W świecie pojazdów strażackich, marka STAR zajmuje szczególne miejsce, symbolizując siłę, niezawodność i adaptacyjność. Od lat 60. XX wieku, Fabryka Samochodów Ciężarowych w Starachowicach oferowała modele, które stanowiły trzon polskiej floty strażackiej. Niniejszy artykuł przybliża historię i znaczenie Stara 200, w tym jego specyfikację oraz adaptacje dla Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), a także jego miejsce w ewolucji pojazdów strażackich marki Star.
Przykładem kontynuacji służby tych maszyn jest niedawne przejęcie przez strażaków-ochotników z Piotrowic samochodu pożarniczego Star 200, który wcześniej służył jednostce OSP Wrzosowo. Po niezbędnych naprawach wykonanych we własnym zakresie przez strażaków, wóz bojowy został „uzbrojony” w sprzęt ratowniczo-gaśniczy i zgłoszony do gotowości bojowej. Poprzedni wysłużony pojazd, Star 29 z OSP Piotrowice oraz popularna weteranka „Babcia” - Star 25 z Wrzosowa, zostały zbyte przez Gminę za kwotę 15 000 złotych, a uzyskane pieniądze przeznaczono na doposażenie jednostki w Piotrowicach. Mimo posiadania pojazdu i wyposażenia, jednostce w Piotrowicach wciąż brakuje remizy z prawdziwego zdarzenia; blaszak, w którym trzymany jest sprzęt i samochód, nie spełnia jakichkolwiek standardów.
Star 200: Geneza i Charakterystyka Techniczna
Star 200 to samochód ciężarowy produkowany przez polską firmę FSC Star w Starachowicach w latach 1976-1994. Pierwsze prototypy samochodu Star 200 powstały na przełomie lat 1964-1965 i po raz pierwszy zostały pokazane publicznie w 1966 roku. Problemy z wdrożeniem produkcji w centralnie zarządzanej gospodarce PRL spowodowały, że powstały modele przejściowe, takie jak Star 28 (z silnikiem wysokoprężnym) i Star 29 (z silnikiem benzynowym), bazujące na układach napędowych z modeli Star 25 i Star 27.
Kabina i Podwozie
Nowa, wagonowa kabina kierowcy, zamocowana na stałe nad silnikiem, zapewniała w pierwszym okresie produkcji dobre warunki pracy kierowcy. Była ona bogato przeszklona, a kierowca miał dobrą widoczność przez panoramiczną szybę przednią bez słupka środkowego. Kabina została zaprojektowana w kraju, ale przy opracowaniu oprzyrządowania i technologii produkcji seryjnej skorzystano z pomocy francuskiej firmy Chausson. Drzwi kabiny otwierały się do przodu, a fotele kierowcy i pasażera miały regulację ustawienia wzdłużnego (bez amortyzacji). Kabinę wyposażono w urządzenia grzewczo-wentylacyjne i była ona lepiej wyciszona. Ładowność pojazdu wynosiła 6000 kg, masa własna 4200 kg, a Star 200 mógł holować przyczepę o masie całkowitej do 8500 kg.
Silnik i Układ Napędowy
Sercem pojazdu był 6-cylindrowy rzędowy silnik typu StarS359 (w późniejszych wersjach zmodernizowany silnik Star S359M), wysokoprężny wolnossący z wtryskiem bezpośrednim, dopracowany we współpracy z austriackim instytutem AVL. Kadłub silnika początkowo odlewany był z aluminium (dostawca z Węgier), w późniejszym etapie stosowano kadłuby odlewane z żeliwa w kraju, które były dużo cięższe, choć trwalsze. Kuty wał korbowy osadzony był w 7 łożyskach, w aluminiowych tłokach znajdowały się wewnętrzne toroidalne wirowe komory spalania, a głowica silnika składała się z trzech segmentów dwucylindrowych, wykonanych z żeliwa specjalnego. Nową pompę paliwową i wtryskiwacze dostarczała WSK Mielec. Niekiedy wyposażano Stara 200 również w silnik SW-400 (tzw. mały Leyland) o pojemności 6540 cm³ i mocy 125 KM, produkowany w zakładach Andorii na licencji angielskiej firmy Leyland Motors. Silnik ten, choć nieco słabszy od S359, zyskiwał popularność dzięki większej trwałości, mniejszemu zużyciu paliwa oraz cichszej pracy. Wskaźnik mocy w stosunku do całkowitego ciężaru pojazdu - 14,1 KM/tonę - odpowiadał ówczesnym konstrukcjom samochodów ciężarowych.
