Plac budowy to miejsce, gdzie ryzyko wystąpienia pożaru jest realne i nie można go bagatelizować. Obecność materiałów łatwopalnych, intensywne prace z użyciem ognia otwartego oraz niekiedy prowizoryczne instalacje elektryczne zwiększają prawdopodobieństwo zagrożeń. Dlatego na każdym etapie realizacji inwestycji konieczne jest stosowanie odpowiednich środków prewencyjnych. Zabezpieczenia przeciwpożarowe stanowią nieodłączny element organizacji placu budowy i mają na celu ograniczenie możliwości powstania ognia oraz skuteczne działanie w razie jego pojawienia się.
W samym tylko 2021 roku polscy strażacy interweniowali w przypadku pożarów 33 869 obiektów mieszkalnych. To największa grupa wśród tego typu zdarzeń. Aby maksymalnie ograniczyć poziom zagrożenia pożarowego, należy stosować zasady prewencji, wykorzystywać zabezpieczenia techniczne i dysponować sprawnym systemem ratownictwa. W tym kontekście kluczowe staje się zrozumienie obowiązujących przepisów i zakresu odpowiedzialności.
Podstawy Prawne Ochrony Przeciwpożarowej
W polskiej legislacji znajduje się szereg aktów prawnych, które dotyczą bezpieczeństwa pożarowego budynków. Najważniejsze z nich to:
- Ustawę z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (t.j. Dz.U. 2021 poz. 2351 z późn. zm.)
- Ustawę z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (t.j. Dz.U. 2021 poz. 869 z późn. zm.)
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719 z późn. zm.)
W ustawie o ochronie przeciwpożarowej (roz. 2 art. 3) jasno określono, że obowiązek zabezpieczenia obiektu lub terenu przed zagrożeniem pożarowym spoczywa na osobie fizycznej lub prawnej, organizacji albo instytucji korzystającej z danej nieruchomości. W przypadku dwóch ostatnich z wymienionych podmiotów powinność tę przejmują one na podstawie zawartej umowy cywilnoprawnej. Jeśli nie została ona podpisana, odpowiedzialność za bezpieczeństwo pożarowe budynków spoczywa na faktycznych włodarzach obiektu lub terenu.
Właściciele, zarządcy lub użytkownicy obiektów budowlanych oraz placów składowych i wiat (z wyjątkiem domów mieszkalnych jednorodzinnych) są zobowiązani do konkretnych działań i gotowości do kontroli przeciwpożarowej budynków. Muszą utrzymywać gaśnice i inne urządzenia przeciwpożarowe w stanie pełnej sprawności; wyposażać obiekty w przeciwpożarowe wyłączniki prądu; umieszczać w widocznych miejscach wykaz telefonów alarmowych i instrukcje postępowania na wypadek pożaru. Na każdym właścicielu budynku, obiektu budowlanego lub terenu spoczywa 7 podstawowych obowiązków związanych z ochroną przeciwpożarową.
Zagrożenia Pożarowe na Placu Budowy
Specyfika placu budowy generuje unikalne zagrożenia pożarowe. Do najczęstszych przyczyn pożarów należą:
- Prace spawalnicze i cięcie metali, generujące iskry i wysoką temperaturę.
- Niewłaściwe magazynowanie materiałów łatwopalnych, takich jak farby, rozpuszczalniki, paliwa, izolacje.
- Prowizoryczne lub uszkodzone instalacje elektryczne, przeciążenia obwodów.
- Użycie otwartego ognia, np. palników gazowych, bez odpowiednich zabezpieczeń.
- Zanieczyszczenia, nagromadzenie odpadów palnych.
Środki Zapobiegawcze i Zabezpieczenia Przeciwpożarowe
Instrukcje BHP i PPOŻ na Stanowiskach Pracy
Pracodawca ma obowiązek wyposażyć każde stanowisko pracy w instrukcje BHP i PPOŻ zgodnie z art. 2374 Kodeksu pracy oraz § 41 ust. 1 rozporządzenia MPiPS z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów BHP. Wyposażenie stanowisk w instrukcje BHP i PPOŻ podlega kontroli PIP, a ich brak może skutkować karą pieniężną. Instrukcję stanowiskową należy umieścić przy maszynach i urządzeniach, tak aby była dostępna i czytelna.
Instrukcje stanowiskowe opracowane zostały zgodnie z najnowszymi przepisami przez inspektorów PIP (Państwowej Inspekcji Pracy) oraz doświadczonych specjalistów BHP i PPOŻ. Są one oferowane w formie estetycznych i trwałych plansz, często w rozmiarze 245 x 350 mm, wykonanych z elastycznej płyty HIPS grubości 0,5 mm, zaopatrzonej w taśmę samoprzylepną.
