Strażacy, zarówno z Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jak i Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), odgrywają kluczową rolę w zarządzaniu kryzysowym związanym z powodziami. Ich zaangażowanie, specjalistyczne umiejętności oraz szybka reakcja są fundamentem skutecznego przeciwdziałania skutkom katastrof naturalnych i zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom.
Skala Zaangażowania i Codzienność Służby
Działania ratownicze strażaków w sytuacjach powodziowych charakteryzuje ogromna skala i pełna mobilizacja. Od 11 września, strażacy z jednostek ochrony przeciwpożarowej (JOP) podjęli ponad 29 tys. interwencji, ratując życie i zdrowie mieszkańców terenów zalanych wodą. W wyniku tych działań ewakuowano około 4,5 tys. osób. Ratownicy z jednostek ochrony przeciwpożarowej Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), w liczbie 98 tys., wykorzystali prawie 24 tys. pojazdów. Działania ratownicze wspierały również siły Centralnego Odwodu Operacyjnego (COO) Komendy Głównej PSP. W ramach tej formacji zadysponowano dodatkowo 385 pojazdów oraz 1315 ratowników, co stanowiło ponad 25% codziennego stanu osobowego Państwowej Straży Pożarnej (PSP).
Gotowość do działania 24 godziny na dobę, pełna mobilizacja sił i środków oraz szybka reakcja, kiedy trzeba ratować życie, zdrowie i mienie zagrożone przez żywioł - tak wygląda codzienność funkcjonariuszy służb.
Charakterystyka Zagrożeń Powodziowych
Zima to czas szczególnie trudny dla strażaków, ponieważ natura w tym okresie nie szczędzi wyzwań. Wraz z mrozem i chłodem pojawiają się również zjawiska, które mogą powodować znaczne szkody, w tym podtopienia. Zalania i powodzie mogą wystąpić w różnych formach:
- Opadowe - związane z silnymi opadami deszczu.
- Roztopowe - ten rodzaj powodzi jest związany z gwałtownym topnieniem pokrywy śnieżnej.
- Zimowe (śryżowe) - powstają, gdy duże ilości śryżu i lodu dennego zatykają rzekę, co powoduje piętrzenie się wody.
- Sztormowe - wywołane są silnymi wiatrami, które przesuwają wodę od morza w kierunku lądu.
Jak wskazują statystyki, powodzie są jedną z najgroźniejszych i najbardziej niszczycielskich klęsk żywiołowych. W 2024 roku interwencji spowodowanych siłami natury było znacznie więcej niż w 2023 roku.
Przygotowanie i Prewencja
Państwowa Straż Pożarna wraz z jednostkami współpracującymi w ramach KSRG, w szczególności z ochotniczymi strażami pożarnymi, jest w ciągłej gotowości do podejmowania działań wpisujących się w jej ustawowe zadania i kompetencje. Wyposażenie, organizacja, procedury oraz zasady postępowania pozwalają na natychmiastowe reagowanie, uwzględniające sezonowe występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych.
Wczesne Ostrzeganie i Koordynacja
Aby przygotować się na potencjalne zagrożenie, kilka dni przed faktycznym wystąpieniem fali powodziowej podejmowane są działania prewencyjne. Pierwsze ostrzeżenia meteorologiczne dotyczące intensywnych opadów w południowej Polsce z ewentualnym ryzykiem dla dopływów Odry pojawiają się nawet z wyprzedzeniem. Europejski system ostrzegania przed powodziami EFAS (European Flood Awareness System) jest zasilany danymi pochodzącymi z krajów członkowskich, w tym z polskiego Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej.
Stanowisko Kierowania Komendanta Głównego PSP dysponuje pierwsze zasoby COO tego samego dnia, kiedy takie ostrzeżenia wpływają. W celu lepszego zrozumienia zagrożenia i właściwego przygotowania się na tę sytuację organizowane są wideokonferencje z udziałem kluczowych instytucji, takich jak MSWiA, wojewodowie, kierownictwo KG PSP, przedstawiciele IMGW, Wód Polskich i Rządowego Centrum Bezpieczeństwa.
PSP wysyła wówczas pierwsze dyspozycje, kierując plutony wsparcia do zagrożonych rejonów. Należy pamiętać, że siły COO wysyłane są w sytuacji wyczerpania potencjału własnego województw. Potencjał dzienny województwa dolnośląskiego to 404 strażaków PSP oraz blisko 7 tys. strażaków OSP, a w województwie opolskim każdego dnia służbę pełni 189 funkcjonariuszy PSP, do dyspozycji pozostaje ponad 4,5 tys. OSP.
Spotkanie Zespołu Zarządzania Kryzysowego.mp4
Nowoczesne Technologie w Działaniach Powodziowych
Wprowadzone procedury związane ze zjawiskami pogodowymi precyzują, jakie czynności należy podjąć na każdym szczeblu w przypadku otrzymania konkretnego ostrzeżenia meteorologicznego lub hydrologicznego.
