Przejeżdżając przez centrum Karczewa, mijamy potężną bryłę miejscowego kościoła parafialnego. Jest to jeden z największych zabytków powiatu otwockiego i jeden z najciekawszych barokowych kościołów na Mazowszu, będący prawdziwą dumą Karczewa i okolic. Świątynia ta, czterokrotnie trawiona przez pożary (w 1577 r., 1833 r., 1865 r. i 1929 r.), stanowi istotny element dawnej architektury miejskiej, będąc jednocześnie świadectwem bogatej historii miasta. Obecnie przechodzi kompleksową renowację, która stopniowo ujawnia jej dawne dzieje.
Drewniane początki i wczesne dzieje
Początki karczewskiej parafii giną w pomrokach dziejów, a jej akt erekcyjny nie zachował się do naszych czasów. Przyjmuje się, że mogła powstać już w XIII wieku. Najstarsze zapiski o parafii i kościele pochodzą dopiero z XV wieku. Około 1488 roku w Karczewie wybudowano drewniany kościół pw. Świętego Bartłomieja i Świętego Wita, ufundowany przez Pawła i Marcina Karczewskich herbu Jasieńczyk, ówczesnych właścicieli dóbr otwockich.
Około 1541 roku dobudowano do niego murowaną, kwadratową kaplicę Karczewskich, która została włączona w obręb obecnego kościoła po południowej stronie nawy. Na jednej z jej ścian można do dzisiaj zobaczyć fragmenty dziecięcego nagrobka Piotra Mikołaja Karczewskiego, zmarłego w 1601 roku, z fragmentem z "Trenów" Jana Kochanowskiego.
Staraniem Jana i Franciszka Karczewskich w 1548 roku król Zygmunt I Stary podniósł dotychczasową osadę Karczewo do rangi miasta, nadając jej prawo chełmińskie. Na początku XVII wieku przy kościele istniała szkoła, której rektorem był Andrzej z Soblikowa, a kantorem w kościele był jego brat Walenty.
Około 1602 roku pierwszy drewniany kościół spłonął. Na jego miejscu wzniesiono prowizoryczną świątynię, którą w 1603 roku odwiedził podczas wizytacji biskup poznański Wawrzyniec Goślicki. Nowy, murowany kościół ufundował w 1632 roku kanclerz koronny Kazimierz Bieliński.
Od baroku do współczesności: Budowa i przekształcenia
Karczewski kościół parafialny pw. Św. Wita został wybudowany w latach 1733-1737 na miejscu wcześniejszego, drewnianego. Jego fundatorem był właściciel dóbr otwockich, marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński. Autorstwo projektu kościoła przypisywane jest Karolowi Bayowi. Natomiast Jakub Fontana w 1743 roku pracował przy rozbudowie o boczne kruchty. W latach 1728-1732 marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński przebudował świątynię według projektu przypisywanego Jakubowi Fontanie.
Jest to kościół barokowy, murowany, tynkowany, orientowany z nawą główną trójprzęsłową. Środkowe przęsło jest szersze od pozostałych, a w nim ulokowane są półkoliście zamknięte otwory arkadowe do bocznych kaplic. Jego wyróżnikiem jest przepiękna, parawanowa, wklęsło-wypukła trzyosiowa fasada. Jej wyjątkowy styl został prawdopodobnie zaczerpnięty z twórczości piemonckiego architekta Guarino Guariniego, a także ze środowiska czeskiego. Nie ma on żadnej analogii w ówczesnym budownictwie sakralnym z rejonu Warszawy.
W latach 1911-1913 kościół został gruntownie odrestaurowany i częściowo przebudowany według projektu Hugona Kudery. W jej trakcie, w miejsce rozebranego wschodniego fragmentu budowli dobudowano eklektyczne stylistycznie: transept, prezbiterium, dwie kaplice, zakrystię i składzik. Konsekracji odnowionej świątyni dokonał 20 czerwca 1915 roku kard. Aleksander Kakowski. W 1958 roku sam kościół wpisano do rejestru zabytków.
