Remiza strażacka odgrywała i nadal odgrywa kluczową rolę w organizacji lokalnego pożarnictwa. Przez lata budynki te ewoluowały, dostosowując się do rosnących potrzeb strażaków i zmieniającego się sprzętu, stając się często centrami życia społecznego. Poniżej przedstawiamy historyczne przykłady i architektoniczne detale wybranych remiz.
Początki i Rozwój Lokalnego Pożarnictwa
Od samego początku dużą bolączką strażaków był brak samodzielnego pomieszczenia. W miarę jak straż krzepła i zdobywała nowy sprzęt, istniejące prowizoryczne obiekty okazywały się niewystarczające. Na przykład, drewniany barak, który stał koło fabryki mydła Fiebera w Bielsku (obecnie ulica Listopadowa), szybko stał się zbyt mały. Równie szybko drewniana remiza wybudowana w 1870 roku przestała wystarczać. Jednak na prawdziwą, nowoczesną remizę przyszło strażakom długo poczekać.
Remiza Strażacka w Bielsku - Studium Przypadku z XIX Wieku
Geneza i Budowa
Dopiero energiczne starania komendanta Heinricha Reiske zostały zauważone przez Radę Miejską, która zgodziła się w 1883 roku oddać grunt przy ulicy Josefstrasse 6 (obecnie ulica Partyzantów) pod budowę nowej strażnicy. Projektantem i budowniczym tego obiektu był Karol Korn, który z budową uporał się szybko, tak że została ona otwarta 5 października 1884 roku.
Uroczyste Otwarcie i Kontekst Społeczny
Specjalny koncert na tę okoliczność wykonała orkiestra wojskowa 57 regimentu piechoty z Krakowa. Prasa opisywała to wydarzenie jako uroczyste otwarcie nowej zajezdni naszej Ochotniczej Straży Pożarnej, które dokonało się programowo, przy sprzyjającej aurze. Koncert kompletnej orkiestry 57 c.k. regimentu piechoty z Krakowa zadowolił licznie zgromadzonych gości. O ósmej godzinie miało miejsce powitanie gości strażaków, przybyłych spoza miasta; jak delegacji z Cieszyna, Skoczowa, Żywca, Strumienia, Opawy, Pszczyny i Rybnika na Pruskim Śląsku. Następnie, o wpół do dziesiątej przed południem, zgromadzona straż przy akompaniamencie muzyki udała się do ogrodu Schilda (Schild’s Garten), gdzie odbyła się degustacja piwa. Po godzinie pierwszej strażacy zebrali się koło remizy w Białej na uroczysty pochód do nowego budynku strażnicy w Bielsku. Na starym Rynku w Białej do pochodu strażaków przyłączyły się Towarzystwa Śpiewacze z Białej i Bielska pod swoimi sztandarami, Towarzystwo Gimnastyczne i Towarzystwo Weteranów, maszerując ulicą Główną i przez bielski Rynek na Górne Przedmieście, gdzie ustawiły się przed budynkiem zajezdni. W międzyczasie przybyli także obaj burmistrzowie, członkowie rady miejskiej z Bielska oraz różni przedstawiciele stowarzyszeń i osobistości. Oba Towarzystwa Śpiewacze przy wtórze orkiestry wykonały uroczystą pieśń chóralną. Po jej dźwiękach, w trakcie krótkiej przemowy, pan budowniczy Karl Korn przekazał klucz od budynku. Komendant Reiske przejął go, dziękując budowniczemu za solidne i stosowne kierownictwo, a następnie w imieniu straży złożył ślubowanie stałej wierności obowiązkom i ofiarności obu burmistrzom, na co owi odpowiedzieli, winszując w imieniu reprezentowanych przez nich mieszkańców. Na tym akt został zakończony, a wszyscy zaproszeni udali się na zwiedzanie strażnicy. Po zwiedzaniu strażacy odmaszerowali na ćwiczenia na Plac Blichowy (Bleichplatz), dokąd towarzyszył im spory tłum ludzi. Drugi koncert, który odbył się o godzinie 18:00, zgromadził w salach Strzelnicy jeszcze liczniejsze towarzystwo niż poprzedniego dnia; wśród widzów przeważały wówczas mundury strażackie. Podczas gdy w dużej sali nadal trwał koncert, o godzinie 20:00 w sali gimnastycznej rozpoczął się elegancki bankiet pod przewodnictwem pana Reiske, trwający długo po północy. Pan Reiske otworzył bankiet o 20:30, witając gości i przedstawiając ważniejsze etapy 20-letniego istnienia Ochotniczej Straży Pożarnej. Wygłoszono szereg toastów, podkreślających zasługi strażaków i znaczenie nowej remizy dla miasta. Pan profesor Kanamüller, jako przewodniczący Towarzystwa Gimnastycznego, przypomniał, że z inicjatywy jego stowarzyszenia przed 20 laty wyrosło dzieło Ochotniczej Straży Pożarnej. Mówca podkreślił skromność i bezpretensjonalność, ale i wielkie zasługi OSP, przedstawiając energię, z którą zabrała się do stworzenia własnego domu, innym tutejszym stowarzyszeniom jako wzór godny naśladowania. Wyraził dumę, że mógł powołać instytucję, której istnieniu miasta zawdzięczają brak katastrof, które wcześniej nierzadko je nawiedzały. Burmistrz Hoffmann powitał obecnych gościnnie, zamiejscowych strażaków, sławiąc zasługi komendanta Reiske dla obecnego stanu straży. Zastępca komendanta pan Max Förster porównał dzisiejsze metody zapobiegania pożarom z tymi, jakie Schiller wspomniał w swojej „Pieśni o dzwonie”. Wiele przemówień podkreślało znaczenie militarnego szkolenia i dyscypliny, które za czasów komendanta Reiske stały się kluczowe dla sukcesu organizacji.