Stanowisko Kierowania KG PSP za pośrednictwem Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego ERCC (Emergency Response Coordination Centre) uruchamia unijny system Copernicus, którego celem jest pozyskiwanie zobrazowań satelitarnych wskazanych lokalizacji. Dzięki współpracy z Centrum Informacji Kryzysowej Centrum Badań Kosmicznych PAN (CIK CBK PAN) udało się uruchomić system zobrazowania satelitarnego konstelacji ICEYE, który pozwala na pozyskiwanie map terenów zalanych z opóźnieniem ok. 4-6 godzin.
Jednym z wprowadzonych rozwiązań pozwalających na wykorzystanie pozyskanych informacji przestrzennych dla sztabów PSP jest aplikacja WODA 2024, opracowana przez Biuro Informatyki i Łączności KG PSP. Zgromadzone zostały w niej dane pochodzące z różnych źródeł, w tym te związane ze scenariuszami największych powodzi, a także aktualizowane kilka razy dziennie prognozy hydrologiczne.
Działania Ratownicze w Trakcie Powodzi
Strażacy monitorują, kontrolują i umacniają wały, odpompowują wodę z posesji i oczyszczalni ścieków, a także pomagają w dostarczaniu wody i żywności powodzianom. Jednostki ochrony przeciwpożarowej ewakuują mieszkańców z miejsc zalanych oraz potencjalnie zagrożonych zalaniem.
Sprzęt Specjalistyczny
Przeciwdziałanie skutkom powodzi wymaga użycia specjalistycznego sprzętu, który pomaga strażakom sprawniej przeprowadzać interwencje:
- Worki przeciwpowodziowe: Są podstawowym elementem wyposażenia każdej jednostki Straży Pożarnej, wykonane z wytrzymałych materiałów. Mogą pomieścić około 25-30 kg piasku i są układane w sposób mijankowy do ochrony i wzmacniania wałów przeciwpowodziowych lub zabezpieczania budynków.
- Rękawy/zapory przeciwpowodziowe: Stanowią wygodniejsze rozwiązanie niż worki z piaskiem, łatwe do przenoszenia, wykonane z trwałych i szczelnych materiałów.
- Motopompy: Niezbędne do wypompowywania wody z zalanych obszarów.
- Agregaty prądotwórcze: Zapewniają zasilanie dla narzędzi i urządzeń, których akumulatory wymagają ładowania, co jest kluczowe podczas długotrwałych działań ratunkowych.
- Podnośniki strażackie: Używane do różnego rodzaju działań, w tym do pracy na wysokości.
Personel i Koordynacja
Na poziomie strategicznym powoływany jest Sztab Komendanta Głównego PSP, a w województwach sztaby monitorują sytuację i dysponują kolejne siły. Do wsparcia sztabów w gminach najbardziej dotkniętych powodzią zadysponowano kilkudziesięciu doświadczonych funkcjonariuszy PSP z pozostałych województw.
Sztaby PSP funkcjonują, opierając się na węzłach łączności zorganizowanych z wykorzystaniem samochodów dowodzenia i łączności (SDŁ) PSP. Zapewniają one m.in. odpowiednie usługi w Stanowiskach Kierowania, a także streaming obrazów z dronów dla sztabu krajowego.
Działania z Powietrza
Wsparcie z powietrza jest realizowane z użyciem załogowych i bezzałogowych statków powietrznych. Koordynator operacji lotniczych, przedstawiciel PSP, współpracuje z załogami śmigłowców różnych służb (Policji, Straży Granicznej, Polskich Sieci Elektroenergetycznych). Do doraźnej współpracy z załogami w przypadku działań w miejscach trudno dostępnych wyznaczono dodatkowo ratowników ze specjalistycznych grup wysokościowych PSP.
Zakres wykorzystania bezzałogowych statków powietrznych (dronów) jest bardzo szeroki. Regularne naloty pozwalają na ciągłą kontrolę poziomu wody w rzekach i zbiornikach wodnych, monitoring wałów i urządzeń hydrotechnicznych. Dzięki zdjęciom fotogrametrycznym tworzone są mapy zalanych obszarów, które pozwalają na ocenę zniszczeń i mogą być wykorzystywane przez lokalne sztaby.
Rola Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP)
Ochotnicza Straż Pożarna odgrywa kluczową rolę w zarządzaniu kryzysowym na poziomie lokalnym, często będąc pierwszymi ratownikami na miejscu zdarzenia. Ich zaangażowanie, umiejętności oraz współpraca z innymi służbami ratowniczymi przyczyniają się do zwiększenia bezpieczeństwa społeczności lokalnych i skutecznego przeciwdziałania skutkom katastrof.
Potencjał Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego to nie tylko 504 jednostki ratowniczo-gaśnicze PSP i ponad 30 tys. strażaków PSP, ale także znaczące wzmocnienie w postaci ponad 5 tys. jednostek OSP oraz 120 tys. strażaków-ochotników.
