W świecie pojazdów strażackich marka STAR zajmuje szczególne miejsce, symbolizując siłę, niezawodność i adaptacyjność. Od lat 60. XX wieku Fabryka Samochodów Ciężarowych w Starachowicach oferowała modele, które stanowiły trzon polskiej floty strażackiej. Dziś przyjrzymy się bliżej kluczowym modelom i ich ewolucji, od historycznych konstrukcji po zmodernizowane wersje współczesne, oraz dziedzictwu, które pozostawiły w historii polskiej motoryzacji.
Początki motoryzacji w Starachowicach
Zakłady w Starachowicach, działające od 1920 roku, w okresie powojennym stały się kolebką polskiej motoryzacji ciężarowej. W 1948 roku rozpoczęto tu produkcję pierwszych w Polsce samochodów ciężarowych pod marką „STAR”. Były to pierwsze powojenne ciężarówki całkowicie polskiej konstrukcji, zaprojektowane przez przedwojennych konstruktorów i wyprodukowane przez robotników, którzy w trudnych latach odbudowywali zakłady.
Star 20: Prosta, ale niezawodna podstawa
Pierwszym modelem, który zjechał z taśmy produkcyjnej tuż po otwarciu Fabryki Samochodów Ciężarowych (FSC) "Star" w 1948 roku, był Star 20. Była to prosta konstrukcja, ale na trudne lata powojenne bardzo przydatna. Mogła zabrać 3,5 tony ładunku, poruszała się po dziurawych polskich drogach i łatwo było ją naprawić. W 1949 roku wyprodukowano 245 sztuk, a w 1951 już 2568 sztuk. W 1953 roku z taśm zjechała 10-tysięczna ciężarówka Star, a do 1956 roku Stary dominowały na polskich drogach, stanowiąc 60 procent wszystkich ciężarówek.
Star 25: Uniwersalne podwozie dla pojazdów specjalistycznych
W 1959 roku pojawiła się nowa konstrukcja - Star 25. Ten model zdominował polskie drogi i budowy na długie lata, produkowano bowiem wiele odmian Stara 25: ciężarówki, wywrotki, podwozia do autobusów, do samochodów pożarniczych, do dźwigów itp. O Starze 25 śpiewał w stylu country Janusz Rewiński, co świadczy o jego kultowym statusie. W 1962 roku z fabryki w Starachowicach wyjechała stutysięczna ciężarówka Star.
Samochód specjalny GBM 2/8 marki Star, model A25P
Samochody pożarnicze marki Star należą dziś do polskich kultowych zabytków motoryzacyjnych. W 1951 roku zbudowano pierwszy prototyp samochodu pożarniczego tej marki z zabudową Sanockiej Fabryki Wagonów „Sanowag”. Rok później rozpoczęto seryjną produkcję samochodów pożarniczych z zabudową tejże fabryki, której projekty kabin nawiązywały do kształtów lokomotyw z II połowy XX wieku.
Model A25P z zabudową dwusegmentową pożarniczą N752 typu 002 marki Jelcz, na którą składała się kabina typu wagonowego N20.1 oraz część na wyposażenie, był produkowany w latach 1964-1966. Średni samochód pożarniczy A25P był wyposażony w autopompę P-30, dodatkową armaturę wodną wraz z wężami oraz dwoma zbiornikami - jednym na wodę i drugim na środek pianotwórczy. Pojazdy te produkowano seryjnie z przeznaczeniem do akcji gaśniczych w strażach pożarnych i zakładach przemysłowych.
W Centralnym Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach znajduje się Star A25P z 1965 roku, oznaczony jako GBM 2/8, co oznaczało, że był to samochód gaśniczy na wyposażeniu, którego znajdowała się beczka (zbiornik) oraz motopompa. Oznakowanie cyfrowe 2/8 dotyczyło informacji na temat pojemności zbiornika i wydajności motopompy.