Wpływ pożarów na historię świątyni
Historia kościoła św. Wita jest naznaczona wielokrotnymi zniszczeniami. Świątynia była czterokrotnie trawiona przez pożary w latach: 1577, 1833, 1865 i 1929. Dodatkowo, w 1865 roku miasto dotknął tragiczny pożar, który strawił także kościół parafialny. Za każdym razem jednak świątynia była odbudowywana i uzupełniano jej wyposażenie, co świadczy o jej niezłomności i znaczeniu dla lokalnej społeczności.
Wyposażenie i cenne dzieła sztuki
Wyposażenie wnętrza jest w dużej części barokowe, obejmując m.in. ambonę, wykonaną w drewnie i bogato zdobioną motywami rybackimi, oraz chrzcielnicę z czerwonego marmuru w kaplicy św. Antoniego. Ciekawostką jest ołtarz boczny umieszczony w prawym skrzydle transeptu, który przed przebudową znajdował się w nawie głównej jako Wielki Ołtarz.
Obrazy i projekty Michała Elwiro Andriollego
Na ścianach znajdują się obrazy pędzla Michała Elwiro Andriollego: „św. Kazimierz królewicz”, „Chrystus w grobie” i „Matka Boska Bolesna” (obecnie w Kaplicy Pamięci Narodowej). Andriolli był również projektantem niektórych chorągwi procesyjnych przechowywanych w kościele oraz bogato dekorowanych drzwi. Wśród wpisanych do rejestru zabytków obiektów znalazł się unikalny, dwustronny obraz Andriollego przedstawiający dwóch świętych, który później wszyto w chorągiew ufundowaną przez kupców karczewskich w 1914 roku. Obrazy te wyróżniają się wysokim poziomem artystycznym i doskonałym warsztatem.
Dawna kaplica Karczewskich i tablice pamiątkowe
W kościele znajduje się też zespół tablic pamiątkowych. Najciekawszą z nich jest wmurowana w ścianę boczną kaplicy, wieloelementowa tablica poświęcona pamięci karczewskich parafian poległych i pomordowanych w czasie II wojny światowej. W prawym górnym jej rogu umieszczona jest odznaka Armii Krajowej. Od momentu jej odsłonięcia kaplica ta nazywana jest Kaplicą Pamięci Narodowej (jest to dawna kaplica Karczewskich).
Wewnątrz kościoła, na kolejnych tablicach upamiętnieni są: Papież Jan Paweł II, Arcybiskup Aleksander Kakowski, Biskup Władysław Miziołek. Tutaj też znajduje się pamiątkowy, mosiężny Krzyż Katyński. Natomiast na ścianach kruchty umieszczone są tablice poświęcone: księdzu Władysławowi Żaboklickiemu, księdzu Józefowi Stolarskiemu, Dariuszowi Brylskiemu, małżonkom Olszewskim, Żołnierzom Armii Krajowej z IV Rejonu „Koralewo”-„Fromczyn”, bohaterom Powstania Kościuszkowskiego i Powstania Listopadowego. Tutaj też znajduje się tablica ufundowana w 60. rocznicę Odzyskania przez Polskę Niepodległości.
Renesansowa płaskorzeźba popiersia Melchiora Walbacha
Na zewnętrznej, południowej ścianie kościoła zachowała się płyta nagrobna z 1595 roku, wykonana z czerwonego marmuru, z płaskorzeźbą popiersia fundatora oraz herbem. Płyta upamiętnia kupca warszawskiego, Melchiora Walbacha, nobilitowanego przez króla Zygmunta II Augusta w 1565 roku, właściciela pobliskiego Ostrówca. Na płycie znajdują się dwie łacińskie inskrypcje: u góry "Sive morimur sive vivimus Christi sumus. Melchior Walbach" (Czy umieramy, czy żyjemy do Chrystusa należymy.), u dołu płyty: "Anno salutis humanae 1596".
Zabytek ten jest jedną z dwóch renesansowych, mieszczańskich płyt nagrobnych zachowanych w Polsce. Pewną wątpliwość budzi fakt, że płyta jest datowana na 1595 rok, natomiast wiadomo, że Melchior Walbach zmarł dopiero w 1602 roku. Być może oznacza to, że nie jest to płyta nagrobna, a fundacyjna jednej z kaplic przy ówczesnej karczewskiej farze. Jest to tym bardziej prawdopodobne, ponieważ Walbach pod koniec XVI wieku nabył folwark w podkarczewskim Ostrówcu i przez to stał się miejscowym parafianinem. Obecnie płyta jest poddawana pracom konserwatorskim i później, ze względu na wrażliwość kamienia, nie wróci na elewację, lecz zostanie zamontowana wewnątrz kościoła.
