Harkabuz to malownicza wieś położona w polskiej części Górnej Orawy, w dolinie potoków Orawka i Bukowiński, które na jej terenie łączą się w rzekę Czarną Orawę, należącą do zlewiska Morza Czarnego. Zabudowa miejscowości rozciąga się wzdłuż historycznego traktu handlowego między Węgrami a Polską, obecnie pełniącego funkcję drogi krajowej nr 7.
Początki Osadnictwa i Nazwa Wsi
Nazwa miejscowości Harkabuz pochodzi od nazwiska jej pierwszego sołtysa, Bartłomieja Harkabuza. Pierwsi osadnicy przybyli tu na początku XVII wieku i byli zbiegłymi, dobrymi strzelcami posługującymi się strzelbami odpalanymi przy pomocy lontu.
Wieś posiada własny herb, który przedstawia klęczącego mężczyznę ubranego w tradycyjny strój Orawski z motywami góralskimi. Krzyż, będący symbolem chrześcijaństwa, nawiązuje do zwycięstwa katolicyzmu na tych ziemiach, a klęczący Orawiak wyraża trwanie w wierze ojców. Znaczenia symboliki herbu obejmują również: złoto - wielkoduszność, godność, szacunek, inteligencję; srebro - szczerość, pokój, sprawiedliwość i zwycięstwo.
Historia Religijna i Budowa Kaplicy
Od początku swojej historii Harkabuz był związany z oddaloną o 9 km parafią w Podwilku, co stanowiło dużą niedogodność dla wiernych. Samodzielna parafia rzymskokatolicka św. Marcina w Podwilku, obejmująca Zubrzycę Górną, Bukowinę-Podszkle, Podsarnie i Harkabuz, została wydzielona z parafii w Orawce 18 października 1687 roku.
Latem 1957 roku zrodził się nieformalny pomysł budowy świątyni w Harkabuzie. Jedna z mieszkanek, Pani Zofia Kondys, przeznaczyła swoją działkę pod budowę. Nie mogąc uzyskać pozwolenia na budowę kaplicy od ówczesnych władz gminy Raba Wyżna, postanowiła zdobyć pozwolenie na budowę domu mieszkalnego.
Tak w 28 grudnia 1958 roku wszyscy mieszkańcy rozpoczęli budowę kaplicy. Wznoszono ją z drewnianych belek, celowo w porze zimowej, aby ukryć fakt budowy przed władzami komunistycznymi, które zimą nie kontrolowały zasypanej śniegiem miejscowości. Budową kierowali Ignacy Sikora i Florian Kondys.
Wiosną, gdy władze partyjne stwierdziły, że zamiast budynku mieszkalnego stoi kaplica, nakazały jej rozbiórkę. Ponieważ decyzja nie została wykonana, na budowniczych nałożono karę pieniężną i podtrzymano decyzję o rozbiórce. Sołtys jednak wynegocjował, że rozbiórki dokona sam. Faktycznie nie wykonał jej całkowicie, a jedynie do poziomu okien budynku, co można zauważyć dzisiaj w architekturze kaplicy.
W czerwcu 1970 roku parafię wizytował ówczesny biskup krakowski, kardynał Karol Wojtyła (22-24 czerwca 1970 r.). 23 czerwca 1970 roku po południu spotkał się z mieszkańcami wsi w Harkabuzie. Ta wizyta głęboko utkwiła w sercach wiernych, którzy wspominają, jak ze łzami w oczach witali swego Kardynała. W pamiętnej dla mieszkańców przemowie obiecał, że w kaplicy będzie odprawiana Msza Święta.
Pierwszą Mszę Świętą odprawił ks. Józef Czekaj, proboszcz, 29 czerwca 1907 r. o godz. 15.00. Od tej pory w kaplicy w święta odprawiana jest Msza Święta. W 1977 roku mieszkańców przyjmujących młodzież oazową ponownie spotkały szykany od władz komunistycznych. Ksiądz Kardynał Karol Wojtyła po raz drugi nieoficjalnie przybył do Harkabuza, aby spotkać się z młodzieżą i gospodarzami, przyjmującymi młodzież. W latach 80. kaplicę stopniowo rozbudowywano.
Historia Oświaty w Harkabuzie
Pierwszą szkołę w Harkabuzie wybudowano około 1885 roku, o czym świadczyła data wyryta na „sosrębie”. Jednym z najstarszych nauczycieli był Antoni Szymara. Po wybuchu II wojny światowej jesienią 1939 roku polska nauczycielka musiała opuścić szkołę. Na jej miejsce przyszli nauczyciele słowaccy, gdyż Orawa została włączona do Słowacji. W szkole była tylko jedna sala, drugą wynajmowano u Jana Kowalka. Później utworzono drugą salę lekcyjną w pokoju nauczyciela, a nauczyciele poszli mieszkać na wieś.
W roku 1945, po zakończeniu wojny, Orawa wróciła do granic Polski. Wróciła również nauczycielka Zofia Stańska-Kondys i zaczęła urządzać szkołę, która była zdewastowana. Wszystkie akta szkolne, pomoce naukowe i zbiory biblioteczne były rozrzucone po podłodze i częściowo zniszczone. Właśnie wtedy zginęły księgi, metryki oraz kronika.
W 1948 roku wprowadzono do szkoły język słowacki. Nauczyciel uczył zarówno po polsku, jak i po słowacku. Taki stan trwał do 1960 roku. Dzieci uczęszczały do szkoły przez siedem lat, kończąc cztery klasy, przy czym klasa trzecia trwała dwa lata, a klasa czwarta trzy lata. Łączono klasy pierwszą z drugą oraz trzecią z czwartą.
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) w Harkabuzie: Historia Remizy
Jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej w Harkabuzie powstała w 1925 roku. Jej założycielem był Marcin Bielak, a jego syn, również Marcin, był pierwszym komendantem. W tym samym roku została zakupiona sikawka ręczna, która była przechowywana na prywatnej posesji u komendanta.
W roku 1955 komendantem został Franciszek Harkabuz, który wraz z innymi strażakami postanowił budować remizę. Właścicielami działek, którzy przekazali je na rzecz straży, byli Marcin Bielak oraz Józef Żądlak. Wybudowana remiza miała być pierwotnie z drewna, jako najtańszego i dostępnego materiału. Nie wyrażono jednak zgody na budowę drewnianą i dzięki władzom dostarczono pustaki oraz dachówki, a mieszkańcy wsi mieli zająć się budową.
Wydarzenia Powojenne i Współczesność
Po zakończeniu II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku, w wyniku ataku wojsk słowackich na Polskę, wieś została inkorporowana do Słowacji. W 1945 roku ponownie wróciła do Polski, gdzie znajduje się obecnie.
W okresie powojennym wieś była celem kilku napaści łupieżczej grupy zbrojnej pod dowództwem Józefa Kurasia „Ognia”. Działalność tej grupy zmusiła kilkanaście mieszkających tutaj rodzin słowackich do emigracji do Czechosłowacji.
Harkabuz od 1 lipca 2006 roku należy do parafii Podsarnie-Harkabuz, której proboszczem jest ks. Leszek Uroda.
W 2006 roku wieś odwiedził były premier Kazimierz Marcinkiewicz, który dokonał otwarcia drogi "Solidarności", łączącej Harkabuz z Rabą Wyżną. 22 czerwca 2007 roku Harkabuz odwiedzili kardynał Stanisław Dziwisz i wicepremier Andrzej Lepper. Zatrzymali się oni przy tablicy upamiętniającej szlak papieski, którym często spacerowali Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II, i kardynał Stanisław Dziwisz.