Skrzynia biegów produkcji FPS Tczew na licencji niemieckiej firmy ZF, typu AK5 - 45, miała 5 niesynchronizowanych (w późniejszych latach w skrzyni biegów S5-45 - synchronizowanych) przełożeń do jazdy w przód plus bieg wsteczny. Nowy most napędowy był jednostopniowy, produkcji FSC Star. Przełomem było zastosowanie poliamidowych przewodów pneumatycznych w miejsce stalowych (często rdzewiejących i pękających) stosowanych w poprzednich modelach. Zawieszenie wozu, oprócz wzdłużnych resorów piórowych półeliptycznych, składało się z dodatkowych amortyzatorów gumowych, a na osi przedniej również amortyzatorów teleskopowych FA Krosno produkowanych na licencji Armstrong. Star 200 zużywał normatywnie około 19 l oleju napędowego na 100 km.
Produkcja i Modernizacje
Produkcja samochodów Star 200 odbywała się na unowocześnionych maszynach, sprowadzanych między innymi z Włoch. Na modernizację całej starachowickiej FSC przeznaczono pokaźne sumy, dzięki czemu Star 200 był wytwarzany wielkoseryjnie i nowoczesnymi metodami. W okresie produkcji Star 200 przechodził modernizacje wynikające z doświadczeń eksploatacyjnych, między innymi przekonstruowano i wzmocniono łożyskowanie wałka atakującego mechanizmu różnicowego. Wprowadzano także cały szereg zmian polegających na wdrażaniu elementów z przygotowywanego do produkcji następcy - modelu Star 1142. Również w 1982 roku unowocześniono okablowanie i układ elektryczny (bazując na technologiach z FSO Polonez, ale w wersji 24 V) oraz pneumatyczny (trzy osobne zbiorniki sprężonego powietrza zamiast jednego wielokomorowego). Dla Wojska Polskiego dostarczono 5012 samochodów Star 200.
Obecnie, zapotrzebowanie części firm transportowych powoduje, że wykorzystując części zamienne i podzespoły wykonane samodzielnie, Stary 200 i 266 przechodzą remonty generalne wykonywane przez kilka firm ze Starachowic lub okolicy. Największe z nich wykonują nawet 200 odbudów rocznie.
Wnętrze Fabryki Star (Starachowice): Jak Pół Miliona Ciężarówek Nie Uratowało Upadku
Star 200 w Służbie OSP: Model GBM 2/8
Drugim, obok Jelczańskich Zakładów Samochodowych, producentem wodno-pianowych samochodów gaśniczych był Zakład Budowy Maszyn "Osiny". W latach osiemdziesiątych produkowano tam uproszczone pojazdy typu GBM przeznaczone głównie dla ochotniczych straży pożarnych. W 1984 roku, obok dotychczas wytwarzanego GBM-a na podwoziu Star 266, wykonano pierwsze egzemplarze samochodu GBM 2/8 zabudowanego na szosowym podwoziu z układem jezdnym 4x2. Początkowo za nośnik podwoziowy posłużył Star A29, ale wskutek zakończenia w Starachowicach produkcji samochodów z silnikami benzynowymi, wykonano zaledwie kilka egzemplarzy tego wariantu. Kolejne pojazdy były już wykonywane na bazie Stara A200 wyposażonego w silnik wysokoprężny o znacznie korzystniejszym, w stosunku do benzynowego źródła napędu stosowanego w Starze 29, jednostkowym wskaźniku mocy.
Zabudowa pożarnicza charakteryzowała się maksymalnym uproszczeniem zarówno struktury nadwozia, jak i układu wodno-pianowego. Skrzynia biegów mechaniczna typu S5-45. Samochód posiadał nadciśnieniowy układ hamulcowy z dwoma niezależnymi układami dla kół przednich i tylnych oraz pomocniczy (postojowy) sterowany pneumatycznie i działający na tylne koła samochodu.
Konstrukcja Zabudowy
W latach 1984-1986 pojazd otrzymywał dwumiejscową kabinę kierowcy typu 642, a od 1987 roku zastosowano zmodernizowaną kabinę 678. Zmiany objęły między innymi krótkie drzwi. Nadwozie specjalne samochodu było całkowicie metalowe i charakteryzowało się prostą i kanciastą linią. Składało się ono z dwóch części - wyższej i niższej. Wnętrze przedziału załogi, oddzielone od dowódcy, posiadało dwa podwójne siedzenia (znane między innymi z Osinobusów), umieszczone tyłem w kierunku jazdy. Przewietrzanie przedziału umożliwiała jedynie uchylna klapa umieszczona w dachu. Tuż za kabiną załogi, w centralnej obniżonej części nadwozia, umieszczono zbiornik na wodę. Zbiornik ten był stalowy, spawany, w kształcie prostopadłościanu, o pojemności 2500 litrów i posiadał nasadę 110 do spustu wody (z tyłu poniżej linii zabudowy).