Otoczenie kościoła i ważne wydarzenia
Na miejscu dawnego cmentarza przykościelnego, w otoczeniu kościoła, rozciąga się park z licznymi wiekowymi drzewami. Wśród nich, przy bramie wejściowej, rośnie lipa drobnolistna o obwodzie 360 cm i wysokości 25 m, uznana za pomnik przyrody.
Przy kościele znajdują się również: klasycystyczna dzwonnica wybudowana na przełomie XVIII i XIX wieku (pierwotnie znajdowały się w niej dzwony z lat 1618 i 1668, zabrane przez Niemców w 1941 roku - obecne dzwony Józef, Franciszek i Antoni zostały zawieszone w 1946 roku), figura Niepokalanego Poczęcia Matki Boskiej (1905), pomnik Chrystusa z lat 30. XX wieku (ufundowany z okazji odzyskania przez Polskę niepodległości), pomnik poświęcony Michałowi Elwiro Andriollemu (1993) i pomnik katyński. Bryła karczewskiej świątyni została uwieczniona w sfilmowanej w 2002 roku przez Andrzeja Wajdę, fredrowskiej "Zemście".
11 marca 1979 roku do Karczewa przybył Prymas Tysiąclecia, kard. Stefan Wyszyński. Był to Dzień Dziękczynienia za wybór kard. Karola Wojtyły na papieża oraz za 30-lecie posługi prymasowskiej. W czerwcu 1983 roku parafia obchodziła 250-lecie konsekracji świątyni. Uroczystościom przewodniczył prymas Józef Glemp, a niezwykłym gościem była siostra prezydenta Stanów Zjednoczonych Johna F. Kennedy’ego wraz z rodziną.
Patron Parafii: Święty Wit
Wyjątkowy patron karczewskiej parafii, Święty Wit, to męczennik chrześcijański oraz święty Kościoła katolickiego i prawosławnego. Urodził się pod koniec III wieku w Mazzara na Sycylii i zmarł około 304 roku. Był synem senatora Gelasa z miasta Mazzara (Mazara del Vallo).
Wit został wychowany w duchu chrześcijańskim przez jego piastunkę Krescencję i jej męża Modesta. W wieku siedmiu lat (lub dwunastu według innych podań) o jego wyznaniu dowiedział się ojciec, który na różne sposoby próbował go odwieść od chrześcijaństwa. Pomimo tych zabiegów, a także stosowanych tortur, młody Wit nie wyrzekł się Chrystusa. Ostatecznie został przekazany cesarzowi Dioklecjanowi, który miał go rzucić lwom na pożarcie. Święty Wit uczynił przed mającymi go zabić zwierzętami znak krzyża, a te położyły się uległe przed nim. Jednak nie uratowało mu to życia. Został ugotowany w kotle z wrzącym olejem, a następnie rzucony dzikim zwierzętom.
Święty Wit jest patronem aktorów, aptekarzy, epileptyków, tancerzy, histeryków, górników, taksówkarzy, karczmarzy, zwierząt. Jest to też patron Czech i Saksonii oraz wielu miast, szczególnie w Austrii i Bawarii.
Współczesna renowacja i odkrycia
W ostatnich latach kościół pw. św. Wita w Karczewie przechodzi kompleksowy remont, który rozpoczął się od prac przygotowawczych w 2021 roku. Ostatni tak całościowy remont miał miejsce w latach 60. XX wieku. Kościół jest bardzo cennym zabytkiem, opisywanym w podręcznikach historii sztuki, a jednocześnie ma skomplikowaną budowę ze względu na liczne historyczne przekształcenia. Wszystkie prace badawcze, projektowe i konserwatorskie są wykonywane z różnych dotacji: z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, od Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i ze środków Marszałka Województwa Mazowieckiego.
