Star 266: Polski Samochód Terenowy i Jego Rola w Straży Pożarnej

Star 266 to polski terenowy samochód ciężarowy średniej ładowności wysokiej mobilności, zaprojektowany do przewozu ładunków i ludzi po szosie i w terenie oraz holowania przyczepy o masie do 4 ton. Pojazd został opracowany z myślą o zastosowaniach wojskowych i cywilnych, wymagających wysokiej dzielności terenowej. Zapisał się w historii jako jeden z najbardziej udanych polskich samochodów ciężarowych.

Rys Historyczny i Rozwój

Prace konstrukcyjne nad nowym polskim terenowym samochodem ciężarowym, będącym następcą produkowanej od 1965 roku rodziny samochodów Star 660, rozpoczęto w 1968 roku. Działania te prowadzone były w Ośrodku Badawczo Rozwojowym FSC Star w Starachowicach, Biurze Konstrukcji Przemysłu Motoryzacyjnego w Warszawie oraz Wojskowym Instytucie Techniki Pancernej i Samochodowej (WITPiS) w Sulejówku. Projektowanie Stara 266 rozpoczęto w 1968 roku, a pierwszą partię dziesięciu ciężarówek Star 266 wykonano 5 lipca 1973 roku. Seryjną produkcję Stara 266 rozpoczęto w 1973 roku w Fabryce Samochodów Ciężarowych „Star” w Starachowicach.

Pierwszy prototyp Stara 266 zbudowany został w 1969 roku. W latach 1970-1973 przeprowadzano testy drogowe kolejnych prototypów oraz prace mające na celu przygotowanie fabryki do produkcji nowego modelu. Nowa ciężarówka była intensywnie testowana i poprawiana, gdyż warunki postawione przez wojsko były trudne do spełnienia. Stale balansowano między wymogami a możliwościami; zbyt ciężki początkowo samochód odchudzono kosztem obniżenia wytrzymałości. Choć 266 był najbardziej skomplikowanym modelem rodziny 200, wojsko wymogło, aby trafił do produkcji jako pierwszy. Star 200 i 244 zaczęły schodzić z linii montażowej dopiero w 1975 roku. W toku wieloletniej eksploatacji Star 266 okazał się bardzo udanym pojazdem.

Jako następca Stara 266, na przełomie lat 80. i 90., opracowany został model 6×6 Star 1366, lecz nie wszedł do produkcji z uwagi na zmianę sytuacji ekonomicznej i geopolitycznej, a także mniejsze potrzeby ze strony armii. Produkcja Stara 266 zakończyła się w grudniu 2000 roku, po wprowadzeniu do oferty modelu Star 1466, opracowanego po przejęciu fabryki w Starachowicach przez koncern MAN, który również wprowadził nowy terenowy model 4×4 Star 944.

Charakterystyka Techniczna

Star 266 charakteryzował się bardzo dobrymi właściwościami terenowymi dzięki zastosowaniu napędu na wszystkie osie oraz blokad mechanizmów różnicowych. Pojazd posiadał solidną ramę nośną i wzmocnione zawieszenie dostosowane do trudnych warunków eksploatacji. Główne komponenty pochodziły z cywilnych wersji Starów serii 200.

Budowa Podwozia i Układu Jezdnego

Nadwozie pojazdu osadzone zostało na podłużnicowej ramie spawanej wykonanej z blachy tłoczonej, którą usztywniono poprzeczkami. W układzie jezdnym zastosowano przedni sztywny most napędowy zawieszony na półeliptycznych resorach piórowych oraz dwóch hydraulicznych amortyzatorach teleskopowych. Zawieszenie osi środkowej i tylnej stanowiły mosty napędowe, każdy zawieszony na dwóch odwróconych półeliptycznych resorach piórowych oraz sześciu drążkach reakcyjnych. Stale napędzane były dwie tylne osie. Mosty napędowe wyposażone zostały w sterowaną pneumatycznie blokadę mechanizmu różnicowego. Układ hamulcowy stanowiły dwuobwodowe hydrauliczne hamulce bębnowe ze wspomaganiem podciśnieniowym, dostosowane także do zasilania hamulców przyczepy oraz wyposażone w nadciśnieniowy system wspomagania. Układ kierowniczy posiadał wspomaganie hydrauliczne.

