Udział w działaniach ratowniczych Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) wiąże się z wysokimi wymaganiami fizycznymi i psychicznymi. Aby zapewnić bezpieczeństwo zarówno strażakom, jak i osobom, którym niosą pomoc, kluczowe jest regularne przeprowadzanie badań lekarskich. Proces kierowania strażaków OSP na te badania jest ściśle regulowany prawnie, z uwzględnieniem specyfiki służby ochotniczej.
Podstawy prawne skierowania na badania
Kwestie związane z badaniami lekarskimi strażaków ratowników OSP oraz kandydatów na strażaków ratowników reguluje Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej (Dz.U. z 2022 r. poz. 881). Jest ono aktem wykonawczym do ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2024 r. poz. 244).
Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3 i 4 oraz ust. 3 i 5 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, strażak ratownik OSP ma prawo do bezpłatnych okresowych badań lekarskich stwierdzających brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych. Badania te przeprowadzane są przez lekarza, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy.
Procedura wydawania i doręczania skierowań
Terminy i odpowiedzialność
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się, nie rzadziej niż raz na 3 lata, na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej, zwanego „podmiotem kierującym na badania” (§ 2 ust. 1 Rozporządzenia z 11 kwietnia 2022 r.). Skierowanie jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP, badanie lekarskie również przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez ten sam podmiot kierujący na badania.
Zapotrzebowanie na badania, często w formie wypełnionej tabeli, wystawiane i podpisywane przez Prezesa lub Naczelnika ochotniczej straży pożarnej, powinno być przekazane gminie nie później niż 35 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań (w przypadku badań strażaka ratownika). Odbiór samego skierowania odbywa się osobiście przez Prezesa lub Naczelnika jednostki ochotniczej straży pożarnej.
Forma i liczba egzemplarzy
Skierowanie powinno zostać wydrukowane w dwóch egzemplarzach. Jeden z nich pozostaje w karcie badań, co zapewnia dokumentację medyczną strażaka.
Zakres i cel badań lekarskich
Obowiązkowe obszary oceny
Zakres okresowych badań lekarskich członka ochotniczej straży pożarnej został szczegółowo określony w załączniku do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika oraz badania lekarskie kandydata na strażaka ratownika przeprowadzane są ze szczególną oceną następujących układów i narządów:
- układu krążenia,
- układu oddechowego,
- układu nerwowego,
- narządu równowagi,
- skóry,
- słuchu (badanie akumetryczne),
- narządu wzroku - w badaniu ocenia się ostrość widzenia, zdolność rozpoznawania barw, widzenie przestrzenne, a także pole widzenia (w zależności od wskazań, badanie za pomocą perymetru).
Taki szeroki zakres badań jest logiczny, ponieważ działania ratownicze często odbywają się na wysokościach powyżej 3 metrów, wymagają użycia sprzętu ochrony dróg oddechowych (co uzasadnia spirometrię) oraz wyjątkowo dobrego zdrowia psychicznego.
Badanie CPAT strażaka już o 6:45!!!
Możliwość rozszerzenia zakresu badań
Lekarz przeprowadzający badania lekarskie może poszerzyć jego zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP albo kandydata na strażaka ratownika OSP (§ 4 ust. 1-2 i 4 rozporządzenia). W zależności od wskazań, mogą to być w szczególności:
- badania specjalistyczne: otolaryngologiczne, neurologiczne, okulistyczne, dermatologiczne, alergologiczne lub psychologiczne,
- badania dodatkowe: elektrokardiografia, zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej, spirometria, morfologia krwi z rozmazem, oznaczenie stężenia glukozy i kreatyniny we krwi, badanie ogólne moczu, aminotransferaza asparaginianowa, aminotransferaza alaninowa, gamma-glutamylotranspeptydaza, stężenie bilirubiny, lipidogram.
Wymagania zdrowotne
Doprecyzowanie zakresu badań względem poprzednich regulacji, w podziale na wiek strażaków ratowników OSP, wynika również z dopuszczenia do szkoleń kandydatów na strażaków ratowników OSP w wieku 16-18 lat. Ma to na celu przewidywany wzrost zainteresowania młodzieży obszarów wiejskich przynależnością do OSP oraz poprawę poziomu przygotowania tych stowarzyszeń do udziału w działaniach ratowniczych.
Lekarze uprawnieni do przeprowadzania badań
Badania przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy. Tymi przepisami jest Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (tekst jednolity: Dz.U. z 2023 r. poz. 1074).
Lekarze mogący przeprowadzać te badania to m.in. lekarze spełniający wymagania kwalifikacyjne umożliwiające wykonywanie badań profilaktycznych. Są oni wpisywani do rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne, prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania lekarza. Po dokonaniu wpisu lekarz otrzymuje zaświadczenie potwierdzające ten fakt.
