Historia polskiego pożarnictwa jest nierozerwalnie związana z ewolucją jego symboliki. Przez dziesięciolecia zmieniały się zarówno operacyjne oznaczenia pojazdów, jak i oznaki mundurowe, odzwierciedlając rozwój strukturalny i organizacyjny straży pożarnej w Polsce.
Ewolucja Oznaczeń Operacyjnych Pojazdów
Współdziałanie jednostek taktycznych straży pożarnej, zwłaszcza w sytuacji dużych akcji angażujących siły i środki z terenu kilku czy kilkunastu województw, wymagało koordynacji i uporządkowania.
Początki i brak standaryzacji (lata 50. i 60.)
Pierwsze oznaczenia operacyjne zaczęto stosować już na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Brak aktów regulujących tę kwestię prowadził do daleko idącej dowolności w tworzeniu lokalnych systemów oznaczania jednostek taktycznych. Konsekwencją tego była sytuacja, w której w każdym województwie systemy te zbudowane zostały według zupełnie odmiennego klucza.
W 1960 roku weszło w życie zarządzenie, które nakazywało umieszczenie na drzwiach samochodu pożarniczego napisu określającego nazwę i typ jednostki straży, do której przynależny jest ów pojazd. Niezależnie od tego pojazdy oznaczano dodatkowo kryptonimami składającymi się z różnych kombinacji cyfr oraz liter i cyfr.
W 1969 roku w struktury operacyjnego zabezpieczenia miasta włączono nowo otwarty IX Oddział ZSP. Oddział ten przejął od SOP zasób 9xx, natomiast szkoła, otrzymała kod z literą "S" i trzema cyframi w formacie S-xxx.
System z 1973 roku - Ujednolicenie ogólnokrajowe
W 1973 roku wprowadzono wreszcie uniwersalny system, porządkujący oznaczenie sprzętu pożarniczego w sposób jednolity w skali całego kraju. Kod każdej jednostki taktycznej składał się z pięciu znaków w układzie 1 litera + 4 cyfry. W omawianym systemie po literze oznaczającej województwo pojawiały się cztery cyfry, z których dwie pierwsze (INFIKS) były wyróżnikiem komendy wojewódzkiej, komendy miejskiej miasta wydzielonego (działającej na prawach komendy wojewódzkiej), komendy powiatowej, szkoły pożarniczej, ośrodka szkolenia pożarniczego lub oddziału ZSP (w większych miastach). Dla infiksów zarezerwowano przedział 01-49. Przykładem był kod W-03-15, oznaczający samochód pożarniczy z KMSP Warszawa (W) z III Oddziału (03), należący do ZSP (15 mieściło się w przedziale 10-29).
W przypadku, gdy na terenie danej komendy w jakimkolwiek typie jednostek było więcej pojazdów pożarniczych niż przewidywały przedziały sufiksów (29), uruchamiano tzw. drugi zasób. Polegało to na zamianie miejsc poszczególnych trzech elementów kodu operacyjnego. Numerami operacyjnymi oznaczano również sprzęt pożarniczy, taki jak motopompy, węże, aparaty ochrony dróg oddechowych itp. W jednostkach posiadających jeden samochód pożarniczy sprzęt ten oznaczano numerem identycznym z tym, jaki widniał na samochodzie. W przypadku, gdy dana jednostka miała kilka samochodów (zwłaszcza duże ZSP i ZZSP), cały sprzęt oznaczano numerem pierwszego samochodu tej jednostki.
System z 1976 roku - Adaptacja do zmian administracyjnych
W latach 1972-1975 przeprowadzono w Polsce reformę administracyjną, w wyniku której zniknęły powiaty, zaś liczba województw wzrosła z 17 do 49. W miejsce komend powiatowych wprowadzono komendy rejonowe. Nowy podział administracyjny wymusił potrzebę aktualizacji systemu oznaczeń operacyjnych pojazdów straży pożarnej. System ten w dalszym ciągu opierał się na modelu wprowadzonym w 1973 roku, z tym że prefiks literowy zastąpiono cyfrowym.