Bierne Zabezpieczenia Przeciwpożarowe
Bierne zabezpieczenia przeciwpożarowe są instalowane, aby nie dopuścić do nadmiernego rozprzestrzeniania się pożaru. Zapobiegają one przechodzeniu ognia lub zbyt wysokiej temperatury z pomieszczeń ogarniętych pożarem do innych pomieszczeń w budynku, a w szczególności mają zabezpieczyć drogi ewakuacyjne. Zapewniają one również poprawne działanie instalacji, które pomimo pożaru powinny jeszcze przez jakiś czas działać (wentylacja, instalacja elektryczna zasilająca urządzenia gaśnicze i rozgłoszeniowe). Zabezpieczenia ogniochronne w budownictwie są dostępne na rynku w różnorodnej formie.
Aktywne Środki Gaśnicze i Urządzenia
Rodzaje Środków Gaśniczych
- Woda - stanowi nadal podstawowy środek gaśniczy, stosowany powszechnie przez straż pożarną, zwłaszcza podczas gaszenia pożarów materiałów stałych (pożary grupy A). Niskie koszty użycia wody i jej powszechna dostępność sprawiają, że jest ona nadal, mimo rozwoju nauki, techniki, a zwłaszcza przemysłu chemicznego, najczęściej stosowanym środkiem gaśniczym.
- Piana - otrzymuje się ją, mieszając we właściwych proporcjach wodę, środek pianotwórczy i gaz (najczęściej powietrze). Stosowana jest do gaszenia pożarów grupy A i B. Z uwagi na stopień spienienia wyróżnia się trzy typy piany: ciężką (Ls do 20), średnią (Ls od 20 do 200) i lekką (Ls powyżej 200); każdy z tych typów określa tzw. liczba spienienia, wyrażająca stosunek ilości wytworzonej piany do ilości wodnego roztworu środka pianotwórczego, z którego ta piana powstała.
- Proszki gaśnicze - są to odpowiednio spreparowane substancje chemiczne o działaniu inhibitującym reakcję spalania.
- Gazy gaśnicze - przy normalnym ciśnieniu i temperaturach, jakie mogą występować przy pożarze, są niepalne, nie podtrzymują palenia i nie wchodzą w reakcje chemiczne z gaszonymi materiałami. W podręcznym sprzęcie gaśniczym stosowane są powszechnie dwa środki z grupy gazów gaśniczych: dwutlenek węgla i azot (zwykle jako wyrzutnik proszku). Proces gaszenia polega na rozcieńczeniu gazów i obniżeniu stężenia tlenu w strefie spalania.
Sieć Wodociągowa Przeciwpożarowa i Hydranty Zewnętrzne
Sieć wodociągowa przeciwpożarowa jest to sieć wyposażona w hydranty zewnętrzne, z której pobiera się wodę do gaszenia pożaru. Każdą sieć przeciwpożarową buduje się jako sieć wodociągową. Sieci wodociągowe powinny być tak wykonane, aby możliwe było jednoczesne pobieranie wody z dwóch sąsiednich hydrantów zewnętrznych.
Hydranty mogą być zainstalowane wyłącznie na sieci wodociągowej przeciwpożarowej i zlokalizowane w taki sposób, aby zawsze istniała możliwość dostępu do nich jednostek straży pożarnej. Hydranty zewnętrzne powinny być rozmieszczone wzdłuż dróg i ulic oraz przy ich skrzyżowaniach, w odległościach nie przekraczających 150 m.
Stałe Urządzenia Gaśnicze: Tryskacze i Zraszacze
Są to stałe urządzenia gaśnicze przeznaczone do zwalczania pożarów w pierwszej fazie ich powstania, wyposażone w odpowiednie zapasy wody. Zastosowanie urządzeń tryskaczowych jest bardzo różnorodne i odpowiada zastosowaniu wody jako środka gaśniczego. Tryskacze należy ustawiać pionowo, rozpryskiwaczami do góry. Rozstaw tryskaczy nie powinien przekraczać 3,5 m w poziomie, przy założeniu, że każdy tryskacz ma chronić 9 m2 podłogi. Jeżeli w danych warunkach istnieje możliwość szybkiego rozprzestrzeniania się pożaru, odległość tę należy zmniejszyć do 2,75 m (powierzchnię chronioną do 6 m2). Maksymalne ciśnienie w sieci tryskaczowej nie powinno przekraczać: 1 MPa w systemie wodnym, 0,4 MPa w systemie powietrznym. Ciśnienie u wylotu najniekorzystniej (najdalej i najwyżej) położonego tryskacza w czasie gaszenia pożaru powinno wynosić optymalnie od 0,1 do 0,15 MPa.