Etapy prac konserwatorskich
Obecnie trwają badania, w jaki sposób kościół został zbudowany, jaką ma konstrukcję i jak zmieniał się jego wystrój. Pierwszy etap prac obejmował prace przy fundamentach, prowadzone pod nadzorem archeologicznym ze względu na położenie kościoła na terenie dawnego cmentarza. Wykonana została izolacja fundamentów, usuwano tynki z okolic przyziemia oraz nieprzepuszczalne dla par wody warstwy cementowe, które powodowały zawilgocenie murów. Podobne działania prowadzone są wewnątrz kościoła, gdzie usuwane są lamperie olejne i warstwy cementowe, szkodzące zabytkom. Cokołowe części ścian będą oczyszczane i naprawiane. Te prace są finansowane z dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Kolejnym pilnym etapem jest remont dachu, w tym więźby dachowej, poszycia blacharskiego i rynien, który ma być realizowany we współpracy z Powiatem Otwockim. Następnie planowane są prace przy elewacji zewnętrznej. Parafia złożyła wniosek do Ministerstwa Kultury na pierwszy etap elewacji frontowej, który miałby być zrealizowany w przyszłym roku. Niestety, czasami kolejność prac jest dyktowana możliwością pozyskania środków i dotacji.
Niespodziewane odkrycia i wyzwania konserwatorskie
W trakcie badań architektonicznych i odkrywek we wnętrzu kościoła, wiele mieszkańców Karczewa zdumionych było odkryciem rewelacyjnych polichromii. Malowidła wykonane techniką fresku, znajdujące się w kaplicy od północnej strony kościoła, datowane są na lata 40. XVIII wieku. Być może na dwóch ścianach były sceny figuratywne, co wymaga dalszych badań. Stan zachowania dekoracji jest zróżnicowany. Odkrywki stratygraficzne, polegające na odsłanianiu warstwa po warstwie, zawsze powinny poprzedzać remont zabytku.
Odkrywki na ścianie w nawie głównej ukazują trzy warstwy przebudowy tej części kościoła. Pierwsza to XVIII wiek, kiedy powstał pierwszy wystrój sztukatorski. W XIX wieku, po pożarach kościoła, wystrój ten został zniszczony, a następnie przekształcony i znacznie zmieniony. Na przykład, barokowe kolumny, prawdopodobnie drewniane, spaliły się, a w XIX wieku zostały wymurowane. Na początku XX wieku, podczas rozbudowy kościoła, remont nawy głównej wykonano całościowo, a ambona w kształcie łodzi zmieniła swoją lokalizację. Wszystkie te warstwy są obecnie badane, aby jak najlepiej wykonać konserwację zabytku i zachować dawne dziedzictwo.
Pod koniec 2022 roku do kościoła wrócił odrestaurowany obraz „Chrystus w grobie” autorstwa M.E. Andriollego, którego powstanie datuje się na drugą połowę XIX wieku. Głównym problemem konserwacji były rozległe przemalowania, powstałe najprawdopodobniej w czasie przebudowy kościoła. Oryginał Andriollego jest świetnie malowany pod względem artystycznym, ukazując martwe ciało Chrystusa, które wydaje się świecić wewnętrznym światłem tuż przed zmartwychwstaniem.
Postrzeliny z czasów II wojny światowej zostały odsłonięte podczas oczyszczania kamiennego portalu kościoła i płyty fundacyjnej nad wejściem głównym i będą widoczne po konserwacji. W kaplicy Karczewskich również odkryto oryginalną polichromię sztukaterii z XVIII wieku, której przyszła konserwacja przywróci zabytkowy charakter wnętrza.
W badaniach laboratoryjnych sztukaterii z puttami w nawie głównej odkryto pigment smalta, używany w XVIII wieku, co wskazuje, że tła były wówczas malowane na kolor błękitny. Sztukatorskie putta otaczające obraz Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny były dawniej polichromowane, ze złoconymi skrzydełkami i różowymi obłokami. Odtworzenie tego wymaga głębokiego zastanowienia, by nie stworzyć chaosu, zwłaszcza że wnętrze to kolejny etap po dachu i elewacji.
Kościół św. Wita wraz z wyposażeniem pozostaje jednym z najważniejszych miejsc dziedzictwa kulturowego w powiecie otwockim. Jego historia, naznaczona zarówno budowaniem, jak i odbudowywaniem po licznych pożarach i zniszczeniach wojennych, świadczy o niezwykłej wartości i trwałości tego zabytku.