Hydranty są kluczowym, choć często niedocenianym elementem miejskiej infrastruktury. Ich rozwój jest zauważalny zarówno pod względem funkcjonalności, jak i wyglądu. Hydranty to urządzenia umożliwiające pobór wody bezpośrednio z sieci lub instalacji wodociągowej do celów przeciwpożarowych lub gospodarczych.
Rodzaje hydrantów
W zależności od przeznaczenia wyróżnia się hydranty wewnętrzne, stosowane w instalacjach przeciwpożarowych budynków, oraz zewnętrzne. Hydranty zewnętrzne dzielą się na podziemne i nadziemne.
Wymagania dotyczące hydrantów
Od hydrantów wymaga się, aby były funkcjonalne i bezpieczne, ale także atrakcyjne pod względem wizualnym. Producenci, aby sprostać oczekiwaniom klientów i zmieniającym się trendom, oferują obecnie zróżnicowane obudowy hydrantów.
Zabytkowe hydranty w Polsce
Pomimo zmian w wyglądzie i funkcjonalności, wiele przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych postanowiło odnowić hydranty zabytkowe, które zdobią głównie starówki. Największa ekspozycja zabytkowych hydrantów w Polsce znajduje się w Muzeum Wodociągów w Bydgoszczy. Zgromadzone tam historyczne eksponaty, w znacznej mierze pochodzące z pierwszej połowy XX wieku, zostały zebrane z różnych zakątków kraju.
Jednym z ważniejszych powodów utworzenia ekspozycji z zabytkowymi hydrantami i zdrojami ulicznymi była chęć pokazania różnorodności ich typów i form. Wspomniane urządzenia często pozostają niezauważone przez mieszkańców, niemniej pełnią również funkcję estetyzującą przestrzeń miejską. Ekspozycja w Muzeum Wodociągów ukazuje hydranty i zdroje z różnych perspektyw, akcentując elementy otaczającego nas świata - od „prostych rur” po bogato zdobione obiekty.
Poznańskie kandelabry
Na szczególną uwagę zasługują hydranty znajdujące się na poznańskim Starym Mieście. Większość z nich, zwanych kandelabrami, pełniło niegdyś dwie funkcje - hydrantu oraz latarni gazowej. Jak podaje poznański Aquanet, obecnie eksploatuje on około 530 urządzeń tego typu. Corocznie wykonywana jest konserwacja kilkunastu sztuk „kandelabrów”, a te w bardzo złym stanie technicznym przekazywane są do serwisu mechanicznego w celu przeprowadzenia gruntownej renowacji.
Akcja „Przypnij kokardę”
Zabytkowe hydranty zdobiące centrum Poznania zostały wykorzystane przez przedsiębiorstwo wodociągowe także do przekazywania patriotycznego przesłania. Od trzech lat włączane są w akcję „Przypnij kokardę”, mającą na celu upamiętnienie rocznicy wybuchu powstania wielkopolskiego oraz uczczenie zwycięstwa powstańców w walce o wolność. Polega ona na przyozdabianiu hydrantów mieszczących się w centrum Poznania w „szydełkowe mundury”, na które doszywane są kokardy narodowe. Szydełkowaniem zajmują się seniorki z „Klubu Słoneczna Przystań”. Hydrantów tak przyozdobionych nie sposób przeoczyć, nawet jeśli ktoś nie wie, dlaczego od grudnia „ubieramy” hydranty, to może to sprawdzić i dowiedzieć się o tym historycznym wydarzeniu.
Hydranty jako wizytówka miasta
Zabytkowe hydranty, oprócz historycznego przesłania, bardzo często prezentowały jedną z najważniejszych wizytówek miasta, czyli jego herb. Obecnie firmy wodociągowe decydują się na powrót do tej praktyki, wymieniając stare hydranty na nowe, wykonane w stylu staromiejskim z odlanym herbem miasta. W ten sposób postąpiło m.in. Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej w Stargardzie. Pierwsza partia zakupionych hydrantów w ilości 30 sztuk została już zamontowana na starówce i przy głównych arteriach miejskich. Hydranty upiększają ulice, jak również promują herb miasta. Montaż tego typu hydrantów ukazuje, jak ważna jest dla nas historia i tradycja miasta oraz stanowi dowód na to, że naszą misją jest służba miastu i jego mieszkańcom.
Edukacyjna rola nowoczesnych hydrantów
Wartość edukacyjną mają również nowoczesne hydranty, przybierające różne formy i nawiązujące stylistyką do historii danego miasta, wydarzeń sportowych bądź miejsca ich montażu. Nietuzinkowe hydranty systematycznie pojawiają się w różnych lokalizacjach. Pierwszy tego typu hydrant zamontowano w listopadzie 2015 r. obok Kieleckiego Centrum Kultury w Kielcach. Od tego czasu kolorowe hydranty stanęły jeszcze w sześciu innych miejscach, m.in. w Ciekotach, obok Centrum Kultury Szklany Dom, gdzie hydrant przypomina mężczyznę z wąsami, mającego być podobnym do ojca Stefana Żeromskiego. Obok siedziby straży pożarnej w Zagnańsku ustawiono hydrant z podobizną strażaka. Natomiast na terenie Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w Kielcach stanęło urządzenie przypominające pielęgniarkę.
