Pszowski Szlak Pamięci, zainicjowany w latach dziewięćdziesiątych w ramach programu „Lato w mieście ze strażakami”, stanowi unikalną trasę w barwach biało-niebiesko-białych, wiodącą przez najważniejsze pszowskie pomniki i obiekty historyczne. Cała trasa, o długości około 2 godzin, przebiega przez piękny, zróżnicowany i pagórkowaty teren, oferując wgląd w bogatą historię regionu. Poniżej przedstawiamy szczegółowy opis punktów na szlaku.
Punkty Pamięci na Pszowskim Szlaku
1. Upamiętnienie Postawy Mieszkańca Pszowa
Władze miasta chciały w ten symboliczny sposób upamiętnić postawę mieszkańca Pszowa, który jako protest przeciwko bezdusznemu prawu pruskiemu, zabraniającemu postawienia domu z piecem na swojej działce, zastrzelił interweniującego żandarma, a następnie popełnił samobójstwo.
2. Obelisk Powrotu Śląska do Polski
Obelisk upamiętniający powrót Śląska po wielowiekowej nieobecności na mapie Polski usytuowano naprzeciw Sali Posamonika, obecnego Domu Kultury. Wygląd pomnika opracował Henryk Rzodeczko, ówczesny wójt Pszowa, a fundatorem został Edmund Żydek. Cegły dostarczył właściciel pszowskiej cegielni Józef Szolc, natomiast szare kamienie pozyskano z szybu Ignacy. Uroczystego poświęcenia pomnika dokonał 3 lipca 1922 roku ks. kanonik Mikołaj Knosała, w przededniu wkroczenia do Pszowa wojska polskiego. Stan ten trwał do 3 września 1939 roku, kiedy to Niemcy po wkroczeniu do Pszowa wysadzili pomnik. W połowie lat osiemdziesiątych XX wieku postanowiono odtworzyć pomnik, a 7 września 1987 roku nastąpiło jego przekazanie mieszkańcom Pszowa.
2a. Tablica Poświęcona Świętemu
W drodze na miejsce rozstrzelania Józefa Tytki i powstańców śląskich (punkt 3) mijamy rynek, a naprzeciw przejścia dla pieszych warto zauważyć tablicę poświęconą świętemu. Ten wybitny Polak, wielce zasłużony dla pokoju światowego, a według niektórych historyków przyczynił się także do obalenia komunizmu, został włączony w poczet Honorowych Obywateli Pszowa 28 lutego 1998 roku.
3. Tablica Pamiątkowa na Trzoskowcu
Tablica pamiątkowa usytuowana naprzeciw poczty na tak zwanym Trzoskowcu upamiętnia Józefa Tytkę, dowódcę I powstania śląskiego i przewodniczącego rady załogowej KWK „Anna”. Ranny na drodze do Zawady został pojmany przez Grenzschutz i przywleczony pod dom Grychnika. Na tablicy widnieją również nazwiska Józefa Miljona, Jana Włoczka i Benedykta Tronta, którzy zginęli wcześniej. Fakt ten upamiętniono w 1929 roku, zawieszając okolicznościową tablicę pamiątkową. W 1939 roku Niemcy rozkazali pracownikom działu gospodarki budowlanej KWK „Anna” zniszczyć tablicę, ale ci skuli tynk wokół, a samą tablicę oddali gospodarzowi domu, aby ją schował.
4. Pomnik Powstańców
Pomnik powstał w 1928 roku i początkowo upamiętniał tylko powstańców. Był okazały, o wysokości około 6 metrów, i przedstawiał postać wspartą na mieczu na tle białego orła, zwieńczonego krzyżem. Po zakończeniu II Wojny Światowej Florian Szczęsny zaprojektował i zbudował nowy pomnik w zmienionej formie.
