Hydranty przeciwpożarowe, stanowiące kluczowy element systemów ochrony przeciwpożarowej, montowane są w sieciach wodociągowych. Są one wykorzystywane do poboru wody do gaszenia pożarów oraz do zaopatrzenia wodnego pojazdów straży pożarnej w celach gaśniczych. Prawidłowe zaprojektowanie, wykonanie i regularny odbiór tych urządzeń ma fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa ludzi i obiektów.
Rola i Podstawy Prawne Projektowania Hydrantów
Projektowanie i rozmieszczanie hydrantów przeciwpożarowych zewnętrznych, a także ich odbiór, regulują szczegółowe przepisy. Do najważniejszych aktów prawnych związanych z ochroną przeciwpożarową oraz zaopatrzeniem w wodę należą:
- Ustawa z dnia 21 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. Nr 109, poz. 719).
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2010 r. w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych (Dz. U. Nr 124, poz. 1030).
- Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane - tekst ujednolicony.
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 75, poz 690).
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 r. w sprawie uzgadniania projektu budowlanego pod względem ochrony przeciwpożarowej (Dz. U. Nr 121, poz. 1137).
W praktyce, inwestycje drogowe często prowadzone są wspólnie z budową lub przebudową sieci wodociągowej przeciwpożarowej z hydrantami zewnętrznymi, aby kompleksowo załatwić sprawę. Dopóki inwestycja nie jest autostradą, dla której trzeba zapewnić wodę do celów ratowniczych zgodnie ze stosownymi przepisami, nie ma obligatoryjnego obowiązku projektowania sieci wodociągowej przeciwpożarowej dla samej drogi. Jednakże, zaopatrzenie w wodę jest wymagane dla budynków zlokalizowanych wzdłuż tej drogi w obrębie miasta.
Zapisy rozporządzenia w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych często budzą wątpliwości interpretacyjne. Na przykład, paragraf 10 punkt 6 mówi, że hydranty zewnętrzne umieszcza się wzdłuż dróg i ulic oraz ich skrzyżowań, przy zachowaniu określonych odległości. Nie ma tam jednak słów typu "powinno" czy "należy", co sugeruje, że jeśli hydranty są, to muszą być zachowane te odległości, ale nie obligatoryjnie muszą być zawsze umieszczane.
Kolejną kwestią jest paragraf 3 punkt 1.3, mówiący o tym, gdzie wymagane jest zaopatrzenie w wodę, w tym dla "obiektów budowlanych niebędących budynkami, przeznaczonych na potrzeby użyteczności publicznej lub do zamieszkania zbiorowego, w których znajduje się strefa pożarowa o powierzchni przekraczającej 1.000 m2 lub przeznaczona do jednoczesnego przebywania ponad 50 osób". Definicja strefy pożarowej (§ 226 Rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie) odnosi się do budynków lub ich części. Obiekt budowlany, taki jak droga, nie ma w świetle tych przepisów strefy pożarowej. Należy podkreślić, że drogi nie podlegają uzgodnieniom pod względem ppoż., gdyż nie są obiektami użyteczności publicznej, zamieszkania zbiorowego ani składowiskami. Obiekt budowlany niebędący budynkiem, który ma strefę pożarową, to np. plac składowy, targowisko czy stadion.
Wymagania dla Sieci Wodociągowych i Hydrantów Zewnętrznych
Sieć Wodociągowa Przeciwpożarowa (§ 9 Rozporządzenia MSWiA)
Sieć wodociągowa stanowiąca źródło wody do celów przeciwpożarowych, zwana dalej „siecią wodociągową przeciwpożarową”, powinna być zasilana z pompowni przeciwpożarowej, zbiornika wieżowego, studni lub innych urządzeń, zapewniających wymaganą wydajność i ciśnienie w hydrantach zewnętrznych, nawet tych niekorzystnie ulokowanych, przez co najmniej 2 godziny. Sieć ta powinna zapewniać wydajność nie mniejszą niż 5 dm3/s i ciśnienie w hydrancie zewnętrznym nie mniejsze niż 0,1 MPa (megapaskala), również przez co najmniej 2 godziny.
