Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to kluczowa organizacja pozarządowa, funkcjonująca na zasadach zbliżonych do stowarzyszeń. Jej unikalność polega na podejmowaniu działań skoncentrowanych na ochronie życia, zdrowia, mienia oraz środowiska. Niniejszy artykuł przybliża zasady działania OSP, obowiązujące przepisy prawne oraz mechanizmy finansowania ich działalności.
Prawne i Organizacyjne Podstawy OSP
Definicja i Charakter Prawny
Ochotnicze straże pożarne (OSP) to jednostki ochrony przeciwpożarowej będące jednocześnie stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Najważniejsze zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
Statut OSP
Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na kilku kluczowych aktach prawnych, które kształtują ich strukturę i zakres obowiązków. Podstawowym dokumentem regulującym wewnętrzne funkcjonowanie każdej jednostki OSP jest jej statut. Bez niego nie da się działać; jest to podstawowy wymagany dokument w każdej jednostce, jej „konstytucja”. Statut reguluje zasady działania i ułatwia sprawne zarządzanie. Podstawowe informacje konieczne w statucie są takie same dla wszystkich, ale szczegółowe zapisy mogą być różne.
Władze OSP
W OSP, jak w każdym stowarzyszeniu, władze to:
- Walne Zebranie Członków (WZC)
- Zarząd
- Komisja Rewizyjna
Walne Zebranie Członków (WZC) jest najwyższą władzą w OSP. Może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zwykle jednak w tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji. Komisja Rewizyjna, jako organ obowiązkowy w ochotniczych strażach pożarnych, pełni rolę kontroli wewnętrznej działania OSP. Jest to wewnętrzny "policjant", lecz wspierający, życzliwy i służący radą.
Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG)
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, jednostki OSP mogą być włączane do KSRG. Do systemu może być włączona także jednostka, która jest wyposażona i której ratownicy są wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, jeżeli jej działalność ma zastosowanie w warunkach przewidzianych w planie ratowniczym. Obecnie w Polsce funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, z czego 5085 należy do KSRG.
Zakres Działań Ochotniczych Straży Pożarnych
Główne Cele i Zadania
Podstawowym celem działalności OSP jest realizacja przedsięwzięć mających na celu ochronę życia, zdrowia, mienia lub środowiska przed pożarem, klęską żywiołową lub innym miejscowym zagrożeniem. Działania te obejmują zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się zagrożeń, zapewnienie sił i środków do zwalczania zagrożeń oraz prowadzenie działań ratowniczych.
Członkowie OSP to ochotnicy, którzy przechodzą szkolenia, aby móc jeździć do akcji pożarniczo-ratowniczych. Pomagają w gaszeniu pożarów, ratowaniu ludzi i zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych. Jednostki działają z Państwową Strażą Pożarną (PSP) oraz innymi służbami.
Działania Ratownicze
Przez prowadzenie działań ratowniczych rozumie się wszelkie czynności podjęte w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania zagrożenia. Jednostki OSP mają obowiązek uczestniczyć, na wezwanie Państwowej Straży Pożarnej (PSP), w działaniach ratowniczych poza terenem własnego działania.
Dzień z życia strażaka OSP Krawce - film dla dzieci
Kierowanie Działaniem Ratowniczym
Kierujący działaniem ratowniczym, niezależnie od tego, czy jest to funkcjonariusz PSP, czy dowódca OSP, posiada szereg uprawnień mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa i skuteczności akcji. Może on między innymi zarządzić ewakuację ludzi i mienia, wstrzymać ruch drogowy oraz wprowadzić zakaz przebywania osób trzecich w rejonie działania ratowniczego. Kierujący jest również uprawniony do żądania niezbędnej pomocy od instytucji państwowych, jednostek gospodarczych i organizacji społecznych oraz od obywateli, co następuje wyłącznie w okolicznościach uzasadnionych stanem wyższej konieczności. Kierowanie działaniem ratowniczym rozpoczyna się z chwilą przybycia na miejsce zdarzenia pierwszych sił z jednostki. Kieruje działaniami sił i środków poprzez wydawanie rozkazów lub poleceń oraz kontrolę ich wykonania, nadzorowanie realizacji zasad i procedur ratowniczych oraz ostrzeganie o rodzajach i zasięgu zagrożenia.