Na ostatnie ugrupowanie cyfr (SUFIKS) składała się dwucyfrowa liczba, w której pierwsza cyfra oznaczała typ jednostki straży, druga zaś - kolejny numer samochodu. Przedziały sufiksów przydzielone były według tego samego klucza co w systemie z 1973 roku. Zasady dotyczące tzw. drugiego zasobu oraz oznaczenia sprzętu pożarniczego danej jednostki były również tożsame z ich odpowiednikami w systemie z 1973 roku.
Numery operacyjne systemu 76 malowane były w kolorze białym (na czerwonej powierzchni nadwozia) lub czerwonym (na jasnej powierzchni nadwozia, np. drzwi żaluzjowe). Umieszczano je w widocznym miejscu na ścianach bocznych z obu stron nadwozia, na ścianie tylnej oraz na dachu pojazdu. W niektórych województwach obowiązywały dodatkowe wewnętrzne zasady lokalizacji numeru operacyjnego na pojeździe. Przykładem jest województwo stołeczne, gdzie decyzją Komendanta SKSP z 1987 roku wszystkie samochody pożarnicze należące do stołecznego garnizonu miały boczny numer operacyjny malowany obligatoryjnie na drzwiach kabiny pojazdu. W jednostkach ZSP z terenu SKSP już w latach siedemdziesiątych wprowadzono również wewnętrzny podział sufiksów (10-29). System oznaczeń operacyjnych 76 obowiązywał do początku 1992 roku, czyli do czasu reorganizacji sieci komend rejonowych straży, związanej z powstaniem Państwowej Straży Pożarnej. Nie oznaczało to jednak końca jego użytkowania.
Oznaki Mundurowe i Insygnia
Przed powstaniem Państwowej Straży Pożarnej (dalej: PSP) funkcjonariusze pożarnictwa zobowiązani byli do korzystania z umundurowania i tzw. odzieży specjalnej. Kwestia ta podlegała regulacji przez ministra spraw wewnętrznych.
Regulacje prawne i początki (1975 rok)
Znalazło to wyraz w zarządzeniu ministra spraw wewnętrznych z dnia 7 lipca 1975 r. w sprawie określenia wzorów umundurowania, dystynkcji i oznak oraz wzorów odzieży specjalnej funkcjonariuszy pożarnictwa (MP nr 23 poz. 148). Po powstaniu PSP zagadnienie oznak znalazło się w rozporządzeniu ministra spraw wewnętrznych z dnia 24 września 1992 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (DzU nr 93 poz. 461). Kolejnymi regulacjami uwzględniającymi tę kwestię były rozporządzenia z lat 1997, 2003 i 2005. Zagadnieniu oznak (które w dzisiejszym rozumieniu obejmuje także oznaki stopni, tu zwane dystynkcjami stopni) poświęcono część opisową i graficzną zarządzenia z 1975 roku. Przepisy te do grupy oznak sensu stricto zaliczały m.in. wizerunek złotego orła na czapce (§ 4 ust. 1 pkt 1), którego wizualizację zamieszczono w załączniku nr 5 do zarządzenia i opatrzono oznaczeniem „wzór 43”.
"Straż pożarna" (1960) /CAŁY FILM/
Orzeł Pożarniczy (wzór 43) - Ewolucja na przestrzeni lat
Motywem głównym oznaki z 1975 roku jest orzeł ze wzniesionymi skrzydłami, z głową zwróconą w prawo (dla patrzącego w lewo). Orzeł zdaje się spoczywać na hełmie strażackim z wyraźnie zarysowanym grzebieniem. Hełm skierowany jest czołem w stronę, w którą spogląda orzeł. Kompozycji dopełniają dwa skrzyżowane topory strażackie. Pomiędzy głowicami toporów rozpięta jest lina kręcona. Oznaka w postaci z 1975 roku została w 1992 roku zastąpiona emblematem z wizerunkiem orła o podobnej kompozycji, lecz w tej wersji jest zdecydowanie lepiej opracowana (nosi znamiona konkretnego wzoru zamiast graficznego nośnika samej idei). Widoczne są też wyraźne różnice w wykorzystanych wizerunkach hełmów między orłem z 1975 roku a tym z 1992 roku. W kolejnych regulacjach oznaka nie była zmieniana.