Sieć wodociągową przeciwpożarową należy wykonywać jako sieć obwodową. Dopuszcza się budowę sieci rozgałęzieniowej poza obszarami miejskimi oraz tam, gdzie łączna wymagana ilość wody nie przekracza 20 dm3/s. Dopuszcza się budowę odgałęzień z sieci obwodowej w celu zasilania hydrantów zewnętrznych. W przypadku gdy łączna wymagana ilość wody przekracza 30 dm3/s, sieć obwodową zasila się w dwóch punktach znajdujących się w możliwie największej odległości od siebie, nie mniejszej jednak niż 1/4 obwodu sieci.
Sieć wodociągową przeciwpożarową, dla której łączna wymagana ilość wody przekracza 20 dm3/s, należy tak zaprojektować i budować, aby możliwe było jednoczesne pobieranie wody z dwóch sąsiednich hydrantów zewnętrznych. Należy pamiętać, że podane w rozporządzeniu średnice dotyczą średnic nominalnych wewnętrznych. Przy projektowaniu sieci z tworzyw sztucznych, gdzie rury oznaczane są przez podanie średnicy zewnętrznej, należy sprawdzić, czy po odjęciu grubości ścianki spełniane są założenia rozporządzenia.
Wymagania Techniczne i Rozmieszczenie Hydrantów Zewnętrznych (§ 10 Rozporządzenia MSWiA)
Na sieci wodociągowej przeciwpożarowej stosuje się hydranty zewnętrzne nadziemne o średnicy nominalnej DN 80. Dopuszcza się instalowanie hydrantów podziemnych o średnicy nominalnej DN 80 w przypadkach, gdy zainstalowanie hydrantów nadziemnych jest szczególnie utrudnione lub niewskazane, np. ze względu na utrudnienia w ruchu. Hydranty zewnętrzne zainstalowane na sieci wodociągowej przeciwpożarowej powinny być wyposażone w odcięcia umożliwiające odłączanie ich od sieci, które muszą pozostawać w położeniu otwartym podczas normalnej eksploatacji sieci. Powinny one spełniać wymagania Polskich Norm dotyczących tych urządzeń, będących odpowiednikami norm europejskich (EN), a także posiadać aprobatę techniczną, atest higieniczny Państwowego Zakładu Higieny oraz świadectwo dopuszczenia CNBOP do użytkowania w ochronie przeciwpożarowej.
Wymagana odległość pierwszego hydrantu od ściany chronionego budynku to co najmniej 5 m. Maksymalne ciśnienie hydrostatyczne w sieci wodociągowej przeciwpożarowej nie może przekraczać 1,6 MPa.
Wydajność nominalna hydrantu zewnętrznego, przy ciśnieniu nominalnym 0,2 MPa mierzonym na zaworze hydrantowym podczas poboru wody, nie może być mniejsza niż:
- dla hydrantu nadziemnego DN 80 - 10 dm3/s;
- dla hydrantu nadziemnego DN 100 - 15 dm3/s;
- dla hydrantu podziemnego DN 80 - 10 dm3/s;
- dla hydrantu nadziemnego DN 80 na sieci, o której mowa w § 9 ust. 2 - 5 dm3/s.
Dla zapewnienia możliwości intensywnego czerpania wody do celów przeciwpożarowych na sieciach wodociągowych o średnicy nominalnej nie mniejszej niż DN 250 powinny być instalowane hydranty nadziemne o średnicy nominalnej DN 100 lub DN 150 i wydajności nominalnej co najmniej 20 dm3/s. Hydranty te powinny być usytuowane w miejscach dostępnych z głównych dróg komunikacyjnych na terenie jednostki osadniczej. Miejsce usytuowania hydrantu należy oznakować znakami zgodnymi z Polskimi Normami, wraz z podaniem na znaku dodatkowym wielkości charakterystycznych hydrantu. Przy hydrancie należy przewidzieć stanowisko czerpania wody o wymiarach zapewniających swobodny dostęp do hydrantu, a na stanowisku tym umieścić zakaz parkowania.