Charakterystyczne hydranty stanowią formę promocji spółki, poprawiają jej wizerunek, a także sprzyjają budowaniu relacji ze społecznością. Urządzenia tego typu są droższe od standardowych i montowane są w specjalnie wybranych lokalizacjach, uczęszczanych przez mieszkańców i turystów. Spełniają one również wymogi przeciwpożarowe, posiadając m.in. specjalny zawór kulowy, zapobiegający niekontrolowanemu wypływowi wody w razie złamania hydrantu, np. w wyniku kolizji drogowej.
Hydranty-klauny w Katowicach
W Katowicach szarość ulic przełamują hydranty przypominające klauna. Montowane przy placówkach oświatowych zwracają uwagę dzieci i w naturalny sposób stają się pretekstem do rozmowy na temat wykorzystania oraz oszczędzania wody, a także dbania o jej czystość. Miasto zakupiło te wielobarwne urządzenia z myślą o najmłodszych mieszkańcach, uznając, że to dobry pomysł, by zwrócić uwagę dzieci na miejsca poboru wody do celów przeciwpożarowych, ale też zachęcić do zadawania pytań na temat wody. Pierwsze zakupione hydranty stanęły przy szkołach, przedszkolach i placach zabaw, kolejne zamontowano w parkach. Przyjęto zasadę, że ustawiają je tam, gdzie często przebywają i bawią się dzieci.
Wesołe klauny to już drugi rodzaj nietypowych hydrantów zamontowanych przez Katowickie Wodociągi na terenie miasta. Pierwsze, z piłką nożną na szczycie oraz z wymalowaną flagą Polski na korpusie, stanęły specjalnie na EURO 2012.
Nowe trendy w budowie hydrantów
Indywidualne oznaczenie hydrantów nadziemnych przez umieszczenie logo wodociągów, herbu miasta, a także tworzenie charakterystycznych, nietuzinkowych form to tylko jeden z nowych trendów w konstruowaniu hydrantów zewnętrznych. W ostatnich latach obserwuje się postępującą eliminację gniazd korozji przez stosowanie materiałów nierdzewnych, certyfikowanych powłok malarskich czy wulkanizowanie elementów żeliwnych. W celu zredukowania ewentualnych kosztów naprawy projektowane są hydranty umożliwiające inspekcję ich wewnętrznych części bez konieczności wykopywania.
Powoli w hydrantach zaczynają pojawiać się również moduły elektroniczne.
Hydrant teleskopowy
Spośród modeli hydrantów, które zostały wprowadzone na polski rynek w ostatnich latach, warto wymienić hydrant teleskopowy wolno przelotowy, stanowiący całkiem nowe rozwiązanie, łączące zalety armatury podziemnej i nadziemnej. Wyposażony jest on w system zamknięcia przepływu wraz z płytą odcinającą. Częścią przepływową urządzenia jest zintegrowany teleskopowy stojak, zakończony głowicą z dwiema nasadami typu B (75 mm) i uchwytem umożliwiającym wyciągnięcie głowicy ze skrzynki ulicznej ponad poziom terenu.
Trendy ekonomiczne w produkcji hydrantów
Przy nieustannym rozwoju jakościowym tych produktów zauważalny jest także trend ekonomiczny, uwzględniający ograniczanie kosztów inwestycji i eksploatacji. Przetargi, aukcje elektroniczne oraz rezygnacja z części zapisów jakościowych wymuszają na producentach projektowanie rozwiązań ekonomicznych z użyciem tańszych materiałów (np. stali zwykłej ocynkowanej zamiast nierdzewnej), pocienianie ścianek korpusów i ograniczanie gwarancji, co nie wpływa na jakość, ale redukuje cenę gotowego wyrobu, a rynek oczekuje również takich rozwiązań.
Historia hydrantów
Przypuszczalnie pierwszy hydrant powstał w 1801 roku i był wykonany z drewna. Za jego twórcę uznaje się Fredericka Graffa, chociaż nie zachowały się żadne dokumenty potwierdzające ten fakt. W drewnianych hydrantach jako izolację zabezpieczającą przed zamarzaniem wykorzystywano trociny lub obornik. W Nowym Jorku pierwszy hydrant zamontowano w 1808 roku. Za moment opatentowania hydrantu uznaje się II połowę XIX wieku, kiedy swoją pompę wodną opatentował amerykański wynalazca Birdsall Holly. W 1885 roku w Warszawie działało 120 hydrantów, obsługiwanych przez otwarty w tym samym roku 43-kilometrowy wodociąg.