OTWARCIE REMIZY STRAŻACKIEJ W GOGOŁOWIE
Wyzwania Finansowe
Uroczystości, choć pełne splendoru, nie rozwiązały wszystkich problemów. Gdy przyszło do zamknięcia finansowego inwestycji, okazało się, że brakuje środków na uregulowanie ostatecznych faktur. Koszty budowy wzrosły w trakcie jej realizacji i osiągnęły sumę 21 167 guldenów. Ze zbiórek strażacy zebrali 7079 guldenów, własnych środków mieli 4277 guldenów, a brakującą kwotę 9500 guldenów miał dopłacić samorząd lokalny. Jak się jednak okazało, samorząd niechętnie i na raty spłacał swoje zobowiązania przez ponad dwa lata. Mimo tych trudności, budynek, choć nie miał wielkiej kubatury, dzięki swemu funkcjonalnemu charakterowi spełniał swoje przeznaczenie przez długie lata. Co więcej, w jego wnętrzu mieściła się od 1885 roku nowoczesna centrala telefoniczna na 150 numerów, co pozwalało na szybką informację o pożarach.
Charakterystyka Architektoniczna Remizy w Bielsku
Nowa strażnica w Bielsku została wzniesiona w charakterystycznej dla tamtej epoki manierze eklektycznej, stosowanej również przez Karola Korna, z wykorzystaniem elementów stylu neoromańskiego i neogotyckiego. Jednym z jej wyróżników było zastosowanie na elewacjach żółto-czerwonej cegły klinkierowej, używanej powszechnie w Austro-Węgrzech w wystroju budynków o funkcjach publicznych (m.in. dworców kolejowych, także w Bielsku). Budynek wzniesiono jako jednopiętrowy na rzucie prostokąta o wymiarach 21,05 x 12,42 m, wysokości 10 m i powierzchni zabudowy 371,5 m2. Przykryty został wielospadowym dachem, ukrytym za linią małego krenelażu obiegającego elewacje.
Krótsza, południowa elewacja frontowa mieściła się w pierzei ulicy. Otrzymała ona formę trójosiową, przedzieloną gzymsem, z oknami na piętrze obramowanymi w górnej części oraz potężnymi, drewnianymi bramami wjazdowymi na parterze, poprzedzielanymi neoromańskimi kolumienkami, zakończonymi półkolistymi przeszkleniami. Przy bazach kolumn znajdowały się kamienne odbojniki. Boki fasady akcentowane były wąskim ryzalitem muru, ze stalowymi, ozdobnymi kotwami i latarniami. Ryzality te zwieńczono siarczynami. Oś fasady przyozdobiona została wydatnym, prostokątnym przyczółkiem z polichromowanym herbem miasta, zakończonym trójkątnym szczytem. Po bokach fasady znajdowały się dwie bramy wjazdowe (prawa większa) prowadzące na zaplecze, utrzymane w tej samej konwencji co bramy garażowe, zakończone wydatnym gzymsem i krenelażem.
Wschodnia elewacja boczna była zasadniczo 6-osiowa, ale tylko dwie osie zaopatrzone zostały w okna. Elewacja zachodnia była płaska, bez okien. Wejście z klatką schodową w formie dobudówki znajdowało się w tylnej, północnej partii budynku. Klatka ta, z kręconymi, kamiennymi schodami, służyła zarazem do suszenia węży strażackich, przy czym całe to pomieszczenie dogrzewano. Z kolei do klatki dobudowana była parterowa oficyna pełniąca funkcję stajni dla koni - informuje dr Jerzy Polak.
Wczesne Inicjatywy i Budowa Remiz w Połańcu
Historyczny Kontekst Pożarów w Połańcu
Historia Połańca, podobnie jak wielu innych miast, jest pełna dramatycznych wydarzeń związanych z pożarami. Od dawien dawna dewastowały one miasto, obracając niejednokrotnie w perzynę dorobek mieszkańców, domostwa, warsztaty pracy, kościoły i inne obiekty użyteczności publicznej. Pożary były najstraszniejszą plagą, doszczętnie niszcząc ludzki dobytek, co przy braku załóg ogniowych, a przede wszystkim ludzi obeznanych w gaszeniu pożaru, było częstym zjawiskiem. Takim tragicznym wydarzeniem był wielki pożar Połańca, który miał miejsce 12 czerwca 1889 roku, pozostawiając spustoszenie i wielkie straty materialne dla mieszkańców.