Warto nadmienić, że dopiero rozporządzenie z 1997 roku rozróżnia dwie odmiany oznaki z orłem (metalową i tekstylną, wykonaną nićmi koloru złotego), przy czym nie określa wzoru wersji metalowej. Odmiana metalowa przeznaczona była do stosowania na czapkach rogatywkach. Dopiero rozporządzenie z 2005 roku wprowadza graficzny wzór oznaki orła w wersji metalowej (obok tekstylnej). W 2021 roku oznace nadano nazwę orła pożarniczego i zakwalifikowano ją do grupy oznak rozpoznawczych.
Orzeł pożarniczy - ewolucja kompozycji i wizerunki z lat: 1975 (a), 1992 (b), 1997 (c) oraz z 2021 r.
Orzeł Generała (wzór 44) - Symbolika i zmiany
Ciekawą oznaką nawiązującą koncepcyjnie do orła pożarniczego, przeznaczoną de facto jedynie dla generałów pożarnictwa, jest orzeł umieszczany na kołnierzu kurtki i płaszcza generała (oznaczony jako wzór 44). Jest to protoplasta oznaki orła generała, znanej z rozporządzenia z 2021 roku. Orzeł na kołnierzach według wzoru nr 44 z 1975 roku jest specyficzny, zawiera motywy hełmu, toporów i liny (nawiązujące do orła według wzoru 43). Nie pojawiają się one już w późniejszych wersjach tej oznaki.
Gruntowna zmiana nastąpiła w 1992 roku, kiedy to zrezygnowano z atrybutów w postaci hełmu, toporów i liny, dodając natomiast koronę. Rozporządzenie z 2021 roku nazywa tę oznakę orłem generała i zalicza do grupy oznak dodatkowych.
Oznaka orła generała według wzoru 44 z 1975 r. (a) i 1992 r. (b)
Oznaki Przynależności do Jednostek Organizacyjnych (od 1983 roku)
Zarządzenie mundurowe z 1975 roku nie znało początkowo kategorii oznak wskazujących jednostkę organizacyjną ochrony przeciwpożarowej, w której funkcjonariusz pełnił służbę. Dopiero w maju 1983 roku, zarządzeniem zmieniającym, zostały wprowadzone do użytkowania oznaki określające przynależność funkcjonariusza do określonej jednostki organizacyjnej ochrony przeciwpożarowej oraz zajmowane stanowisko służbowe. Miały one ogólną postać okrągłego emblematu (przypominającego nieco pieczęć okrągłą) o średnicy ok. 78 mm. Graficzne wzory tych oznak określono w załączniku nr 2 do zarządzenia ministra spraw wewnętrznych z dnia 2 maja 1983 roku. Oznakom przyporządkowano numery wzorów od nr 54 do 58.
Dla funkcjonariuszy pełniących służbę w Komendzie Głównej Straży Pożarnych przewidziano oznakę według wzoru 56, dla funkcjonariuszy komend wojewódzkich - według wzoru 54, dla komend rejonowych natomiast właściwy był wzór 55. Dla szkół pożarniczych przewidziano wzory nr 57 (dla Szkoły Głównej Służby Pożarniczej) i 58 (dla szkół chorążych pożarnictwa).
Siedzibę określano za pomocą dodatku do oznaki zasadniczej w postaci prostokąta z umieszczoną wewnątrz nazwą miejscowości (np. OPOLE, WARSZAWA, POZNAŃ). W polu centralnym oznaki umieszczono znak graficzny w postaci kompozycji składającej się ze stylizowanej głowy orła na tle strażackiego hełmu z wyraźnie zaakcentowanym grzebieniem. Całość spoczywała na gałązce laurowej. Symbolika była wyraźnie strażacka, a sam znak bardzo prosty i estetyczny.
Legendy były czytelne i zrozumiałe. Z wyjątkiem oznak szkolnych legenda zawsze składała się z napisu STRAƵ POƵARNA z charakterystyczną literką „Ƶ” oraz skrótów KWSP lub KGSP, oznaczających komendę wojewódzką straży pożarnych oraz Komendę Główną Straży Pożarnych, umieszczonych poziomo pod wyobrażeniem. Oznaka dla szkoły głównej posługiwała się pełną nazwą jednostki, natomiast oznaka dla szkół chorążych zawierała napis „SZKOŁA CHORĄƵYCH POƵARNICTWA”.