Po obu stronach zbiornika umieszczono skrytki na sprzęt, osłonięte uchylnymi drzwiczkami zamykanymi na klamkę. Dach obniżonej części zabudowy wykonany był w formie podestu roboczego, na którym przewożono węże ssawne, drabinę oraz inny drobny sprzęt. Na przedniej ścianie kabiny kierowcy, po prawej stronie, zamontowano szperacz pogorzeliskowy. Oświetlenie pojazdu składało się z lamp pulsacyjnych Elektra LBS 5 oraz lamp Elektra LBX 11. Motopompa to GZUT M8/8 produkcji Gliwickich Zakładów Urządzeń Technicznych w Gliwicach (o wydajności 2000 l/min przy ciśnieniu 10 bar lub 250 l/min przy ciśnieniu 40 bar). Pojazd nie posiadał urządzenia szybkiego natarcia oraz zbiornika na środek pianotwórczy, którego podawanie było możliwe jedynie z zewnętrznego zbiornika z wykorzystaniem zasysacza liniowego. Producentem podwozia była Fabryka Samochodów Ciężarowych im. F. Dzierżyńskiego, a producentem zabudowy Zakład Budowy Maszyn w Nowej Wsi k. Częstochowy.
Wady i Zalety
Samochód Star 200 GBM 2/8 był maksymalnie uproszczoną odmianą samochodu wodno-pianowego. Nawet w zestawieniu z Jelczem 008 produkowanym w JZS, produkt z "Osin" charakteryzował się znacznie większą prostotą konstrukcji oraz znacznie uboższym wyposażeniem. Generalną wadą pojazdu była również uproszczona technologia produkcji, co wpływało na trwałość nadwozia. Przedział załogi nie posiadał dostatecznego systemu przewietrzania (brak możliwości opuszczania szyb) oraz brak jakiegokolwiek systemu ogrzewania. Niska jakość zamków zastosowanych w drzwiach przedziału załogi oraz w drzwiach osłaniających skrytki, powodowała samoczynne otwieranie podczas jazdy. Pomimo zasadniczych wad tego samochodu, stanowił on znaczący zastrzyk, poprawiający stan usprzętowienia ochotniczych straży pożarnych w Polsce.
Ewolucja Pojazdów Star: Od Stara 25 do Stara 1142
Marka Star nieustannie rozwijała swoje konstrukcje, odpowiadając na zmieniające się potrzeby straży pożarnej. Historia strażackiego Stara 25 z gminy Mircze to opowieść o blisko 50 latach służby. Ten wysłużony wóz, po gruntownym remoncie, zyskał drugie życie i nadal służy społeczności, stając się zabytkową ozdobą placu przed Gminnym Ośrodkiem Kultury w Mirczu.
STAR 244, będący częścią serii "200" zapoczątkowanej w 1965 roku, stanowił znaczący krok w rozwoju polskich pojazdów terenowych. Seryjna produkcja modelu 244 ruszyła w 1975 roku. Wyróżniał się zdolnością do pokonywania przeszkód wodnych o głębokości 120 cm i podjazdów o nachyleniu do 45°. Współczesność przynosi przykłady odrestaurowanych Starów 244, które, mimo kilkudziesięciu lat, wciąż mogą służyć, stanowiąc atrakcyjną propozycję dla mniejszych jednostek OSP. Gmina Konstancin-Jeziorna również wystawiała na sprzedaż wóz strażacki marki Star 244, który służył w OSP Gassy, co świadczy o jego długowieczności.
STAR 266 MAN 6x6 to przykład udanej modernizacji legendarnego podwozia terenowego Star 266. Pojazd ten został skonstruowany z myślą o trudnych warunkach terenowych, z podzespołami firmy MAN. Z kolei, na początku lat 90. Państwowa Straż Pożarna rozpoczęła prace nad następcami starszych samochodów gaśniczych. W 1995 roku Komenda Główna zakupiła 3 podwozia nowego wówczas Stara 1142, które zostały przekazane do zabudowy do trzech różnych firm. W drugim etapie zamówiono 3 samochody strażackie na podwoziu Star 1142 z podwyższonymi wymaganiami. Podwozie Star 1142 CJ, z rozstawem osi 4 m, zostało przygotowane przez Zakłady Starachowickie Star. Zwiększono moc silnika do 180 KM i moment obrotowy do 525 Nm, wprowadzono unowocześnioną skrzynię biegów oraz ogumienie bezdętkowe, co stanowiło istotne ułatwienie dla kierowców i obsługi. Prototyp Jelcza 022, oznaczony jako GBA 2/20, przeszedł testy i po wprowadzeniu niezbędnych poprawek trafił do służby w Państwowej Straży Pożarnej.