Silnik i Układ Napędowy

Do napędu Stara 266 zastosowano polski, 6-cylindrowy, rzędowy silnik diesla z bezpośrednim wtryskiem paliwa typu S359 (od 1983 roku S359M), o pojemności skokowej 6842 cm³ i mocy maksymalnej 110 kW (150 KM), osiągający maksymalny moment obrotowy 432 Nm. Od 1983 roku, podobnie jak w pokrewnych modelach, montowano w Starze 266 silniki S539 M z wytwarzanym w Polsce kadłubem żeliwnym zamiast importowanego z Węgier aluminiowego. Żeliwny był trwalszy, choć cięższy, a zmiana była podyktowana głównie względami ekonomicznymi i unikaniem zakupów za granicą.

Jednostka napędowa zblokowana została z 5-biegową manualną skrzynią biegów typu S5-45, w której synchronizowane były biegi od 2 do 5. Skrzynia biegów zespolona była poprzez wał rurowy ze sterowanym mechanicznie reduktorem SR-380M o dwóch przełożeniach. Dodatkowo skrzynia biegów zintegrowana była z przystawką odbioru mocy typu N10/70, P45/1 lub P45/2.

Kabina i Przestrzeń Ładunkowa

Star 266 wyposażany był w kabinę wagonową typu 641, posiadającą dwa włazy dachowe, odchylane okna przednie oraz rozkładaną leżankę na tylnej ścianie. Kabina typu 641 była długą odmianą kabin 642 stosowanych w Starze 200, 244 oraz przejściowych modelach 28 i 29. Zamocowana na stałe, była przedzielona wzdłuż przez pokrywę silnika. W projektowaniu kabiny i silnika Starów serii 200 wzięły udział firmy zachodnie: Chausson pomógł przygotować kabinę do produkcji seryjnej, a austriacki AVL udoskonalił m.in. układ zasilania silnika. W 1985 roku przeprowadzono modernizację kabiny, polegającą na zmianie stylistyki osłony wlotu powietrza. Przestrzeń ładunkową stanowiła jedna z dwóch metalowych skrzyń ładunkowych fabrycznie montowanych w Starach 266: typu 663 lub 673.

• Skrzynia typu 663 posiadała dwupoziomową podłogę wykonaną z desek, odchylaną burtę tylną, opończę, montowane do ścian bocznych odchylane ławki oraz instalację świetlną i dźwiękową, służącą do komunikowania się z kabiną pojazdu. Dodatkowe ławki bez oparć można było zamontować równolegle do nich pośrodku skrzyni.
• Skrzynia typu 673 posiadała jednopoziomową podłogę wykonaną z desek, opończę oraz odchylane burty boczne i tylną.

Właściwości Terenowe

Star 266 posiada możliwość pokonywania brodów bez przygotowania o głębokości do 120 cm, natomiast z przygotowaniem do 180 cm. Istnieje również możliwość przeprowadzania auta po dnie, po wcześniejszym przygotowaniu go. Model ten może sprawnie działać przy wilgotności wynoszącej do 98% oraz zapyleniu wynoszącym 1,5 g/cm³. Warunki te, podyktowane przez wojsko, nie były wzięte "z sufitu", ale korelowały ze strategią Układu Warszawskiego, gotowego do konfrontacji. Na przykład, żądaną głębokość brodzenia podyktowała głębokość brodów na Łabie, a wymagana odporność na temperatury sięgające -40°C występowała w Finlandii, graniczącej wówczas ze Związkiem Radzieckim. Wspomniany nacisk opon odpowiada naciskowi wywieranemu na piasek przez kopyta wielbłąda.