Częstotliwość badań okresowych
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata. Harmonogram badań zależy jednak od wieku strażaka ochotnika. Zgodnie z ustawą o ochotniczych strażach pożarnych, gmina zapewnia ochotniczym strażom pożarnym badania lekarskie strażaków ratowników OSP w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych.
Finansowanie badań przez gminę
W ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia ochotniczym strażom pożarnym badania lekarskie strażaków ratowników OSP (art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych). Gmina jest jednostką sektora finansów publicznych i przy finansowaniu OSP musi stosować wymagania zawarte w ustawie o finansach publicznych.
Kryteria finansowania
Regionalne Izby Obrachunkowe wskazują na konieczność stosowania w tym przypadku art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych. Zgodnie z tym przepisem, wydatki publiczne powinny być dokonywane w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasad uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów oraz optymalnego doboru metod i środków służących osiągnięciu założonych celów.
W związku z tymi zasadami, należy finansować badania tym strażakom, którzy faktycznie wyjeżdżają do działań ratowniczych (niekoniecznie regularnie) lub jeżeli nie jeżdżą na działania, to stanowią „pewną rezerwę” w jednostkach OSP na wypadek większych zdarzeń, kiedy wzrasta zapotrzebowanie „na każde strażackie ręce”. Nie należy natomiast finansować badań tym osobom, które nie dają gwarancji jakiegokolwiek wyjazdu do działań i akcji, czy jakiejkolwiek aktywności w OSP.
Możliwość rezygnacji z finansowania
Gmina może zrezygnować z finansowania badań, w przypadku posiadania przez strażaka ratownika OSP równorzędnego i aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 2 ustawy o OSP).
Umowy między gminą a OSP
Gmina jest obowiązana do zawarcia umowy ze wszystkimi ochotniczymi strażami pożarnymi działającymi na jej terenie. Umowa ta powinna zawierać postanowienia dotyczące podejmowanych działań oraz obowiązków, o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy o OSP (art. 7 ust. 1 ustawy o OSP). W ramach takiej umowy możliwe jest uregulowanie kwestii związanej z kierowaniem na badania lekarskie strażaków ratowników.
Kontrowersje i kwestie decyzyjne
Brak szczegółowych kryteriów
Brak w przepisach szczegółowych kryteriów kierowania strażaków OSP na badania lekarskie bywa przyczyną nadużyć w jednostkach OSP. Rekomendacje do skierowania na badania opierają się nierzadko na uznaniowych, arbitralnych, a nawet kapryśnych decyzjach naczelników OSP.
Zgodnie ze statutem wzorcowym OSP, naczelnik OSP kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo w formie rozkazów i poleceń. Do naczelnika należy wnioskowanie do zarządu OSP o wyznaczenie członków OSP do wykonania zadań operacyjno-technicznych. Zwyczajowo to naczelnik OSP, jako członek zarządu OSP, rekomenduje strażaka ratownika OSP do badań i do działań ratowniczych.
Konflikty personalne i ich wpływ
Statuty OSP w skali całego kraju różnią się nieco między sobą, a zasady kierowania na badania mogą być różnie uregulowane. Niestety, w niektórych jednostkach OSP występują personalne konflikty pomiędzy członkami. Pomimo że OSP jest formacją społeczną działającą dla dobra publicznego ze szlachetnych pobudek, pewną rolę odgrywają indywidualne ambicje, środowiskowe rywalizacje, ścierają się różne koncepcje zarządzania OSP. To generuje konflikty personalne, które ciągną się latami.
Wówczas posiadana przez daną osobę funkcja w OSP bywa wykorzystywana do „rozgrywania prywatnych interesików”. Efektem tego nierzadko jest co najmniej ograniczenie, a w skrajnych przypadkach eliminowanie z działalności jednostki osób aktywnych, dobrze wyszkolonych z dużym doświadczeniem społecznym i ratowniczym. Marnowany jest w ten sposób kapitał ludzki ze szkodą dla OSP, ponieważ część dobrze wyszkolonych i doświadczonych strażaków jest pozbawiana prawa do udziału w działaniach ratowniczych z powodu braku aktualnych badań lekarskich.
Procedura odwoławcza
Strażak ratownik OSP, kandydat na strażaka ratownika OSP lub podmiot kierujący na badanie, który nie zgadza się z treścią wydanego orzeczenia lekarskiego, o którym mowa w § 4 ust. 1 Rozporządzenia z 11 kwietnia 2022 r., ma prawo odwołać się od tej decyzji. Szczegóły dotyczące procedury odwoławczej są określone w rozporządzeniu.