaru miasta, spłonął zarówno klasztor, jak i kościół. Jednakże, w zgliszczach znaleziono nietknięty Krzyż z głównego ołtarza. Po kilku latach, w stylu barokowym, kościół i klasztor zostały odbudowane pod nadzorem Franciszka Sikory według projektu Melchiora Stokłosy. Poświęcenie odbudowanej świątyni miało miejsce w 1683 roku. Jednym z fundatorów odbudowy był król Jan III Sobieski.
Kasacja Zakonu i Nowe Początki
W 1683 roku w klasztorze zatrzymał się król Jan III Sobieski podczas wyprawy pod Wiedeń, a na pamiątkę swojego pobytu posadził kilka lip, z których ostatnia rosła do 1929 roku. Dnia 30 października 1810 roku nastąpiła kasacja klasztorów i zakonów przez króla pruskiego Fryderyka III Wilhelma. Wskutek kasacji w 1811 roku zakonnicy opuścili klasztor, który wkrótce został przejęty na własność przez miasto.
Po wielu latach, 15 marca 1921 roku do Gliwic przybył pierwszy redemptorysta, ojciec Henryk Gluchnik, a 10 maja 1925 roku klasztor przekazano na własność zakonnikom. W 1921 roku kościół otrzymali niemieccy redemptoryści, natomiast przez polskich redemptorystów został objęty w 1945 roku.
Pożar z 1980 Roku i Współczesne Renowacje
Kolejny poważny pożar miał miejsce 7 lipca 1980 roku, kiedy to spaliły się dachy klasztoru i kościoła. Zniszczeniu uległa wówczas zabytkowa późnobarokowa polichromia oraz wyposażenie wnętrza. Po trzech latach intensywnego remontu, kościołowi został przywrócony poprzedni wystrój.
W nowszej historii, w okresie od listopada 2014 do marca 2015 roku, przeprowadzono renowację fresku na łuku tęczowym nad prezbiterium. Z kolei, w kwietniu rozpoczęto zbiórkę funduszy na remont organów, a prace można było wykonać na przełomie 2010 i 2011 roku.
Architektura i Wyposażenie Wnętrza
Kościół barokowy, pierwotnie jednonawowy, charakteryzuje się prostokątnym prezbiterium od strony północnej, do którego od zachodu przylega zakrystia. Prezbiterium jest dwuprzęsłowe, natomiast szersza od niego nawa, początkowo czteroprzęsłowa, została powiększona o dwa kolejne przęsła od 1926 roku. Do nawy przylega od wschodu kaplica św. Barbary, a od wschodu i południa - przybudówki. Wnętrza zdobią sklepienia krzyżowo-kolebkowe.
Wyposażenie kościoła jest późnobarokowe, pochodzące z XVIII wieku. Ołtarz główny zawiera Krzyż oraz wizerunki Matki Boskiej i prawdopodobnie Marii Magdaleny. W nawie głównej znajdują się ołtarze boczne Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, z jej cudownym wizerunkiem, a także ołtarz Świętej Rodziny. W nawie bocznej umieszczono ołtarz św. Barbary. Nad centralnym łukiem kościoła podziwiać można fresk przedstawiający Matkę Boską, gliwicki kościół Wszystkich Świętych oraz świętych: Franciszka z Asyżu, Jana Kapistrana i Bernarda z Clairvaux. Na chórze muzycznym znajdują się 25-głosowe organy firmy Klimosch und Dürschlag, wybudowane w 1925 roku, do których budowy wykorzystano części instrumentu pochodzącego z kościoła pw. NMP w Raciborzu.
Klasztor i Jego Rola
Budynek klasztoru, usytuowany po zachodniej stronie kościoła, jest obiektem barokowym, remontowanym w 1925 roku. To murowany, czteroskrzydłowy kompleks z wewnętrznym wirydarzem. Skrzydła są jednotraktowe z korytarzem od strony dziedzińca. W czasie II wojny światowej w klasztorze przebywali repatrianci z Bukowiny i Rosji. W pobliżu kościoła znajdował się również cmentarz przyklasztorny, zamknięty w 1902 roku. Znajduje się tam kaplica cmentarna rodziny Gallich, neogotycka budowla na planie krzyża greckiego, wzniesiona prawdopodobnie w 1902 roku w miejscu poprzedniej z 1800 roku, z drewnianymi drzwiami i oknami zwieńczonymi ostrołukami.
Sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy
Obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy trafił do kościoła redemptorystów w Gliwicach dzięki staraniom ojca Helmuta Schultza, ówczesnego przełożonego wspólnoty zakonnej. Wystosował on prośbę do ojca Patryka Murraya, najwyższego przełożonego redemptorystów, by gliwicki kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego mógł otrzymać kopię sławnej rzymskiej ikony. Ojciec generał przychylił się do prośby i w marcu 1923 roku przekazał kopię, namalowaną przez rzymskiego malarza, konwertytę Józefa Burchardta. Zgodność kopii z rzymskim oryginałem obrazu przełożony generał potwierdził specjalnym Breve (30.03.1923, Nr 4604).
23 stycznia 1951 roku w kościele pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Gliwicach odprawiono pierwsze w Polsce publiczne nabożeństwo Nieustannej Nowenny. Na zakończenie obchodów 60-lecia odprawienia pierwszej nowenny do Matki Bożej Nieustającej Pomocy, na ołtarzu Matki Bożej umieszczono złotą różę ufundowaną przez czcicieli Matki.
Od 2015 roku kościół jest diecezjalnym sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Stało się to za sprawą ówczesnego proboszcza, ojca Piotra Świerczoka, który podjął starania o ukoronowanie ikony papieskimi koronami. Prosił papieża Franciszka o pobłogosławienie koron, a podczas błogosławieństwa papież użył sformułowania, że są one dla Sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Po rozmowie z biskupem Janem Kopcem podjęto decyzję o utworzeniu sanktuarium. Wcześniej, 22 czerwca 2014 roku w gliwickiej katedrze obraz z cudownym wizerunkiem Matki Bożej Nieustającej Pomocy został ukoronowany przez kardynała Stanisława Dziwisza.