Wprowadzenie: Grecja w Obliczu Zagrożenia Pożarowego
W Grecji pożary lasów są powszechne, szczególnie w okresie letnim, kiedy panują upały, susze i silne wiatry. W tym czasie występują wysokie temperatury, często przekraczające 30°C, a niekiedy, jak w ostatnich latach, nawet 40°C, oraz niskie opady deszczu. Warunki te sprzyjają prędkiemu rozprzestrzenianiu się ognia, zwłaszcza jeśli upałom towarzyszy wiatr. Tegoroczna zima w Grecji była najcieplejsza w historii, a po niej nastąpiła najwcześniejsza fala upałów, co jeszcze bardziej zwiększyło ryzyko.
Historia Niszczycielskich Pożarów w Grecji
Grecja ma długą i tragiczną historię walki z pożarami lasów, które wielokrotnie niszczyły jej tereny zielone i zagrażały życiu mieszkańców.
Pożary na Półwyspie Peloponeskim (2007)
Najbardziej niszczycielskie i śmiercionośne pożary w historii Grecji wybuchły 23 sierpnia 2007 roku. Szybko się rozprzestrzeniły i wymknęły spod kontroli, dotykając głównie zachodni i południowy Peloponez, a także południową część wyspy Eubea. Ostatecznie ugaszono je na początku września, ale infrastruktura uległa poważnemu uszkodzeniu, a setki tysięcy hektarów lasów zostało strawionych. Niektóre pożary spowodowane były czynnikami środowiskowymi, inne wzniecono celowo, m.in. aby obejść zakaz budowania na terenach leśnych.
Pożary lasów w Grammatiko (2009)
Pożary te zaczęły się 21 sierpnia w Grammatiko, około 40 km na północny wschód od Aten, i szybko rozprzestrzeniły na przedmieścia, obejmując 14 miast w ciągu trzech dni. Z obszaru ewakuowano 10 mieszkańców. Do ugaszenia pożaru wysłano około 600 strażaków i żołnierzy, 12 samolotów gaśniczych i dziewięć helikopterów. Powszechnie zaczęto wtedy zwracać uwagę na możliwe skutki utracenia przez służbę leśną kontroli nad ochroną przeciwpożarową i gaszeniem pożarów lasów w 1998 roku.
Pożar lasu na wyspie Chios (2012)
Wybuchł 18 sierpnia, zagrażając bazie wojskowej w pobliżu Vessas. Do wieczora 20 sierpnia ewakuowano łącznie dziewięć wiosek, a zniszczeniu uległo 7000 ha lasów i pól uprawnych.
Pożary lasów w Attyce (2018)
Seria pożarów miała miejsce podczas europejskiej fali lipcowych upałów, rozpoczynając się na obszarach przybrzeżnych Attyki. Płomienie były tak intensywne, że uwięziły i spaliły ludzi w ich domach i samochodach. W wyniku pożarów we wsi Mati zginęły 104 osoby. Śledztwo wykazało, że zaczęło się od zaprószenia ognia przez jednego z mieszkańców, a sytuację pogorszyły nielegalnie postawione budynki, słabo rozwinięta infrastruktura, zaniedbane linie energetyczne, a także brak koordynacji działań poszczególnych służb.
Pożar na wyspie Eubea (2019)
W lipcu 2019 roku pożar wybuchł na wyspie Eubea (dawniej Evia), przenosząc się szybko przez lasy, niekoszone nieużytki i tereny wiejskie, zmuszając mieszkańców do ewakuacji. Ogień spowodował straty w drzewostanie i zniszczenie siedlisk dzikich zwierząt. Ponownie obwiniano władze za powolną reakcję i słabą koordynację.
Pożary lasów w Grecji (2021)
Te wielokrotne pożary lasów zaczęły się w sierpniu, gdy Grecja doświadczyła najgorszej fali upałów od 1987 roku. Temperatury sięgały 47,1°C. Zginęły trzy osoby, co najmniej 20 innych zostało rannych. Spaleniu uległy setki domów, a władze ewakuowały kilka wiosek i miasteczek. Pod względem obszaru były to najgorsze pożary w Grecji od czasu pożarów lasów w 2007 roku, pochłaniając 270 tys. ha.