Poza obszarami miejskimi odległość między hydrantami powinna być dostosowana do gęstości istniejącej i planowanej zabudowy. W celu łatwego otwarcia zasuwy odcinającej hydrant, odległość między trzpieniem zasuwy hydrantowej a skrajem hydrantu (podziemnego lub nadziemnego) nie może być mniejsza niż 0,8 m.
Proces Odbioru Obiektu Budowlanego przez Państwową Straż Pożarną
Zgodnie z art. 56 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. „Prawo budowlane”, inwestor, na którego nałożono obowiązek uzyskania pozwolenia na użytkowanie obiektu budowlanego, jest zobowiązany powiadomić Państwową Straż Pożarną (PSP) o zakończeniu budowy obiektu budowlanego i zamiarze przystąpienia do jego użytkowania. Komendant PSP ma 14 dni na zajęcie stanowiska ws. zabezpieczenia przeciwpożarowego obiektu budowlanego.
Na podstawie art. 23 ust. 2 pkt 5 i ust. 4 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, funkcjonariusze PSP podejmują czynności kontrolno-rozpoznawcze, podczas których sprawdzane jest wykonanie obiektu zgodnie z projektem. Po zakończonych czynnościach, w trakcie których nie stwierdzono uchybień, Komendant Powiatowy/Miejski Państwowej Straży Pożarnej wydaje stanowisko, w którym "nie wnosi sprzeciwu ani uwag w sprawie uzyskania pozwolenia na użytkowanie przedmiotowego obiektu". Wniesienie uwag przez Komendanta jest efektem stwierdzenia nieprawidłowości, które nie mają istotnego wpływu na stan bezpieczeństwa pożarowego w obiekcie. Uwagi mogą być wniesione również w formie zastrzeżenia, jeżeli obiekt został wykonany zgodnie z projektem, który nie spełnia wymagań ochrony przeciwpożarowej.
Do wniosku o zakończeniu budowy i zamiarze przystąpienia do użytkowania należy dołączyć m.in. kserokopię decyzji pozwolenia na budowę oraz oświadczenie kierownika budowy (z informacją dotyczącą uzgodnienia z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń ppoż.). Lista obiektów zakwalifikowanych do obligatoryjnego odbioru przez funkcjonariuszy PSP wynika z konieczności uzgodnienia ich z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. Najczęstszym problemem przy odbiorze jest brak uzgodnień projektów urządzeń przeciwpożarowych. Urządzeniami przeciwpożarowymi są urządzenia stałe lub półstałe, uruchamiane ręcznie lub automatycznie, służące zapobieganiu powstania pożaru, wykrywania, zwalczania lub ograniczenia jego skutków.
Specyfika Odbioru Zewnętrznego Zaopatrzenia w Wodę
Podczas akcji ratowniczo-gaśniczych najważniejszym aspektem jest dojazd do obiektu oraz jego zaopatrzenie wodne do zewnętrznego gaszenia pożaru. Przy czynnościach odbiorowych sprawdzana jest prawidłowość zewnętrznego zaopatrzenia w wodę zgodnie z rozporządzeniem MSWiA w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych. Zapewnienie przeciwpożarowego zaopatrzenia wodnego do zewnętrznego gaszenia pożaru jest możliwe z sieci wodociągowej lub przeciwpożarowych zbiorników wodnych. Przy odbiorze wymagane jest okazanie dokumentów potwierdzających posiadanie wymaganej ilości wody do zewnętrznego gaszenia pożaru. W przypadku zapewnienia wody z hydrantów zewnętrznych, protokół badania sprawności należy uzyskać od właściciela sieci.