Powstanie Jednostek Ratowniczych i „Celbuda”
Po takiej tragedii w Połańcu zaczęto zwracać uwagę na potrzebę zorganizowania skuteczniejszych form walki z ogniem. Ówczesne władze gminne zainteresowały się tym problemem, a jako efekt tego uchwalono tzw. „ustawę ogniową”. Przed wybuchem pierwszej wojny światowej na terenie miasta działała jedna z pierwszych jednostek ratowniczych, która powstała przy władzach carskich. Władze umożliwiły zaadaptowanie komórki do celów pożarniczych, a jej szefem został dziesiętnik Józef Bogdański z ulicy Krakowskiej. Władze gminne wyznaczały z każdej ulicy osoby do gaszenia pożarów, a w celu umożliwienia efektywnych działań podczas takich sytuacji, zbudowano specjalną szopę pożarniczą zwaną „celbudą”. Obiekt ten stał na ulicy Staszowskiej na placu Kazimierza Bobrowskiego i był pokryty gontem, a jego ściany obite deskami. Wewnątrz znajdowały się narzędzia pożarnicze w postaci dwóch sikawek konnych, osęki oraz węże. W szopie organizowano również wiele zabaw, przedstawień czy projekcji filmów do momentu wybudowania nowej remizy.
Budowa Nowoczesnej Remizy OSP
W 1921 roku oficjalnie powstała Ochotnicza Straż Pożarna w Połańcu, której pierwszym prezesem został aptekarz Kazimierz Sachnowski. Jednostka zaczęła się rozwijać i działać w sposób bardzo zorganizowany. Jednym z najważniejszych momentów w historii OSP w Połańcu było rozpoczęcie budowy remizy w 1929 roku. Jednak, jak przystało na oddolną inicjatywę, budowa remizy była procesem długim i wymagającym wiele poświęceń i zaangażowania. Odbywały się liczne spotkania i wiece, w trakcie których zbierano fundusze i materiały budowlane. Organizowano zbiórki uliczne i loterie, aby zebrać jak najwięcej środków finansowych.
Budowa remizy trwała aż trzy lata. Po wielu wyrzeczeniach i trudach połaniecka OSP otrzymała w końcu swoją remizę. W dniu 27 września 1931 roku zorganizowano uroczystości otwarcia strażnicy Ochotniczej Straży Pożarnej w Połańcu, w której wzięło udział wielu znamienitych gości i przedstawicieli władz. Od tamtej chwili funkcjonowała ona jako centralne miejsce, gdzie odbywały się wszelkiego rodzaju szkolenia, imprezy kulturalne, spotkania i akcje ratunkowe.
Funkcjonalność i Wyposażenie
Strażnica OSP w Połańcu była w tamtych czasach jednym z najnowocześniejszych obiektów w całym powiecie sandomierskim. Wybudowana była z cegieł i posiadała przestronne pomieszczenia dla woźnicy, konia, a także dla strażaków i ich sprzętu. Na wyposażeniu znajdował się wóz konny z kilkoma sztukami beczkowozów, które służyły do przewożenia wody w czasie pożaru. W skład wyposażenia wchodziły również dwie ręczne sikawki, jedna na kołach, druga bez podwozia, węże, drabiny, bosaki i hełmy. To wszystko udało się nabyć dzięki składkom, jakie mieszkańcy Połańca przeznaczali na rzecz straży. Po latach budynek ten, z uwagi na wybudowaną w 2004 roku nową remizę, funkcjonuje do dziś, pełniąc od 2010 roku rolę obiektu gastronomicznego.
Wszystkie te trudne początki i wiara w to, że warto zorganizować jednostkę straży pożarnej na szczeblu lokalnym, zaowocowały tym, że w 2021 roku połaniecka OSP obchodziła jubileusz 100-lecia. To czas pełen wzlotów i upadków, ciężkiej pracy i poświęcenia wielu pokoleń strażaków, którzy służą swojemu miastu. Dziś połaniecka OSP jest jedną z najlepiej zorganizowanych i profesjonalnych jednostek w regionie. Ma nowoczesny sprzęt i szkoli zarówno młodzież, jak i dorosłych w dziedzinie ratownictwa.
Dawna Remiza w Drzonkowie - Przykład Adaptacji
Jednym z zabytków Drzonkowa, dawnej wsi a obecnie części Zielonej Góry (wzmiankowanej po raz pierwszy w 1305 roku), jest pochodząca z początku XX wieku remiza strażacka. Posiadała ona wieżę, a dawniej miała także dwie bramy przeznaczone do wyjeżdżania pojazdów strażackich. W 2010 roku Gmina Zielona Góra zrewitalizowała budynek. Do tej pory Drzonków nie posiadał świetlicy wiejskiej, a najbliższa gminna sala znajdowała się w Raculi. Teraz w dawnej remizie mieści się świetlica wiejska, która służy potrzebom lokalnego stowarzyszenia mieszkańców.