Rola w Ochronie Ludności i Obronie Cywilnej
Ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej integruje działania jednostek samorządu terytorialnego, administracji rządowej, służb ratowniczych oraz organizacji pozarządowych, tworząc nowoczesny system ochrony ludności. OSP, obok ustawowych zadań ratowniczych, zostały przewidziane do organizacji i udzielania pomocy doraźnej i humanitarnej. Rozszerza to zakres ich działań o tzw. „działania pomocowe”, rozumiane jako każda czynność niebędąca działaniem ratowniczym, wykonywana w ramach pomocy doraźnej lub humanitarnej.
W przypadku wprowadzenia stanu wojennego lub wojny, ochrona ludności staje się obroną cywilną. Jednostki OSP odgrywają w tym procesie kluczową rolę, uczestnicząc w realizacji zadań w zakresie obrony cywilnej, polegających m.in. na ochronie ludności cywilnej przed niebezpieczeństwami wynikającymi z działań zbrojnych lub klęsk żywiołowych.
Ludzie w OSP: Kadra i Wolontariat
Struktura i Role
Bez ludzi nie ma organizacji pozarządowych, a OSP jest tego doskonałym przykładem. Liderzy, zespoły, wolontariusze, młodzież i dzieci - to oni tworzą serce organizacji. Choć istnieją role i zadania określone ustawowo, jak zarząd czy naczelnik, wiele funkcji jest tworzonych ad hoc, w zależności od potrzeb danej jednostki.
Oprócz wyjazdów do akcji, strażacy z jednostek OSP angażują się w wiele innych działań. Biorą udział w organizacji festynów i pikników strażackich, uczestniczą w uroczystościach lokalnych, świętach państwowych i religijnych. Jednoczą młodzież, która interesuje się strażą pożarną. Jednostki mogą także organizować nauczanie w szkołach i przedszkolach o bezpieczeństwie pożarowym oraz o udzielaniu pierwszej pomocy.
Wolontariat
Wolontariusze odgrywają nieocenioną rolę, umożliwiając prowadzenie działalności wielu jednostkom OSP. Są oni angażowani na takich samych zasadach, jak w innych stowarzyszeniach. Całym zasobem ludzkim trzeba zarządzać, co jest wyzwaniem w każdej organizacji pozarządowej.
Młodzieżowe i Dziecięce Drużyny Pożarnicze
Szczególne znaczenie mają Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) oraz Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP), które stanowią kuźnię przyszłych strażaków. Ochotnicy dają przykład członkom MDP, szkolą ich i przygotowują do udziału w zawodach sportowo-pożarniczych. Zapewnieniem ciągłości szeregów OSP są również drużyny młodzieżowe i harcerskie, gdzie młodzież poznaje tajniki służby, zasady zapobiegania pożarom oraz zachowania w wypadku zagrożenia.
Finansowanie i Obowiązki
Księgowość
Ochotnicza Straż Pożarna musi prowadzić księgowość. Może to być pełna księgowość albo prowadzenie księgowości w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych. Obowiązki te są związane z różnymi sferami działania, w tym np. z ZUS, jeśli jednostka zatrudnia osoby.
Źródła Funduszy
Środki na działalność OSP mogą pochodzić z różnych źródeł, w tym z dotacji, darowizn, składek członkowskich czy realizacji projektów. W jednym miejscu zostały zebrane i wyjaśnione zagadnienia związane z prawem i formalnościami w OSP, fachowym zarządzaniem w jednostkach oraz sposoby na pozyskiwanie funduszy na działalność.
Historia i Znaczenie Ochotniczych Straży Pożarnych
Początki
Historia Ochotniczych Straży Pożarnych sięga pierwszej połowy XIX wieku. Pożary od zawsze były zagrożeniem dla ludzi, a dawniej ryzyko było jeszcze większe, ponieważ większość budynków budowano z drewna czy nawet strzechy, materiałów, które paliły się w mgnieniu oka. Już setki lat temu pojawiła się potrzeba istnienia osób, które będą walczyły z ogniem. Pierwsze jednostki strażackie, które tak naprawdę dały początek dzisiejszym Ochotniczym Strażom Pożarnym, powstały już w pierwszej połowie XIX wieku we wszystkich trzech zaborach.