Wymagana odległość pierwszego hydrantu od obiektu chronionego to do 75 m, a drugiego do 150 m. Przy wymaganej ilości wody przekraczającej 20 dm3/s, pomiar wydajności sieci wodociągowej powinno wykonać się przy jednoczesnym poborze z obu hydrantów służących zewnętrznemu zaopatrzeniu wodnemu dla danego obiektu.
W jednostkach osadniczych o ilości mieszkańców do 2.000 wymagana ilość wody do celów przeciwpożarowych wynosi 5 dm3/s. Dopuszczalne jest w tym wypadku wykonanie badania dwóch hydrantów jednocześnie o wydajności co najmniej 5 dm3/s każdy, dla zapewnienia wymaganej ilości wody dla budynku na poziomie 10 dm3/s (dla budynków użyteczności publicznej).
Przy wykonywaniu przeciwpożarowych zbiorników wodnych ważna jest lokalizacja samego zbiornika i punktu poboru wody oraz stanowisko czerpania wody. Zbiornik należy lokalizować w odległości nie większej niż 250 m. Do zbiornika należy zapewnić dojazd pożarowy o długości nie przekraczającej 350 m, mierzony od stanowiska czerpania wody do punktu przyjęcia jednostek ochrony przeciwpożarowej zlokalizowanego nie dalej niż 30 m od chronionego obiektu. Stanowisko czerpania wody powinno znajdować się w odległości 2 m od punktu poboru wody i nie bliżej niż 8 m od obiektu chronionego. Wymagana szerokość stanowiska czerpania wody wynosi 4 m, przy długości 12 m. Wszystkie wymienione elementy powinny być naniesione na projekt zagospodarowania terenu, który wymaga uzgodnienia z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń ppoż.
Nieodłącznym elementem, jaki powinien znaleźć się na uzgodnionym projekcie zagospodarowania terenu, jest droga pożarowa. Obiekty, dla których wymagane jest doprowadzenie drogi pożarowej, wyszczególnione zostały w § 12 z rozporządzenia MSWiA w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych. Droga pożarowa powinna być oddalona o 5-15 m od obiektów budowlanych zaliczonych do kategorii zagrożenia ludzi (ZL) oraz o 5-25 m od pozostałych obiektów (PM, IN). W szerokości pasa między drogą a obiektem nie powinny znajdować się stałe elementy zagospodarowania terenu lub drzewa i krzewy o wysokości przekraczającej 3 m. Droga pożarowa powinna być połączona z budynkiem dojściem o szerokości 1,5 m i długości nie przekraczającej 50 m. W przypadku budynku do trzech kondygnacji nadziemnych i wysokości do 12 m, połączonego z drogą pożarową dojściem o szerokości 1,5 m i długości 30 m, nie jest wymagane zachowanie odległości drogi pożarowej od budynku. Szerokość drogi pożarowej nie powinna być mniejsza niż 4 m, a jej minimalne nachylenie nie powinno przekraczać 5%. Parametry nośności drogi pożarowej powinny zapewniać możliwość przejazdu pojazdu pożarniczego o nacisku osi na nawierzchnię o sile 100 kN. Promień zewnętrzny łuku zlokalizowanego na drodze pożarowej nie może wynosić więcej niż 11 m. Droga pożarowa powinna zapewniać przejazd lub być zakończona placem manewrowym o wymiarach 20x20 m.
Urządzenia przeciwpożarowe powinny mieć odpowiednie świadectwa dopuszczenia oraz certyfikaty wydane przez CNBOP.
Praktyka i Wyzwania w Odbiorze Hydrantów - Studium Przypadku
Odbiór instalacji hydrantowej, inaczej mówiąc hydrantów po remoncie, modernizacji czy budowie obiektu, jest kluczowym etapem. Wszyscy, a szczególnie inwestorzy, oczekują szybkiego i pomyślnego zakończenia tego procesu. Niestety, praktyka pokazuje, że nie zawsze jest to proste.
