Kościół pod wezwaniem św. Mikołaja Biskupa Wyznawcy w Zawierciu-Kromołowie jest najstarszą katolicką budowlą sakralną tej ziemi, położonej u źródeł Warty. Z historią tej świątyni nierozerwalnie związane są najwcześniejsze dzieje miasta. Stanowi on dziś jedną z największych atrakcji turystycznych regionu, będąc ostoją tradycji i historii.
Początki i Wczesne Zniszczenia
Dokładna data budowy pierwszego kościoła św. Mikołaja w Kromołowie nie jest znana. Pierwsze pisemne wzmianki o istnieniu świątyni, a zarazem o tutejszej parafii, pochodzą z połowy XIII w. Za zwyczajową datę powstania Kromołowa w literaturze przyjmuje się rok 1193, jednak nie ustalono daty powstania świątyni. Uznaje się, że powstała ona na przełomie XII i XIII wieku.
Jeśli wierzyć podaniom ludowym, obecny kościół jest już trzecim, który stoi na tym samym miejscu. Pierwszy miał zostać zniszczony w XIII w. po tatarskim najeździe w 1241 r. Na miejscu tej pierwszej, drewnianej budowli, wspomniany został murowany obiekt, będący drugim kromołowskim kościołem. Po zniszczeniach spowodowanych najazdem Tatarów w 1241 r. kościół odbudowano jako murowany, prawdopodobnie włączając dzisiejszą zakrystię i prezbiterium.
Drugi kościół natomiast miał paść ofiarą żołnierzy biskupa Jana Muskaty na początku XIV w. Po ponownym zniszczeniu przez wojska Jana Muskaty świątynia została po raz kolejny odbudowana i rozbudowana o drewnianą nawę. Trudno określić w jakim stopniu, można jednak przypuszczać, że podczas wznoszenia kolejnego kościoła wykorzystano jakąś, ocalałą część tej budowli.
Przemiany Architektoniczne i Okres Reformacji
Wiek XVI przyniósł gotyckiej budowli przebudowę, w wyniku której nadano jej renesansowy wygląd. Swój obecny wygląd kościół zawdzięcza przebudowie z XVI w. Kościół renesansowy z XVI w. zbudowany został w miejscu starszego, drewnianego kościoła gotyckiego, stojącego na zrębach romańskiej drewniano-murowanej budowli.
Dość burzliwe dla historii parafii w Kromołowie były czasy reformacji, które przyniosły na te tereny kalwinizm. Połowa XVI stulecia, gdy Kromołów należał do panów pobliskiego Ogrodzieńca, Bonerów, którzy przeszli na kalwinizm, przyniosła czasową zamianę kościoła w zbór kalwiński. W trakcie reformacji w 1552 r. za sprawą właścicieli Kromołowa - rodu Bonerów, kościół przekształcono na zbór protestancki, a katolicy na ponad 40 lat utracili świątynię. Było to powodem tego, że miejscowi katolicy uczęszczali do kościoła św. Jakuba w Gieble lub do kaplicy w Skarżycach.
Katolicy dostali na powrót swój kościół dopiero po śmierci ostatniego Kromołowskiego, ród bowiem przeszedł na kalwinizm. W 1592 r. Mikołaj Firlej, kolejny właściciel Kromołowa, przywrócił kromołowską świątynię katolikom oraz dokonał kolejnej przebudowy. Ufundował również kolejną przebudowę kościoła, podczas której dobudowano wieżę oraz znajdujący się w jego wnętrzu ołtarz. W 1594 r. po okresie wpływów kalwinizmu proboszczem został ks. Gallus ze Szczepanowa.
W późnym średniowieczu kościół w Kromołowie stał się sporym ośrodkiem kultu, a ród Cromoli był wielce zasłużony dla rozwoju parafii, gdyż ich herb „Gryf” widnieje nad drzwiami do zakrystii, a pod ołtarzem jest zamurowany grób, w którym spoczywa jeden z ich rodu.
Wielki Pożar w 1790 Roku
🎬 „Luter – człowiek, który zmienił oblicze Kościoła” | Cały film - Lektor Polski
Niestety, historia kościoła św. Mikołaja naznaczona jest także niszczycielskimi wydarzeniami. Jednym z nich był wielki pożar, który wybuchł w 1790 r. w Kromołowie. Wówczas spłonęła spora część miasta. Ogień strawił również zabudowania przykościelne i kościelną wieżę, choć na szczęście udało się ocalić zasadniczy budynek przed całkowitym zniszczeniem.
Architektura i Cenne Elementy Wyposażenia
Kościół pw. św. Mikołaja jest świątynią parafialną rzymskokatolickiej parafii pod tym samym wezwaniem, która położona jest na terenie dekanatu Najświętszej Maryi Panny w Zawierciu, należącego do archidiecezji częstochowskiej. Jednonawowa świątynia jest murowana. Murowany, jednonawowy kościół św. Mikołaja posiada prezbiterium z trójkątną apsydą. Jej prezbiterium stanowi najstarszą, romańską część świątyni, zakończoną trójboczną absydą.
Wnętrze kościoła jest wyjątkowo piękne. Na uwagę zasługują malowidła pokrywające sufit w nawie, które tworzą złudzenie kasetonowego stropu. Obrazują one Narodzenie Dzieciątka, Zmartwychwstanie i czterech ewangelistów. W prezbiterium na sklepieniu malowidło przedstawia Chrystusa w otoczeniu aniołów.
Do cenniejszych elementów wyposażenia, oprócz barokowych ołtarzy, należą m.in.:
- Kamienna chrzcielnica i takaż kropielnica.
- Żelazne, renesansowe drzwi do zakrystii z XV w. lub XVI w.
- Dzwon „Św. Mikołaj” pochodzący z 1508 r.
- Sześć barokowych ferotronów (przenośnych ołtarzyków).
- Trzy kaplice:
- Serca Jezusowego z wirażem wyobrażającym Chrystusa Pana wśród bratków z 1912 r. i wczesnobarokową chrzcielnicą.
- Bonerów (zwana również Ariańską), dobudowana do kościoła w XVI w. z inicjatywy Jadwigi Kościelskiej, drugiej żony Seweryna Bonera.
W kaplicy św. Izydora możemy podziwiać wspaniałą kamienną chrzcielnicę.
Wiek XIX i XX - Ostoja Patriotyzmu i Restauracje
W czasie zaborów świątynia stała się ostoją patriotyzmu i narodowych wartości. Sam Kromołów, ze względu na bliskość pruskiej granicy, stał się miejscem przerzutu broni i ludzi w czasie powstania listopadowego. Także podczas powstania styczniowego, inny znany z patriotyzmu kapłan, ks. Wincenty Bocheński, dodawał otuchy i podtrzymywał walczących o wolność. Także w chwili, gdy po 123 latach niewoli nadszedł czas radości w 1918 r., kościół pw. św. Mikołaja w Kromołowie nadal pełnił swoją rolę.
W kolejnych wiekach kościół był wielokrotnie przebudowywany. Jego ostatnie restauracje prowadzono w latach 1910 r., 1955 r. oraz 1975-1977. Ważnym wydarzeniem była renowacja w latach 1999-2000 barokowych ołtarzy bocznych i ambony. Odnowiona została także plebania. Dziś kościół swoją opiekę duszpasterską roztacza nad Przedszkolem w Kromołowie, Szkołą Podstawową nr 13 i Gimnazjum nr.
tags: #pozar #kosciola #w #kromolowie