Star model A25P posiadał 6-cylindrowy, rzędowy silnik benzynowy typu S474 o pojemności 4196 cm³ i mocy maksymalnej 105 KM. Przystosowanie silnika do zadań pożarniczych polegało na wbudowaniu dodatkowego zbiornika dla paliwa rozruchowego z grawitacyjnym dopływem do gaźnika. Nadwozie, czyli zamknięta zabudowa pożarnicza, zawierała również miejsce dla załogi, przenośny sprzęt (węże, zwijadła, drabiny), zbiornik na środek pianotwórczy, schowek na motopompę, instalację elektryczną, urządzenia klimatyzacyjne i sygnalizację dźwiękową.
Jelczańskie Zakłady Samochodowe wprowadziły dla tego modelu dodatkowe oznakowanie, mianowicie symbol fabryczny 002, który był również opisywany w katalogach jako Jelcz 002. Samochód pożarniczy Star A25P z symbolem fabrycznym 002 (Jelcz 002) był produkowany od 1960 do 1966 roku w dwóch wersjach: jednosegmentowej N751 (1960-1963) i dwusegmentowej N752 (1964-1966).
"Gwiazdor filmowy" z Muzeum Pożarnictwa
Eksponat Star A25P z 1965 roku w Centralnym Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach zyskał miano "gwiazdora filmowego", ponieważ został wykorzystany jako pojazd gaśniczy w filmie produkcji włosko-polskiej pt. „Marcinelle” z 2003 roku. Film opowiada prawdziwą historię katastrofy górniczej w Charleroi w Belgii, która miała miejsce 8 sierpnia 1956 roku. Na samochodzie pozostawiono boczny napis "Ville de Charleroi" jako pamiątkę.
Star 244: Ikona polskiej motoryzacji strażackiej i terenowej
Star 244, będący częścią serii "200" zapoczątkowanej w 1965 roku, stanowił znaczący krok w rozwoju polskich pojazdów terenowych. Prototypy Stara 200 i jego uterenowionej odmiany 244 były opracowywane we współpracy z Wojskowym Instytutem Techniki Pancernej i Samochodowej. Seryjna produkcja modelu 244 ruszyła w 1975 roku, oferując podwozie i samochód skrzyniowy.
Dwumiejscowa kabina typu 642 była wyposażona w ogrzewanie i wentylację. Sercem pojazdu był silnik S359 - 6-cylindrowy, o pojemności 6842 cm³ i mocy 150 KM. Maksymalna prędkość wynosiła 82 km/h, a spalanie około 26 l/100 km. Napęd na cztery koła realizowany był za pomocą 5-biegowej skrzyni ZF S5-45 i 2-biegowej skrzynki rozdzielczej. Ładowność pojazdu wynosiła 5000 kg. STAR 244 wyróżniał się zdolnością do pokonywania przeszkód wodnych o głębokości 120 cm i podjazdów o nachyleniu do 45°. Warianty Star 244 to m.in. Star 3W244 (1976), prototyp Star 244R dla rolnictwa (1977), specjalistyczna wersja Star 244RS (od 1979) oraz wydłużony Star 244L (1978). Współcześnie odrestaurowane Stary 244, mimo kilkudziesięciu lat na karku, wciąż mogą służyć, stanowiąc atrakcyjną propozycję dla mniejszych jednostek OSP lub kolekcjonerów.
Star 266: Od wojska do służby w straży pożarnej
Jeśli chodzi o pojazdy dla wojska, udaną konstrukcją był Star 266 produkowany od 1973 do 2000 roku. Pojazd wyposażony był w silnik Diesla 6-cylindrowy o pojemności 6,8 litra i mocy 150 KM. Star 266 mógł pokonywać przeszkody wodne o głębokości 120 cm, a po przygotowaniu - do 180 cm. O wielkich możliwościach Stara 266 świadczy udział w 1988 roku dwóch załóg w rajdzie Dakar. Obie dojechały do mety, choć przekroczyły limit czasu.
Papamobile na bazie Star 660
Dwa Stary 660, poprzednik modelu 266, zostały przerobione na papamobile w 1979 roku dla Jana Pawła II na czas jego pierwszej pielgrzymki do Polski. To jedna z ciekawych konstrukcji i dowód na wszechstronność starachowickich pojazdów.