Strażacy OSP nie tylko prowadzą działania ratunkowe, ale także edukują mieszkańców i podnoszą świadomość na temat zagrożeń oraz właściwego zachowania w sytuacjach kryzysowych. Przykład powodzi w Gminie Zielonki w 2013 roku pokazał, jak istotne jest posiadanie dobrze zorganizowanej i wyposażonej jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej w każdej gminie.
Działania Po Powodzi: Odbudowa i Porządkowanie
Celem prowadzonych przez strażaków działań po przejściu fali powodziowej jest zminimalizowanie lub usunięcie już powstałych skutków. Strażacy angażują się w:
- Monitoring wałów i zbiorników wodnych.
- Podwyższanie, naprawianie i umacnianie wałów przeciwpowodziowych.
- Przeprowadzanie ewakuacji prewencyjnej i ratowniczej.
- Dostarczanie żywności i wody powodzianom.
- Udzielanie kwalifikowanej pierwszej pomocy.
- Dezynfekcję zalanych pomieszczeń w szpitalach, przedszkolach, szkołach i budynkach użyteczności publicznej.
- Prowadzenie prac porządkowych.
PSP jest również zaangażowana w działania związane z zarządzaniem kryzysowym. Przykładem jest wydzielenie całodobowego zespołu ds. koordynacji działań oraz mobilnego komponentu medycznego, którego obsadę stanowią funkcjonariusze PSP legitymujący się wykształceniem w zawodzie ratownika medycznego. Komponent ten składa się z części obserwacyjnej, zabiegowej oraz reanimacyjnej, udzielając pomocy cywilom, strażakom i żołnierzom. Biuro Informatyki i Łączności KG PSP przygotowuje aplikacje do inwentaryzacji zniszczonej infrastruktury, co pozwoli oszacować koszty odbudowy.
Wyzwania i Lekcje na Przyszłość
Doświadczenia z powodzi wskazują na kilka kluczowych wniosków. Po pierwsze, konieczne jest rozdzielenie działań ratowniczych od tych związanych z zarządzaniem kryzysowym i pomocą humanitarną na każdym z poziomów administracyjnych. Ważne jest jak najszybsze zorganizowanie działań pomocowych oraz rozpoczęcie koordynacji tych realizowanych na poziomie poszczególnych szczebli samorządu terytorialnego oraz rządowym. Najlepiej, by odbywały się one równolegle z działaniami ratowniczymi.
Zarządzanie kryzysowe wymaga wzmocnienia, co pokazały doświadczenia sztabów w Lądku-Zdroju, Głuchołazach czy Lewinie Brzeskim. Należy rozważyć formę komponentu wsparcia dowodzenia obsadzonego doświadczonymi funkcjonariuszami PSP lub skupić się na szkoleniach włodarzy miast i gmin.
Kolejny wniosek dotyczy konieczności jak najszybszej budowy i uruchomienia jednolitych systemów łączności radiowych w standardach TETRA i DMR oraz rozpowszechnienia tych nowoczesnych technologii. Mimo zaawansowanych systemów satelitarnych, wiele sztabów na poziomie lokalnym ma ograniczony dostęp do tych danych.
Skuteczna Pomoc dla Strażaków i Poszkodowanych
Wsparcie dla służb ratowniczych, w tym dla OSP, jest niezbędne. Wiele zbiórek darów w przeszłości pokazało, że choć intencje są dobre, pomoc często bywa niecelowana. Często brakuje podstawowych narzędzi, takich jak rękawice, szufle czy gumowe ściągaczki do wody, zamiast łatwo dostępnych produktów spożywczych.
Aby pomoc była skuteczna, należy kierować się następującymi zasadami:
- Rozpoznanie potrzeb: Zawsze należy dowiedzieć się, czego dokładnie potrzebują strażacy lub konkretne rodziny.
- Pomoc finansowa: Najlepszym wsparciem często jest pomoc finansowa dla organizacji lub jednostek OSP, które mogą zakupić niezbędne rzeczy na miejscu, oszczędzając na transporcie i zapewniając celowość zakupu (np. paliwo do agregatów i pojazdów).
- Celowana pomoc rzeczowa: Jeśli już zbierane są dary rzeczowe, należy wybierać jeden rodzaj produktu i kupować go w ilościach hurtowych (np. karton baterii, zgrzewka płynu do naczyń).
- Prawidłowe pakowanie: Dary powinny być spakowane w sposób ułatwiający załadunek, transport i rozładunek (np. przezroczyste opakowania, wyraźne opisy, ciężkie rzeczy w mniejszych paczkach).
- Współpraca z ekspertami: Warto polegać na organizacjach i osobach mających doświadczenie w koordynacji pomocy kryzysowej, które wiedzą, jak efektywnie zarządzać darami i funduszami.