5. Grób Edwarda Łatki
Na przykościelnym cmentarzu za kaplicą przedpogrzebową usytuowany jest grób Edwarda Łatki, dowódcy pszowskiego batalionu w III powstaniu śląskim. Za zasługi został pośmiertnie odznaczony Krzyżem na Śląskiej Wstędze Powstańczej i krzyżem Virtuti Militari. Jego grób we wrześniu 1965 roku ozdobiono postacią powstańca, który w podniesionej ręce trzyma karabin.
6. Pszowski Cmentarz przy Ulicy Bohaterów Westerplatte
Na pszowskim cmentarzu przy ulicy Bohaterów Westerplatte, na tzw. „Wójt”, znajdował się naczelnik gminy Pszów w latach 1922-1939 oraz od 2 kwietnia 1945 do 31 sierpnia 1945. Urodził się 30 września 1872 roku w Lasakach w powiecie Raciborskim. W czasie pełnienia funkcji naczelnika gminy był inicjatorem wybudowania drugiego wielopiętrowego pomieszczenia biurowego za budynkiem gminnym, a straż pożarna otrzymała tam też pomieszczenia na swoje zadania. Ufundował siódmą kaplicę Pszowskiej Kalwarii. W 1945 roku Gminna Rada Narodowa nadała mu tytuł Honorowego Obywatela Gminy Pszów. Zmarł 7 czerwca 1946 roku i został pochowany na starym cmentarzu przy ul. Bohaterów Westerplatte. Urodził się 4 października 1886 roku w Pszowie. Po powrocie do Pszowa był głównym założycielem i pierwszym prezesem (przewodniczącym) Stowarzyszenia Śpiewaków Śląskich im. Paderewskiego w 1911 roku oraz organizatorem pszowskiego Towarzystwa Śpiewu „Paderewski”. W 1913 roku włączył się czynnie w strajk górników na Górnym Śląsku, za co został zwolniony z pracy w kopalni „Anna”. Ze swoim chórem brał udział w przeglądach, zlotach i zjazdach śpiewaczych. Zmarł na gruźlicę 15 kwietnia 1919 roku w wieku 33 lat po długiej i ciężkiej chorobie. Urodził się 3 stycznia 1886 roku w Katowicach. Walczył w I i III powstaniu śląskim jako oficer sztabowy i dowódca batalionu zapasowego 14 wodzisławskiego pułku piechoty Wojsk Powstańczych. Za swoje zasługi w walkach powstańczych i wojnie obronnej 1939 roku otrzymał m.in. Śląski Krzyż Powstańczy, Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi I klasy, Gwiazdę Górnośląską oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.
7. Miejsce Składania Przysięgi przez Polską Organizację Wojskową
Polska Organizacja Wojskowa na Górnym Śląsku została powołana 11 stycznia 1919 roku. Już 18 stycznia przysięgę na polski sztandar złożyli w mieszkaniu Wilhelma Chrószcza w Rydułtowach: Paweł Włoczek, Paweł Sprysz i Józef Chrószcz. Związek Powstańców Śląskich, chcąc upamiętnić ten fakt w latach międzywojennych, ufundował drewniany krzyż z okazjonalną tablicą. Już w pierwszych dniach II Wojny Światowej Niemcy usunęli tablicę i krzyż. Jedną z pierwszych decyzji nowo powstałego pszowskiego koła ZBOWiD po wojnie było odrestaurowanie na betonowym cokole krzyża z napisem: „Miejsce składania przysięgi przez P.O.W.”