Obecnie zabytkowe hydranty, które mijamy na miejskich starówkach, wzbudzają zachwyt i stają się często obiektem zainteresowania fotografów. Naszej uwadze umyka jednak, że coraz częściej fotografujemy repliki, przedmioty na wskroś nowoczesne. Tak zwana mała architektura, a więc latarnie, hydranty czy zabytkowe pompy, to na starówkach niezbędne elementy budowania klimatu. Połączenie zabytkowej estetyki i współczesnych wymagań sprawia, że coraz więcej miast, także tych mniejszych, decyduje się na modernizację sieci hydrantów w rejonach zabytkowych i wymienia starsze, często niesprawne hydranty na nowe urządzenia.
Stylizowane hydranty miejskie
We współczesnych hydrantach staromiejskich tylko zewnętrzna powłoka jest stylizowana na zabytkową i dopasowywana kolorystycznie do otoczenia. Stylizowane hydranty technicznie nie różnią się od tych najnowocześniejszych, zarówno pod względem wydajności, jak i zastosowanych zabezpieczeń, np. ochrony przed zamarzaniem czy przed nieszczelnością. Nadziemny element hydrantu zabezpieczonego przed złamaniem po uderzeniu po prostu się przewraca, wówczas przymocowana do wodociągu część podziemna pozostaje nienaruszona. Łamią się tylko śruby korpusu, które można łatwo wymienić. Uszkodzenie hydrantów bez takich zabezpieczeń powoduje, że trzeba nie tylko wymienić korpus, ale i część podziemną, czyli dokopać się do wodociągu. Na starówkach jest to szczególnie uciążliwe.
Hydranty a problem kradzieży
Hydranty stanowią także łakomy kąsek dla złomiarzy. Dla nich wartościowe są np. aluminiowe zaślepki hydrantów. Niestety usunięcie takiej zaślepki sprawia, że wylot hydrantu jest otwarty i lądują w nim śmieci. A zapchany śmieciami hydrant w momencie, gdy jest potrzebny, staje się bezużyteczny.
Historia hydrantów w Oleśnicy
W Oleśnicy, po doprowadzeniu około 1600 r. wody z rzeki Oleśnicy na poziom miasta, skierowano ją m.in. do domów uprzywilejowanych w Rynku. Pozostali, którzy potrzebowali jej do użytku codziennego, mogli pobierać wodę z początkowo drewnianych, a potem zapewne murowanych zbiorników, zwanych wówczas cysternami. Każdy mógł nabrać wody ze zbiornika lub z tryskaczy. Na rysunkach Oleśnicy z około 1750-1770 r. nie pokazano zbiorników ani studni w Rynku, dlatego nie wiadomo, gdzie stały i jaki miały kształt. W miastach bogatych były one projektowane przez architektów i artystycznie dekorowane, a woda tryskała do konwi z ust smoków, ryb itp. W niektórych miastach zachowały się one jako zabytkowe fontanny. Jedyny ślad ich istnienia w Oleśnicy pokazuje Adolf Groeger na ilustracjach z około 1860 r. Strzałką pokazano cysternę z wodą do picia i przeciwpożarową. Cysterna w zachodniej części rynku również została pokazana strzałką. Zbiorniki te służyły również jako przeciwpożarowe. Wymagano, aby do nastania przymrozków były zawsze pełne.
W latach 1883-1884 wywiercono w Rynku dwie studnie o głębokości około 104 m. Nieprzypadkowo rozmieszczono je obok zbiorników, które wtedy zlikwidowano. Informacja o samych pompach pojawiła się wraz z widokówkami, na których je pokazywano, chociaż nie były one obiektem zdjęć. Pokazano pompy znajdujące się w Rynku oleśnickim około 1900 r. (i oławskim dla porównania). Pompa i hydrant w Rynku oleśnickim. Obok z lewej stała wcześniej cysterna przeciwpożarowa. Powyżej pokazano tę sytuację w Rynku oleśnickim i oławskim, przy czym w Oławie widać całą konstrukcję pomp.
Powyższa widokówka została wysłana w 1903 r., ale zdjęcie zrobiono przed 1899 r. Pokazuje ona podstawę pompy i hydrantu. Podstawa jakiejś studni (pompy) odkryta w rynku w 2001 r. Prawdopodobnie było to wynikiem doprowadzenia sieci wodociągowej do Rynku około 1899 r. Na fragmencie planu miasta z tego okresu pokazano przebieg sieci wodociągowej w rynku oraz włazów eksploatacyjnych. Znaleziono również inne pompy. Prawdopodobnie do tej sieci wodociągowej podłączono 4-6 pomp (i hydrantów?). Widokówka z około 1935 r. nadal pokazuje pompę, a może już hydrant? Nie wiadomo, kiedy te pompy usunięto, czy dotrwały do czasów powojennych? Nie znaleziono również śladów hydrantów do celów przeciwpożarowych. Czy ich nie było, czy może te pompy miały możliwości podłączenia węży przeciwpożarowych? To kolejna zagadka z historii Oleśnicy.