Kluczowe Przyczyny Pożarów: Czynniki Naturalne i Działalność Człowieka
Na przykładach z ostatnich dwóch dekad widać, że do powstawania greckich pożarów przyczyniają się nie tylko upały i przesuszona nieskoszona roślinność, ale także działalność człowieka. Według greckich specjalistów, aż 667 miejsc zapłonęło tego lata (w 2024 roku) przez zaniedbanie lub celowe podpalenie.
- Warunki meteorologiczne: Wysokie temperatury, niskie opady deszczu, susza oraz silne wiatry to naturalne czynniki sprzyjające szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia. W tym roku w Grecji odnotowano najcieplejszą zimę, a niedługo po niej nastąpiła najwcześniejsza w historii fala upałów, z temperaturami sięgającymi nawet 44 stopni Celsjusza.
- Zaniedbanie roślinności: Niekoszone nieużytki i nadmierna ilość materiałów organicznych oraz suchych roślin stanowią doskonałe paliwo dla pożarów, zwiększając ich intensywność i trudność w opanowaniu.
- Celowe podpalenia: Część pożarów jest spowodowana podpaleniami terenów, na przykład w celu zniszczenia konkurencyjnych upraw lub - co najpoważniejsze - przez nieuczciwych deweloperów, którzy podpalają lasy, aby budować na ich terenie osiedla lub hotele. Przez długi czas Grecja była jedynym państwem w Unii Europejskiej, które nie prowadziło pełnego rejestru terenów leśnych. Spalone obszary leśne, pozbawione drzew, przestawały być lasem, co otwierało drogę do ich zagospodarowania pod budownictwo. Wciąż panuje chaos w weryfikacji statusu prawnego ziemi, a podejrzenia o celowe podpalenia pod kątem pozyskania gruntów pod budowę pojawiają się także w przypadku tegorocznych pożarów.
- Nieostrożność: Inne przyczyny to nieostrożność podczas grillowania i palenia ognisk, a także rzucanie płonących papierosów.
- Problemy infrastrukturalne: Uszkodzenia linii elektrycznych, które mogą wywołać iskrzenie podczas silnych wiatrów, zwłaszcza jeśli kable zwisają luźno z drewnianych słupów, są także częstą przyczyną pożarów.
Pożary Pod Atenami: Sierpień 2024
W ostatnich tygodniach Grecja ponownie stanęła w obliczu potężnych pożarów. Pożary spowodowane suszą, które wcześniej pojawiały się głównie na wyspach, zaczęły trawić także okolice stolicy.
Wybuch i Rozprzestrzenianie
Niebezpieczne pożary wybuchły w niedzielę, 11 sierpnia 2024 roku, w okolicach Aten. Pożar miał wybuchnąć około godziny 15:00 w pobliżu wioski Warnawas, około 35 km na północny wschód od Aten. Wspomagany przez silny wiatr, ogień szybko rozprzestrzenił się na przedmieścia, obejmując 14 miast w ciągu następnych trzech dni i docierając do obszaru o łącznej powierzchni około 10 tys. ha, co klasyfikuje go jako "megapożar". W najbardziej wysuniętych punktach frontu ognia pożar zarejestrowano w odległości 15 km od centrum stolicy i Akropolu. Ogień trawił również las na północ od Aten w rezerwacie przyrody w górzystym obszarze leśnym na obrzeżach Aten, w paśmie Parnita, znajdującym się około 20 km na północ od Aten, choć ten nie zagroził budynkom mieszkalnym.
Skala Zniszczeń i Ewakuacje
Tysiące ludzi musiało ewakuować się z zagrożonych terenów, często korzystając z łodzi lub promów. Ponad 250 osób zostało uratowanych przez policjantów z zagrożonego obszaru. Z powodu zagrożenia pożarowego wezwano do ewakuacji mieszkańców części nadmorskiego miasta Nea Makri, a także historycznego Maratonu. Prawie 20 tys. osób - głównie turystów - zostało zmuszonych do opuszczenia hoteli na Rodos, wyspie najbardziej dotkniętej pożarami w lipcu, w ciągu jednego dnia. Operacja została opisana jako największa, jaką kiedykolwiek przeprowadzono w Grecji.