Batalia o Śląsk
8. Pszowska Kalwaria
Początki Pszowskiej Kalwarii sięgają początku XX wieku, kiedy to proboszczem był ks. Bruno Laska. Początkowo były to wymalowane na blasze stacje męki Pańskiej, zamieszczone na słupach. Pagórkowaty teren z rzadka porośnięty drzewami i płynącym pośrodku strumykiem idealnie nadawał się na ten zbożny pomysł, jak donosiły w 1906 roku „Nowiny Raciborskie” i „Katolik”. W 1910 roku wybudowano pierwszą murowaną kaplicę, która okazała się ostatnią - 14. Taki stan trwał do 1922 roku, kiedy to do Pszowa przybył ks. Mikołaj Knosała. W międzyczasie murowane kapliczki uległy częściowemu zniszczeniu, a ścieżki kalwaryjskie stopniowo zarastały. Odwiedzali jednak Kalwarię licznie przybywający pielgrzymi i parafianie, więc nowy proboszcz zwrócił się do wojewody Grażyńskiego o pomoc finansową i otrzymał 3 tys. zł. Przystosowano stare szkice murowanych kapliczek jeszcze z czasów ks. Laski. Na skutek dużego zainteresowania mieszkańców i pomocy nieraz całych rodzin wybudowano nie 10, ale 12 nowych kaplic, w tym odnowiono także stare trzy, nieco już zdewastowane. Budowa trwała pół roku, a uroczyste poświęcenie Kalwarii nastąpiło 1 września przez wikariusza generalnego kurii katowickiej ks. dr Jana Wodarza. Wszystkie kaplice wyposażono w terakotowe rzeźby zamówione przez ks. Mikołaja Knosałę w firmie Stanisława Pankau z Poznania. Po dostarczeniu rzeźb do Pszowa okazało się, że nie spełniały wymagań, gdyż były za małe. Dzięki licznej korespondencji ks. Knosały z różnymi firmami w latach 1930-31, zdecydowano się wymienić figury do poszczególnych kaplic z Zakładu Sztuki Kościelnej Kazimierza Schaefera z Piekar Wielkich oraz od rzeźbiarza L. Konarzewskiego z Istebnej. Obecny układ kaplic przetrwał II Wojnę Światową i na początku XXI wieku dzięki staraniom ks. proboszcza Józefa Fronczka, który rozpisał projekt europejski na odremontowanie Kalwarii, odnowiono i ogrodzono kaplice oraz utwardzono dróżki.
9. Szyb Ignacy i Ośrodek Wypoczynku Niedzielnego
Szyb Ignacy założony w 1910 roku jako szyb wentylacyjno-materiałowy kopalni Charlotte (obecnie Rydułtowy). W 1933 roku został przekazany wraz z obszarem górniczym kopalni Anna i pogłębiony do głębokości 105 metrów. Pozostał budynek byłej maszyny wyciągowej i teren, który przekształcono w ośrodek wypoczynku niedzielnego z basenem dla dzieci, muszlą koncertową i boiskiem sportowym. Po zlikwidowaniu sekcji sportowych w budynku przez krótki czas działała dyskoteka. W latach dziewięćdziesiątych rozebrano muszlę koncertową i zlikwidowano basen. Teren przeszedł w ręce prywatne, a w budynku powstała stolarnia.
10. Miejsce Pamięci Jeńców Polenlager 58
W miejscu obecnego pomnika był staw, do którego w 1945 roku Niemcy wrzucili zastrzelonych jeńców z obozu Polenlager 58, mieszczącego się w domu parafialnym.
11. Widok z Wiaduktu nad Nieistniejącymi Torami Kolejowymi
Przedstawiony widok rozpościera się z wiaduktu nad nieistniejącymi już torami kolejowymi, po których wywożono z terenu zakładu przeróbczego kopalni „Anna” węgiel. Obecnie istnieje już tylko budynek maszyny wyciągowej szybu Chrobry I, który był wydrążony do głębokości ponad 1000 metrów wraz z zachowanymi w nim urządzeniami maszyny wyciągowej. Z lewej strony budynku były zabudowania zakładu przeróbczego z kilkunastoma torami i małym budynkiem ekspedycji kolejowej.
12. Przychodnia imienia dr. Lamży
Obecnie w budynku mieści się przychodnia, która nazwę swoją zawdzięcza dr. n. med. Lamży. Dr Lamża był szanowanym i cenionym lekarzem w latach 1925-1945 w Pszowie, w rejonie Lubomi, Pogrzebienia i Kornowaca. W 1938 roku rozpoczął budowę domu mieszkalnego z przeznaczeniem na gabinety lekarskie. W 1945 roku rodzinę Lamża zmuszono do wyjazdu do Niemiec jako niepolską, a budynek przejęło państwo. Lamżowie osiedli w Fuldzie w Hesji. Jego córka Urszula i syn ks. dr Lucjan Lamża nie zerwali kontaktów z Pszowem i po zwrocie rodzinnego majątku przekazali w 1999 roku dom miastu Pszów jako darowiznę. W 2005 roku ks. dr Lucjan Lamża zmarł.