Wersje i Zastosowania, ze Szczególnym Uwzględnieniem Straży Pożarnej

Podstawowym użytkownikiem Starów 266 było Wojsko Polskie, gdzie były używane zarówno w podstawowej wersji skrzyniowej, do transportu żołnierzy, jak i w wielu wersjach specjalistycznych. W latach 1973-1994 dla Wojska Polskiego dostarczono 17 092 samochody, w tym największe ilości w latach 80. (ponad 1,5 tysiąca rocznie). Samochody te sprzedawane były także na rynek cywilny, przede wszystkim dla służb wymagających pojazdów o dużej mobilności, jak np. energetyka i straż pożarna. Obecnie (stan na 2015 r.) Wojsko Polskie użytkuje jeszcze około 13 000 ciężarówek Star 266 wszystkich wersji.

Zabudowy Specjalistyczne

Na podwoziu modelu Star 266 montowano różne wersje zabudów specjalistycznych, co świadczy o jego wszechstronności:

• Nadwozia furgonowe typu 117 AUM
• Nadwozia naprawcze Sarna I (produkowane w Jelczu) i Sarna II (produkowane w Sanoku). W zależności od wyposażenia, zabudowy tego rodzaju służyły do bardzo różnych celów: od autobusu sztabowego, kasyna polowego, ciastowni polowej czy pralni wodnej i chemicznej po różnego typu ruchome warsztaty i stacje napraw, sale operacyjne i opatrunkowe czy stacje uzdatniania wody.
• Radiostacje R-137B i R-140M
• Stacje radioliniowe R-409
• Nadwozia dowódczo-sztabowe ADK-11
• Generator dymu GD-2
• Urządzenia do odkażania chemicznego WUS-3 (wykorzystujące dyszę silnika odrzutowego, używane również do stawiania zasłony dymnej i gaszenia pożarów)
• Nadwozia pożarnicze
• Żurawie samochodowe oraz koparki
• Cysterny paliwowe CD-5 wyposażone w dystrybutor (produkowane przez zakłady SHL w Kielcach)
• Ciągniki siodłowe (prototyp C 266 z 1974)
• Specjalistyczne zabudowy dla leśnictwa (do przewozu drewna)
• Wersje z podnośnikami koszowymi (popularne w latach 90. XX wieku dla energetyki i montażu reklam)

Star 266 jako Wóz Strażacki

Star 266 był i nadal jest cenionym pojazdem w służbach pożarniczych. Prezentowany model strażacki posiada kabinę sześcioosobową jednomodułową. Ponadto na wyposażeniu jest wciągarka mechaniczna, zraszacze przednie i ogrzewanie postojowe oraz regulowane działko wodno-pianowe. Samochód ten jest wyposażony w zbiornik wody o pojemności 2500 litrów i autopompę o wydajności 1600 litrów na minutę. Wszystkie wozy strażackie bazujące na Starze 266 są wyposażone w napęd 6×6 z blokadą mostów, co zapewnia im doskonałe właściwości terenowe, niezbędne w akcjach ratowniczo-gaśniczych.

Strażackie Stary wciąż są na wyposażeniu oddziałów straży pożarnej, gdzie największą liczbę pojazdów eksploatują Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) w całym kraju. Są to głównie wozy typu GBA (lekki lub średni samochód gaśniczy z autopompą) lub GCBA (ciężki samochód gaśniczy z autopompą), takie jak wspomniany model.

Eksport i Udział w Rajdach

Star 266 dość łatwo znajdował odbiorców za granicą. Jego rygorystyczne wymagania wojskowe, które spełniał, zaowocowały cennymi zaletami dla nabywców zagranicznych - przede wszystkim z krajów Afryki i Bliskiego Wschodu. Kilkaset sztuk wysłano również do Związku Radzieckiego, gdzie 266 zdobył pewne uznanie. Pod koniec lat siedemdziesiątych dużą partię ponad 2,7 tysiąca sztuk wysłano do Angoli, a w 1986 roku 650 Starów trafiło do Libii. Na eksport opracowano też wersję Star 266 Tropik, wyróżniającą się szerokim, rozbudowanym zderzakiem z przodu, która zdobyła Złoty Medal Międzynarodowych Targów Poznańskich w 1980 roku.