Na widokówce z początku XX wieku widoczny jest nieznany wcześniej postument w zachodniej części rynku, na którym stał hydrant. Widoczne podwyższenie względem bruku rynkowego, na którym stoi hydrant przeciwpożarowy. Zdjęcie zrobiono przed 1899 r. Z lewej strony widoczna jest ulica. Zaznaczono hydrant czerwoną strzałką i wyodrębniono postument. Można również zaznaczyć strzałką miejsce rozmieszczenia pompy. Jest to miejsce rozmieszczenia drugiej studni wywierconej około 1883 r. Wtedy zlikwidowano stojącą obok cysternę przeciwpożarową. Pokazane podwyższenie rozebrano przed 1899 r. Wtedy też pojawiły się dodatkowe pompy i hydranty w Rynku, zasilane już z sieci miejskiej, a nie ze studni.
Hydrant pod hotelem Książę Blücher, prawdopodobnie z lat 1910-1914. W pobliżu miejsca, gdzie była studnia pod pompę i hydrant, powstała zapadlina w bruku. Trudno datować widokówkę - po wysokości drzew - może lata 1905-1910.
Produkcja hydrantów nadziemnych
Produkcja hydrantów
W fabryce AKWA w Gnieźnie produkuje się armaturę wodociągową, w tym hydranty przeciwpożarowe, które służą do transportu wody z instalacji sieci wodociągowej, a w sytuacjach zagrożenia korzystają z nich służby przeciwpożarowe. Proces produkcji zaczyna się od topienia żeliwa w piecach żeliwiakowych. Żeliwo formowane jest w maszynie z pionowym podziałem formy, gdzie przygotowuje się do 400 form na godzinę. Kolejnym etapem jest obróbka elementów na frezarkach, gdzie odbywa się zabielanie, wiercenie oraz gwintowanie otworów. Na tokarkach obrabiane są detale hydrantów i zasuw, które przechodzą przez wieloetapowe operacje. Następnie detale trafiają do malarni proszkowej, gdzie są oczyszczane i pokrywane farbą w piecu gazowym. Hydranty maluje się na czerwono ze względu na wymogi pożarnictwa, a zasuwy na niebiesko. Na końcu przeprowadzany jest szereg testów, w tym badanie grubości powłoki, kontrola odporności na przebicie oraz wytrzymałości na uderzenie. Firma AKWA posiada certyfikaty ISO 9001 oraz GSK, gwarantujące jakość powłok malarskich.
Unikatowe hydranty w Poznaniu
Na poznańskich ulicach można znaleźć trzy unikatowe hydranty renesansowe. Te niezwykłe konstrukcje, nazwane kandelabrami, były stałym elementem miejskiego krajobrazu na przełomie XIX i XX wieku. Nazwa pochodzi od modelu Kandelaber, produkowanego w XIX wieku przez hanowerską fabrykę Aeorgengas. Te unikalne konstrukcje były dość nietypowe, ponieważ na dole pełniły funkcję standardowego hydrantu, a na górze były niczym innym jak latarniami gazowymi. Są to prawdziwe rarytasy i kawałki historii miasta. Poznańskie zabytkowe hydranty można znaleźć w kilku miejscach w mieście. Pierwszy z nich znajduje się na ulicy Małeckiego. Drugi stoi na terenie obiektu Aquanetu przy ulicy Piątkowskiej. Czarne i z niebieskim herbem Poznania - historyczne hydranty są nie tylko przypomnieniem o historii wodociągów w mieście, ale też atrakcją turystyczną. Wykonane zostały z żeliwa, na przełomie XIX i XX wieku. Zdecydowano się na odrestaurowanie wycofanych z eksploatacji hydrantów staromiejskich, które z uwagi na swój stan techniczny, nie nadawały się już do pełnienia swojej pierwotnej funkcji, czyli ochrony przeciwpożarowej. W ramach prac nie tylko przywrócono im sprawność techniczną, ale także zadbano o estetykę, dzięki czemu nie tylko będą mogły znów stanowić element infrastruktury przeciwpożarowej, ale także być estetyczną atrakcją dla mieszkańców i turystów. Takie działania są bardzo ważne, ponieważ przyczyniają się do zachowania historii Poznania. Renowacji poddano kilkadziesiąt historycznych hydrantów, które będą stopniowo wracały na poznańskie ulice pojedynczo - gdy inne będą wyłączane z użytku.