13. Kopalnia „Anna” - Symbol Historii Górnictwa
Budynek z 1905 roku, już jako jeden z ostatnich, jest symbolem kopalni, która istniała od 1832 do 2012 roku. Podczas powstań śląskich pszowscy górnicy czynnie włączyli się do walk powstańczych, a w III zrywie powstańczym w warsztatach kopalnianych wykonali prowizoryczny pociąg pancerny, który brał udział w słynnej Bitwie Olzańskiej. W 1952 roku rozpoczęto kształcenie przyszłych górników w przyzakładowej szkole zawodowej, a w 1962 roku otwarto Zakładowy Ośrodek Zdrowia z kilkoma salami szpitalnymi oraz częścią rehabilitacyjną dla górników po wypadkach. W latach siedemdziesiątych XX wieku kopalnia zatrudniała ponad 6 tysięcy pracowników. W pamiętnym sierpniu 1980 roku górnicy z Anny przyłączyli się do strajków robotniczych, a w okresie stanu wojennego prowadzili strajk podziemny od 15 do 23 grudnia. W 2012 roku wyjechał z dołu ostatni, symboliczny wagonik z węglem. Jednak już w 2010 roku rozpoczęto wyburzanie części obiektów kopalnianych, m.in. budynków: łaźni górniczych, warsztatów, lampowni i innych. Górników przywożono autobusami z Rydułtów. 4 grudnia 2011 roku odbyła się ostatnia na terenie kopalni Barbórka, a w procesji z udziałem wielu górników przeniesiono obraz św. Barbary do kościoła. Naprzeciw budynku dyrekcji, po drugiej stronie drogi, stoi jeszcze budynek zwany Kasynem. Mieściły się w nim kopalniane biura pomocnicze, biura związków zawodowych i w okresie komunizmu biura partii.
14. Budynek Maszyny Wyciągowej Szybu Jan
Ten charakterystyczny budynek z podłużnymi oknami służył jako pomieszczenie maszyny wyciągowej szybu Jan. W tylnej części budynku znajdowała się łaźnia kobieca. Był on usytuowany na placu, na którym mieściły się jeszcze warsztaty szybowe i pomieszczenia zakładowej straży pożarnej.
15. Szyb
Był zgłębiony do ponad 700 metrów, jeszcze w latach międzywojennych.
16. Zakończenie Szlaku - Dom Parafialny
Dom parafialny powstał w latach 1937-1938 dzięki zamysłom ks. kanonika Mikołaja Knosały, ówczesnego pszowskiego proboszcza. Niestety, w czasie II Wojny Światowej w latach 1942-1943 dom parafialny okupant niemiecki przeznaczył na obóz przejściowy Polenlager nr 58 dla ludności Polskiej. Zachowały się wspomnienia małej wtedy dziewczynki z Małopolski, która wspomina, jak mieszkańcy Pszowa przerzucali przez ogrodzenie chleb, gdyż racje żywnościowe były głodowe. Przy wejściu na plac ustawiono budkę strażniczą, a dyżurujący tam wartownik odbierał przychodzącą korespondencję. Wysyłano do rodzin zawiadomienia o zgonach, których, jak w każdym obozie niemieckim, było bardzo dużo. Po II Wojnie Światowej w salkach odbywały się lekcje nauki religii dla dzieci i młodzieży. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych w domu parafialnym odbywały się próby chóru i innych grup parafialnych. Obecnie pomieszczenia domu wykorzystuje się zgodnie z ich pierwotnym założeniem. Korzystają z nich nie tylko organizacje parafialne, ale również stowarzyszenia społeczne.