Instalacje zraszaczowe działają na podobnej zasadzie jak instalacje tryskaczowe. Różnica polega na tym, że w instalacjach zraszaczowych na rurociągach rozprowadzających wodę umieszczone są zraszacze. Zraszacze nie mają zamknięcia, co powoduje, że woda podawana jest jednocześnie we wszystkie miejsca chronionego obszaru. W urządzeniach zraszaczowych przewody rozprowadzające nie są na stałe wypełnione wodą, a zraszacze rozmieszczone na przewodach są otwarte. Urządzenia zraszaczowe działające grupowo, w których każda grupa zraszaczy uruchamiana jest pobudzaczem, mają przewody wypełnione wodą w części dochodzącej do pobudzaczy. Otwarcie pobudzacza następuje samoczynnie przez odblokowanie zamka przy wzroście temperatury w pomieszczeniu powyżej określonej wartości.
Organizacja Pracy i Kontrola na Placu Budowy
Wśród najczęściej stosowanych zabezpieczeń na budowach znajdują się przenośne gaśnice proszkowe, śniegowe oraz wodne, które rozmieszcza się w strategicznych punktach - przy wejściach, w pobliżu agregatów prądotwórczych, materiałów łatwopalnych czy punktów spawania. Ich liczba oraz rodzaj powinny być dostosowane do specyfiki prowadzonych robót. Niezbędnym elementem są także hydranty zewnętrzne, zapewniające dostęp do wody gaśniczej.
Ważną rolę odgrywa również organizacja pracy - obowiązują procedury zakazujące palenia papierosów w niedozwolonych miejscach, a także specjalne zasady przy pracach z użyciem palników gazowych i urządzeń elektrycznych. Wprowadza się obowiązek stosowania ognioodpornych materiałów do wygrodzeń oraz odpowiedniego magazynowania substancji niebezpiecznych.
Rola Kierownika Robót i Nadzoru
Skuteczność zabezpieczeń przeciwpożarowych zależy nie tylko od dostępności sprzętu, ale również od świadomego działania wszystkich osób przebywających na terenie budowy. Kluczową rolę odgrywa tu kierownik robót, który odpowiada za wdrażanie procedur, egzekwowanie przepisów oraz przeprowadzanie okresowych kontroli stanu zabezpieczeń. Należy regularnie sprawdzać sprawność urządzeń gaśniczych, stan instalacji elektrycznej oraz warunki składowania materiałów. Istotne jest także wyznaczenie osób odpowiedzialnych za nadzór nad przestrzeganiem zasad ochrony przeciwpożarowej - zwłaszcza w czasie prac szczególnie niebezpiecznych, takich jak spawanie czy cięcie metali. Dodatkowo, coraz częściej stosuje się systemy monitorowania, które pozwalają na szybką reakcję w przypadku wykrycia dymu lub wzrostu temperatury.
Szkolenie - Bezpieczeństwo pożarowe równie ważne jak komfort termiczny
Wsparcie Technologiczne w Zarządzaniu Bezpieczeństwem Pożarowym
Wymienione wyżej punkty oznaczają ogromną liczbę konkretnych zadań, których zaniedbanie może nieść za sobą katastrofalne skutki. Osoby odpowiedzialne za bezpieczeństwo pożarowe budynków są świadome zagrożeń i znają sposoby ich minimalizowania. Ale troska o te istotne kwestie oznacza w praktyce konieczność ciągłego pamiętania o wielu sprawach oraz dokonywania lub zlecania regularnych inspekcji.
Zwykle do przeprowadzania kontroli przeciwpożarowych budynków wykorzystuje się rozbudowane listy kontrolne. Trzeba je jednak przygotować, wypełnić, a następnie zweryfikować wykonanie ewentualnych zleceń. Gdy mamy do sprawdzenia dużo punktów i poszczególne prace są podzielone na kilka osób, łatwo o niedopatrzenie i katastrofalną w skutkach pomyłkę. Wykorzystanie oprogramowania do zarządzania nieruchomościami może znacząco podnieść efektywność działań związanych z przeciwdziałaniem zagrożeniu ogniem. Platformy takie jak PlanRadar ułatwiają tworzenie różnego rodzaju list kontrolnych, w tym dotyczących inspekcji bezpieczeństwa pożarowego budynków. Wszelkie pliki dotyczące audytów przeciwpożarowych da się tworzyć zgodnie z wymogami prawa oraz wewnętrznymi standardami dowolnej firmy, wzbogacać je w notatki i zdjęcia. Oznacza to również oszczędność czasu, bo dane są wprowadzane z tabletu lub smartfona na bieżąco w trakcie inspekcji obiektu i na ich podstawie jednym kliknięciem generuje się przejrzyste raporty. Sporą część obowiązków zarządców i facility managerów, które związane są z kontrolą przeciwpożarową budynków, można uprościć dzięki wykorzystaniu cyfrowych rozwiązań.