W Królestwie Polskim pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1864 roku w Kaliszu, natomiast w Galicji jej odpowiednik powstał rok później, w 1865 roku w Krakowie. W 1921 roku powstał Związek Floriański, który był początkiem organizacji strażackiej na skalę ogólnokrajową.
Rozwój i Rola Społeczna
Zaangażowanie ochotników i ciągły, stopniowy rozwój jednostek strażackich sprawił, że dzisiejsza OSP jest bardzo ważną strukturą mniejszych społeczności. Remizy strażackie znajdują się w wielu małych miejscowościach i niosą pomoc wszystkim mieszkańcom. Są nie tylko miejscem przechowywania sprzętu, ale również ośrodkami życia społecznego, kultywowania tradycji narodowej, kultury i sztuki. Prawie co trzecia OSP prowadzi kronikę, a blisko tysiąc izb tradycji gromadzi eksponaty dokumentujące historię strażaków.
Przywileje i Świadczenia dla Strażaków OSP
Oprócz satysfakcji z niesienia pomocy, strażak OSP, czynnie uczestniczący w akcjach ratowniczo-gaśniczych, może również korzystać z różnych przywilejów:
- Zwolnienie od pracy na czas akcji: Ochotnik może wziąć zwolnienie od pracy na czas akcji strażackiej, a także na odpoczynek po akcji. Taki czas zwolnienia od pracy może ustalić osoba, która kierowała daną akcją.
- Zwolnienie od pracy na szkolenia: Kolejnym przywilejem jest zwolnienie od pracy w celu udziału w szkoleniach, które nie może przekroczyć liczby 6 dni w danym roku kalendarzowym.
- Świadczenie ratownicze: Przysługuje strażakowi-ratownikowi, jeśli aktywnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach lub akcjach ratowniczych - co najmniej raz w roku.
- Inne świadczenia: Strażak ratownik ma prawo także do kilku innych ważnych świadczeń i przywilejów, zwłaszcza jeśli dozna uszczerbku na zdrowiu lub poniesie szkodę w mieniu podczas służby.
Ekwiwalent Pieniężny
Strażak należący do jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej nie otrzymuje stałej pensji, jak to bywa w przypadku pracy na pełen etat. Za uczestnictwo w akcji ratowniczo-gaśniczej, czy szkoleniu przysługuje tzw. ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość może wynosić maksymalnie 1/175 średniego wynagrodzenia za godzinę, a dokładna stawka zależy od uchwały gminy, na której obszarze funkcjonuje dana jednostka OSP.
Statystyki i Rozwój OSP
W Polsce aktualnie funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej, z czego 5085 należy do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Te dane są dostępne na portalu gov.pl. Patrząc na ilość jednostek OSP i to, jak bardzo rozwinęły się one na przestrzeni lat w Polsce, warto docenić codzienny trud i poświęcenie ochotników. Dziś niosą oni pomoc tam, gdzie jest najbardziej potrzebna.
Wybrane Skróty Związane z Ratownictwem i OSP
- OSP - Ochotnicza Straż Pożarna
- MDP - Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza
- DDP - Dziecięca Drużyna Pożarnicza
- PSP - Państwowa Straż Pożarna
- KSRG - Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy
- OSP KSRG - Jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (zwyczajowo w celu wyróżnienia danej OSP pisze się: OSP KSRG + nazwa jednostki)
- SiŚ - Siły i Środki dostępne do użycia w akcjach ratowniczo-gaśniczych
- WZC - Walne Zebranie Członków
- UEPiK - Uproszczona Ewidencja Przychodów i Kosztów
- ZUS - Zakład Ubezpieczeń Społecznych
- ZG ZOSP RP - Zarząd Gminny Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczpospolitej Polskiej
- SOR - Szpitalny Oddział Ratunkowy
- ZRM - Zespół Ratownictwa Medycznego
- CPR - Centrum Powiadamiania Ratunkowego