Oznaki te, w związku z powstaniem PSP, zachowano i zmodyfikowano nieznacznie za sprawą rozporządzenia z 1992 roku. Utrzymano ogólną formę i koncepcję, aczkolwiek dało się zauważyć subtelne różnice w projekcie, dążące do uproszczenia emblematu. Legenda zawsze przybierała formę napisu otokowego, a wszystkie napisy były majuskułowe. Formułę „STRAƵ POƵARNA” zastąpiono formułą „PAŃSTWOWA STRAƵ POƵARNA”. Rangę jednostki określano za pomocą zestawu liter w postaci „KG” dla Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej, „KW” dla komendy wojewódzkiej, „KR” dla komendy rejonowej i „JGR” dla jednostki gaśniczo-ratowniczej.
Dało się zauważyć uproszczenie centralnego znaku graficznego. Białe linie użyte do wykonania wizerunku orła były znacznie grubsze niż w pierwowzorze, przez co znak tracił na lekkości. Rozporządzenie z 1992 roku nie przewidywało dla tych oznak szczególnej nazwy, określając je mianem „emblematów” i poświęcając im część 2 załącznika nr 3. Oznaki noszone były na odzieży specjalnej.
Od momentu wejścia w życie rozporządzenia z 1997 roku opisywane oznaki, mające pełnić funkcję identyfikacyjną, przybrały postać stylizowanej czarnej tarczy herbowej stanowiącej tło dla umieszczonego w jej polu logo PSP projektu Zbigniewa Stasika. Określono je mianem emblematów Państwowej Straży Pożarnej. Oznaki te występowały w wersji dla komend i dla jednostek ratowniczo-gaśniczych i były to emblematy tekstylne. Na czarnym tle stylizowanej tarczy herbowej umieszczono logo - znak przedstawiający białego orła w polu centralnym w formie czerwonego koła, znajdującego się na tle hełmu strażackiego z wyraźnie zarysowanym grzebieniem i skrzyżowanych toporów strażackich. Hełm i topory otoczone są wieńcem z liści dębowych i laurowych. Owe emblematy przetrwały co do zasady bez większych zmian do chwili obecnej i są na stałe przyszywane do elementów ubioru służbowego strażaków PSP (bluza służbowa, bluza służbowa typu polar i kurtka służbowa przeciwdeszczowa), wprowadzonego rozporządzeniem z 2021 roku. Akt prawny z 2021 roku zawiera wzór aktualnej wersji tej oznaki. Warto zauważyć, że zmieniła się rola tych emblematów. Należą one do grupy tzw. oznak rozpoznawczych, informujących o przynależności do PSP w ogólności.
Oznaki Szkolnictwa Pożarniczego
Umundurowanie słuchaczy szkół pożarniczych, dla podkreślenia ich odrębnego statusu, odznaczało się dodatkowymi oznakami naniesionymi na naramienniki. Dla słuchaczy Wyższej Oficerskiej Szkoły Pożarniczej (WOSP) zarządzenie z 1975 roku przewidziało okrągły metalowy emblemat z literami WOSP, obwiedzionymi wieńcem (według wzoru nr 46 z załącznika do tego aktu) koloru złotego oraz kręcony biało-niebieski sznurek, poprowadzony dookoła naramiennika. W 1983 roku, w związku ze zmianą nazwy uczelni na Szkołę Główną Służby Pożarniczej, modyfikacjom uległ wzór emblematu. W załączniku nr 3 do rozporządzenia z 1992 roku nadano tym oznakom nową formę. Oznaka (w ówczesnej terminologii określana odznaką) zyskała kształt podobny do tej przewidzianej dla Szkoły Głównej Służby Pożarniczej. Zamiast skrótu SChP zastosowano litery „SAP”, oznaczające Szkołę Aspirantów Pożarnictwa.
tags: #stare #symbole #strazackie