STAR 266 MAN 6x6: Nowoczesna adaptacja terenowa
Samochód pożarniczy STAR 266 MAN to przykład udanej modernizacji legendarnego podwozia terenowego STAR 266 z napędem 6x6. Pojazd ten został skonstruowany z myślą o trudnych warunkach terenowych, co podkreśla jego niska masa własna oraz doskonałe właściwości jezdne w terenie. Podwozie bazowe Star 266, pochodzące z zapasów wojskowych, zostało poddane gruntownym modyfikacjom w firmie STARSANDUO w Starachowicach.
Zastosowano podzespoły firmy MAN, w tym 6-cylindrowy silnik MAN Euro 2 o mocy 224 KM (typ D0826 LFG01), pozbawiony elektroniki, z turbosprężarką i intercoolerem. Skrzynia biegów to ZF 6 S-850. Kabina kierowcy, dostępna w wersji 6- lub 7-osobowej, to czterodrzwiowy model MAN L2000, po kapitalnym remoncie lub fabrycznie nowy. Charakteryzuje się hydraulicznym podnoszeniem do góry, ułatwiającym dostęp do silnika. Zabudowa pożarnicza jest konfigurowana indywidualnie, według potrzeb klienta.
Star 1142: Nowa generacja w służbie PSP
Na początku lat 90. Państwowa Straż Pożarna rozpoczęła prace nad następcami starszych samochodów gaśniczych. W 1995 roku przygotowano założenia dla nowego typoszeregu samochodów wodno-pianowych. Komenda Główna zakupiła 3 podwozia nowego wówczas Stara 1142, które zostały przekazane do zabudowy do trzech różnych firm: Jelcza, SHL i Piotr Wawrzaszek. W drugim etapie zamówiono w SHL 3 samochody strażackie na podwoziu Stara 1142 z podwyższonymi wymaganiami dotyczącymi silnika i autopompy. Wszystkie 6 prototypów przeszło testy w jednostkach o największej liczbie interwencji.
Rozwój podwozia i kabiny STAR 1142
Podwozie Star 1142 CJ, z rozstawem osi 4 m, zostało przygotowane przez Zakłady Starachowickie Star. Projekt kabiny załogowej brygadowej, mimo początkowych trudności związanych z konstrukcją ramy dla wersji 4x4, został zrealizowany. Kabina, choć cięższa od standardowej, wymagała zastosowania mocniejszych siłowników podnoszenia.
W celu zwiększenia mocy, silnik Stara 1142 został wyposażony w chłodnicę międzystopniową (intercooler) i pompy wtryskowe o ciśnieniu około 850 bar, co podniosło moc maksymalną do 180 KM i moment obrotowy do 525 Nm. Zmiany te wymusiły modernizację skrzyni biegów, do której Fabryka Przekładni Samochodowych Tczew wprowadziła nową przekładnię w 1995 roku. Kierowcy musieli przyzwyczaić się do nietypowego układu skrzyni biegów. Podwozie otrzymało ogumienie bezdętkowe o rozmiarze 255/70 R22,5, co stanowiło ułatwienie w porównaniu do kół dętkowych z pierścieniami.
Konstrukcja nadwozia STAR 1142 w Jelczu
Równolegle z pracami w Starachowicach, w Jelczu prowadzono prace nad nadwoziem. Prototyp Jelcza 022, oznaczony jako GBA 2/20, przeszedł testy w Centrum Naukowo-Badawczym Ochrony Przeciwpożarowej w Józefowie. Pojazd ten, po wprowadzeniu niezbędnych poprawek i wygraniu przetargu, trafił do służby w Państwowej Straży Pożarnej. Jelcz 022 był wyposażony w zbiornik na wodę o pojemności 2500 litrów i na środek pianotwórczy 250 litrów. Autopompa o wydajności 2000 l/min przy ciśnieniu 10 bar lub 250 l/min przy ciśnieniu 40 bar była zamontowana z tyłu nadwozia.