Przykładowo, po modernizacji sieci hydrantowej w szkole, podczas odbioru dokonano pomiarów ciśnienia i wydajności. Protokół odbioru sporządzony przez firmę ppoż. wskazywał na doskonałe parametry. Jednak rok później, podczas corocznego przeglądu, okazało się, że wydajność w modernizowanych hydrantach drastycznie spadła do około 35 l/min, podczas gdy norma wynosi 60 l/min. Mimo przedstawienia nowych wyników pomiarów, firma wykonująca remont nie poczuwała się do odpowiedzialności, powołując się na podpisany wcześniej protokół. Taka sytuacja podkreśla, że protokół "na papierze" nie zawsze odzwierciedla rzeczywisty stan techniczny i funkcjonalność instalacji.
Inny przykład z podobnej sytuacji w innej szkole zakończył się pomyślnie. Po stwierdzeniu spadku wydajności w jednym z hydrantów po modernizacji, udało się podjąć rozmowy z firmą wykonawczą. Po rozpoznaniu i analizie konkretnych danych, firma zdemontowała rury doprowadzające wodę do hydrantu. Okazało się, że na łączeniu rur, na kolanku, gdzie rura idzie pod kątem 90 stopni, dostał się niewielki fragment metalu, który skutecznie zablokował swobodny wypływ wody. Był to prawdopodobnie oderwany fragment, niezabezpieczony podczas remontu. To pokazuje, jak istotne jest dokładne sprawdzenie instalacji i usunięcie nawet drobnych usterek, które mogą mieć katastrofalne skutki w sytuacji zagrożenia pożarowego. Warto również wspomnieć, że przy odbiorze niektórych obiektów strażacy mogą wymagać, aby wymiar 150 metrów między hydrantami spełniony był w polu widzenia.
Odpowiedzialność za Zapewnienie Przeciwpożarowego Zaopatrzenia w Wodę
Obowiązek zapewnienia przygotowania budynku do prowadzenia akcji ratowniczej, w tym odpowiedniego zaopatrzenia w wodę do zewnętrznego gaszenia pożaru, spoczywa na właścicielu budynku zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 5 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Jest to obowiązek niezbywalny. Właściciel budynku powinien uzyskać informację o wydajności istniejącej sieci wodociągowej oraz o lokalizacji i wydajności najbliższych hydrantów od firmy administrującej siecią.
W sytuacji, gdy wydajność tych urządzeń (sieci wodociągowej) nie zapewnia wymaganej ilości wody do celów przeciwpożarowych dla danego budynku, bądź np. hydranty usytuowane są w odległościach większych niż określone przepisami, właściciel takiego budynku powinien zadbać o doprowadzenie do stanu zgodności z obowiązującymi wymaganiami. Rozwiązaniem może być zapewnienie uzupełniającego zapasu wody zgodnie z zasadami określonymi w § 5 ust. 2 ww. rozporządzenia MSWiA, bądź też uzyskanie akceptacji właściwego miejscowo komendanta wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej na zastosowanie w budynku rozwiązań zamiennych zapewniających niepogorszenie w nim warunków ochrony przeciwpożarowej.
Odrębnym zagadnieniem jest realizacja obowiązku zapewnienia odpowiedniej ilości wody do celów przeciwpożarowych dla jednostki osadniczej. Obowiązek ten spoczywa na władzach danej gminy, jako jedno z zadań własnych w ramach zaspakajania zbiorowych potrzeb wspólnoty (art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym). Gminy powinny określać warunki dostarczania wody na cele przeciwpożarowe w regulaminie dostarczania wody i odprowadzania ścieków. Organy PSP podejmują czynności kontrolno-rozpoznawcze także w stosunku do przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych, w celu wyegzekwowania obowiązku okresowych przeglądów i konserwacji hydrantów.
Reasumując, zadania związane z zapewnieniem przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę do zewnętrznego gaszenia pożaru spoczywają zarówno na właścicielach budynku, jak i na podmiotach gospodarczych realizujących zadania związane z dostarczaniem wody dla ludności. Zaleca się konsultacje z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń ppoż. lub właściwą miejscowo Komendą PSP w przypadku konkretnych projektów.