Ofiara Śmiertelna
Tragiczne żniwo pożaru to także ofiary śmiertelne. Zwęglone ciało 62-letniej kobiety znaleziono w budynku w mieście Wrilisia, leżącym na północy Wielkich Aten, czyli aglomeracji ateńskiej. Ofiara próbowała ukryć się przed pożarem w łazience.
Relacje Świadków
Maja Rutkowski, żona Krzysztofa Rutkowskiego, w dramatycznym wpisie na Instagramie opisała sytuację: "W poniedziałek dosięgnął już do przedmieść Aten i także był pod naszym domem. Wspomagany przez silny wiatr ogień rozciągnął się na 30 kilometrów szerokości, a miejscami sięgał ponad 25 metrów wysokości". Dodała, że nawet gdy strażakom udało się ugasić pożar, płomienie wybuchały na nowo przez silnie wiejący wiatr: "Co więcej, w 40 miejscach, gdzie w niedzielę pożar został zagaszony, w poniedziałek wichura rozpaliła go ponownie."
Walka z Żywiołem i Śledztwo
Z żywiołem walczy około 700 strażaków wspieranych przez ochotników, 190 wozów strażackich i 33 śmigłowce gaśnicze. Na pomoc greckim służbom przybyły posiłki z kilku krajów, m.in. w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności. We wtorek władze poinformowały o opanowaniu sytuacji, podkreślając, że wiatr zelżał, pożar przestał mieć jeden front, a strażacy walczyli z rozproszonymi punktami zapalnymi. Śledczy badają okoliczności pożaru. Jeden z mieszkańców Warnawas zeznał, że przyczyną pożaru mógł być drewniany słup energetyczny znajdujący się przed jego domem, do którego przytwierdzony był zwisający luźno przewód. To jest obecnie główna wersja śledczych.
Drone footage reveals devastation of Athens fires
System Zarządzania Kryzysowego i Wyzwania
W Grecji system zarządzania pożarami ulegał zmianom, ale wciąż boryka się z licznymi problemami.
Ewolucja Odpowiedzialności
Od czasu ustawy nr 2612/1998 r. za gaszenie pożarów lasów odpowiada w Grecji straż pożarna, która podlega Ministerstwu Ochrony Ludności. Wcześniej (od 1914 r.) była to straż leśna. Powszechnie zaczęto zwracać uwagę, że ta zmiana doprowadziła do utraty kontroli przez służbę leśną nad ochroną przeciwpożarową i gaszeniem pożarów lasów, a nie ustanowiono skutecznej koordynacji pomiędzy służbą leśną a strażą pożarną. Brak efektywnej koordynacji pomiędzy instytucjami i służbami odpowiedzialnymi za ochronę lasów i ludności jest jednym z kluczowych problemów, za który często obwinia się tragiczne skutki pożarów.
Rola Ochotniczej Straży Pożarnej
W 1991 roku powołano ochotniczą straż pożarną. Ochotnicy mogą podejmować niepłatny wolontariat w zakresie gaszenia pożarów i ratownictwa, ale wyłącznie pod zwierzchnictwem i w ramach regulaminu krajowej zawodowej greckiej straży pożarnej. Są oni szkoleni przez akademię pożarniczą i otrzymują certyfikaty oraz identyfikatory. W 2011 roku grecki parlament uznał duże znaczenie wolontariatu w greckiej straży pożarnej.
Koordynacja i Prewencja
Za mobilizację i koordynację podmiotów państwowych w momencie wystąpienia zdarzenia odpowiedzialny jest Sekretariat Generalny Ochrony Ludności. Odpowiada on za wydawanie przepisów, informowanie obywateli, organizowanie patroli, monitorowanie lasów, rozdzielanie sił gaśniczych, współpracę z innymi władzami i strzeżenie obszarów pożarowych. Ponadto sporządza mapy ryzyka pożarów i ma moc prawną do wydawania nakazów ewakuacji. Jednak mimo tych działań, wydatki Grecji na ogólną ochronę przeciwpożarową na 1000 ha terenu niezurbanizowanego sięgają poniżej średniej wśród południowych krajów UE. Brakuje sprzętu, odpowiedniej koordynacji i przede wszystkim prewencji. Flota wozów strażackich często ustawia się na głównych drogach i czeka, aż ogień dotrze do nich, zamiast powstrzymywać pożary w początkowym stadium.