Dziedzictwo i upamiętnienie: "Ścieżka STAR-a" i muzea
Fabryka Samochodów Ciężarowych (FSC) „Star”, założona w 1948 roku na bazie Zakładów Mechanicznych w Starachowicach, przez lata była głównym pracodawcą w mieście. W najlepszych momentach zatrudniała ponad dwadzieścia tysięcy osób i zajmowała ponad 160 hektarów. Przez kolejne pół wieku produkowano tu najpopularniejsze polskie samochody ciężarowe, będące chlubą Starachowic.
Przełom lat 80. i 90. to okres kryzysu w kraju, który dotknął również fabrykę. W 1991 roku przedsiębiorstwo zostało przekształcone w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, a następnie sprywatyzowane. W połowie lat 90. kontrolę przejęła spółka Sobiesław Zasada Centrum S.A., a w 1999 roku głównym udziałowcem została niemiecka grupa MAN AG. W 2003 roku produkcja ciężarówek w Starachowicach została wygaszona i przeniesiona do Austrii, a w 2006 roku zakończono definitywnie produkcję samochodów ciężarowych pod marką Star. W ciągu 60 lat istnienia fabryki i marki Star powstało łącznie ponad 630 tysięcy ciężarówek.
Obecnie w Starachowicach, w przebudowanej fabryce MAN Bus, produkowane są autobusy miejskie. W 2018 roku Grupa Zasada w porozumieniu z Agencją Rozwoju Przemysłu wyraziły zainteresowanie możliwością powrotu marki „Star” na rynek polski, w szczególności do produkcji dla wojska, a przedsiębiorstwo Autobox aktywnie działa w zakresie remontów i unowocześniania pojazdów Star.
Muzeum Przyrody i Techniki "Ekomuzeum"
Czasy dawnej świetności Stara i ciekawe konstrukcje (włącznie z papamobile) można obejrzeć w starachowickim Muzeum Przyrody i Techniki "Ekomuzeum". Historię Stara - fabryki, modeli, prototypów, ludzi, którzy tam pracowali, szczegółowo opisał dziennikarz motoryzacyjny Robert Przybylski w książce "Star. Kolebka polskiej motoryzacji", wykorzystując archiwa, opracowania i relacje osób związanych z FSC Starachowice.
"Ścieżka STAR-a": Żywe pomniki historii
"Ścieżka STAR-a" to pomysł na upamiętnienie kultowych samochodów na ulicach Starachowic, powstały w 2018 roku z okazji 70-lecia uruchomienia fabryki ciężarówek. W kilku punktach miasta można obejrzeć pięknie odrestaurowane modele, ustawione w charakterze pomników. Najstarszy z nich to Star 20 w wersji straży pożarnej.
Pomysłodawcami utworzenia pamiątkowego szlaku motoryzacyjnego byli Jan Tamiołło i Eugeniusz Majchrzyk. W listopadzie 2023 roku oficjalnie zaprezentowano Odznakę Krajoznawczą „Ścieżka Stara”, której zdobycie wymaga m.in. zwiedzenia ekspozycji w Muzeum Przyrody i Techniki oraz wykonania zdjęć na tle samochodów wchodzących w skład projektu. Obecnie na Ścieżce znajduje się dziewięć obiektów, a zapowiadane są kolejne.
Przykładowe lokalizacje samochodów na "Ścieżce STAR-a"
- STAR 1142 - wita wjeżdżających do miasta przy ul. Kieleckiej.
- STAR 20 - najstarszy model, w wersji straży pożarnej.
- STAR 200 - Aleja Niepodległości/ ul. Ks. Kard. Stefana Wyszyńskiego.
- STAR 28 Ż - obok Ronda im. Zbigniewa Rafalskiego.
- STAR 660 - ul. Radomska obok Urzędu Miejskiego.
- STAR 25 P - os. Michałów, ul.
- Star A 66 Żuraw - przy ul.
- Star 660 MZ - skrzyżowanie ul.
„Ścieżka STAR-a” to nie tylko pamięć o samochodach, ale także o konstruktorach i tysiącach ludzi, którzy tworzyli tę fabrykę przez ponad 50 lat.
tags: #samochody #strazackie #starachowice