Aby wzmocnić eksport, Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego Przemysłu Motoryzacyjnego „Polmot” przeforsowało start Starów 266 w Rajdzie Paryż-Dakar. Dwa specjalnie przygotowane samochody 266 Rally Turbo wzięły w nim udział w 1988 roku. Jednym jechali Jerzy Mazur z Julianem Obrockim, drugim Tomasz Sikora z Jerzym Frankiem. Oba Stary dojechały do mety, choć nie zostały sklasyfikowane z powodu przekroczenia limitu spóźnienia. Zważywszy jednak na mordercze warunki panujące na trasie, które wyeliminowały wiele załóg po drodze, w tym startującą równocześnie ekipę Jelcza, udział Starów w Dakarze uznano za sukces i tak też przedstawiano go w materiałach promocyjnych. Dakarowy egzemplarz Stara można oglądać dziś w Muzeum Przyrody i Techniki „Ekomuzeum” im. Jana Pazdura w Starachowicach.

Modernizacje i Dalsza Eksploatacja

Po zakończeniu produkcji w 2000 roku, Star 266 nadal pozostawał w centrum uwagi ze względu na swoje zalety. W tym czasie należący już do MAN-a zakład rozpoczął modernizację używanych przez wojsko Starów 266 poprzez zastosowanie w nich m.in. kabin i silników MAN. Tak powstał Star 266M, którego modernizacja miała na celu wyeliminowanie problemu z dostępem do części zamiennych i poprawę komfortu dla kierowcy.

W 2008 roku spółki PPHU Auto-Star ze Starachowic i Magazyn Centralny Centrum (MCC) z Warszawy przedstawiły Stary 266 wyposażone w silniki Iveco. W 2009 roku spółka Autobox zaprezentowała Stara 266 M2, gdzie dwójka oznaczała drugi etap modernizacji. Ta wersja daje samochodom "drugie życie", odbudowując je w sytuacji, gdzie nie byłoby możliwości przywrócić ich do specyfikacji pierwotnej. Modernizacja do wersji 266M2 zdecydowanie poprawia komfort dla kierowcy, oferując nową kabinę z klimatyzacją oraz silnik o maksymalnym momencie 560 Nm/1200 obr/min. Wygodę i walory użytkowe podnosi zastosowanie sterowania elektropneumatycznego w skrzyni rozdzielczej i hamulcu postojowym. Od 2010 roku remonty Starów 266 połączone z unowocześnieniem prowadzi również spółka Star San Duo.

Mimo zakończenia produkcji, wiele egzemplarzy Star 266 pozostaje w eksploatacji do dziś. Do stałych odbiorców „nowych-starych” Starów 266 należała Ochotnicza Straż Pożarna. Na tyle dobry, że zaczęły powstawać firmy specjalizujące się w remontach, dostarczające pojazdy z zabudowami i wyposażeniem zgodnym z życzeniem klienta.

Zalety i Wady

Star 266 zapisał się w historii jako jeden z najbardziej udanych polskich samochodów ciężarowych. Jego główne zalety to:

• Niezawodność w trudnych warunkach
• Świetne właściwości terenowe (napęd 6x6, blokady mechanizmów różnicowych, głębokość brodzenia)
• Prosta konstrukcja ułatwiająca naprawy (podstawowe narzędzia do naprawy to: trochę przewodu, młotek, przecinak, śrubokręt i kombinerki)
• Odporność na silne zapylenie, wysokie wilgotności i ekstremalne temperatury (do -40°C)
• Niskie zużycie paliwa w stosunku do konkurencji (22,6 l/100 km na szosie i 32-35 l/100 km w terenie)

Do wad Stara 266 można zaliczyć:

• Stosunkowo niską prędkość maksymalną
• Początkowo niską jakość materiałów i montażu, wynikającą z „obiektywnych trudności” okresu PRL
• W porównaniu do współczesnych pojazdów, niższy komfort jazdy (głośna praca, możliwe wycieki z mechanizmów)

Niemniej jednak, Star 266 wyróżniał się lepszymi parametrami niż konkurencyjne ciężarówki z krajów bloku wschodniego i przewyższał niektóre marki zachodnie, takie jak Mercedes i Berliet.

Dane Techniczne

Poniżej przedstawiono podstawowe dane techniczne samochodu terenowego Star 266:

tags: #star #266 #samochod #strazacki