Pomoc Międzynarodowa
Przez wieloletni brak odpowiedniego sprzętu i zasobów ludzkich do gaszenia pożarów, Grecja stale zmuszona jest do korzystania z pomocy międzynarodowej. W tym roku po raz kolejny przybyły posiłki z kilku krajów, m.in. w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności.
Niewystarczająca Prewencja i Edukacja Społeczna
Brak systematycznych działań informacyjnych i edukacyjnych dotyczących wartości i funkcji lasów oraz związanych z nimi zagrożeń to kolejny poważny problem.
Inicjatywy Społeczne
Kilka inicjatyw mają na koncie jedynie organizacje pozarządowe, takie jak WWF Grecja, która organizuje warsztaty, seminaria i kampanie medialne na temat ochrony lasów i prewencji pożarowej. Hellenic Society for the Protection of Nature połączyła siły z Institute of Mediterranean & Forest Ecosystems w projekcie mającym na celu poprawę zapobiegania pożarom poprzez mobilizację i współpracę ludności. Nacisk położono na informowanie mieszkańców, w tym uczniów, przez wykłady i warsztaty, jak zapobiegać pożarom lasów i przygotować się na takie zdarzenie.
Pasy Przeciwpożarowe
Po pożarze na wyspie Kythira w 2017 roku, który pochłonął prawie 9% jej całkowitej powierzchni, greccy specjaliści podkreślali potrzebę wdrażania programów prewencyjnych, zwracając szczególną uwagę na usuwanie nadmieru materiałów organicznych i suchych roślin. Podkreślano również konieczność tworzenia pasów przeciwpożarowych. Te ostatnie w Grecji istnieją, specjaliści podkreślają jednak, że są zbyt wąskie, jest ich niewiele, a przede wszystkim są niewystarczające, aby powstrzymać ognie lotne przenoszące pożar na dziesiątki kilometrów.
Ostrzeżenia i Zalecenia
Władze ostrzegają mieszkańców i turystów o zbliżających się pożarach w wiadomościach SMS, wskazując kierunek ucieczki. Grecka obrona cywilna zaleca obywatelom zachowanie szczególnej ostrożności i unikanie aktywności na świeżym powietrzu, które mogą spowodować pożar w wyniku zaniedbania, takich jak wypalanie suchej trawy, używanie maszyn wytwarzających iskry, korzystanie z grilla na świeżym powietrzu czy rzucanie płonących papierosów.
Zalecenia i Potencjalne Rozwiązania
Grecki rząd pod unijną presją pracuje nad poprawą sytuacji.
Raport Komisji Goldammera
Raport komisji Goldammera, powołanej w 2018 roku przez premiera Grecji, przedstawia zalecenia dotyczące poprawy systemu zarządzania ryzykiem w kraju. Podkreśla, że Grecja stoi w obliczu rosnącego zagrożenia pożarowego z powodu zmian klimatu, degradacji lasów, niewystarczającej prewencji i edukacji, a także braku skutecznej koordynacji.
Systemy Monitorowania i Mapowania
Rząd korzysta z systemu monitorowania opartego na europejskim systemie informacji o pożarach lasów EFFIS (który za pomocą danych satelitarnych, meteorologicznych i naziemnych śledzi i ocenia pożary leśne). Planuje się również aktualizację map lasów i weryfikację prawnego statusu ziemi.
Surowsze Kary
W związku z faktem, że wiele pożarów jest efektem zaniedbania lub celowego podpalenia, rząd planuje wprowadzić surowsze kary za podpalenia.
Program RAPCA
Na uwagę zasługuje program RAPCA, realizowany od 2009 roku przez rząd regionalny Andaluzji, który mógłby okazać się przydatny także w Grecji. Polega on na wypasaniu zwierząt hodowlanych na terenach potencjalnie łatwopalnych, co pozwala na utrzymanie niskiego poziomu biomasy i zmniejszenie ryzyka pożaru.