Strażacy, oprócz swojej podstawowej misji ratowania życia i mienia, odgrywają kluczową rolę w edukacji społeczeństwa w zakresie pierwszej pomocy i bezpiecznych zachowań. Ich działania obejmują zarówno profesjonalne szkolenia dla dorosłych, jak i inicjatywy edukacyjne skierowane do dzieci i młodzieży. Celem tych działań jest podniesienie świadomości i praktycznych umiejętności, które mogą zaważyć na życiu w sytuacjach nagłego zagrożenia.
Kampania społeczna „Strażak uczy ratować” dla nauczycieli
Jedną z istotnych inicjatyw edukacyjnych jest kampania społeczna „Strażak uczy ratować”, której I edycja dobiegła końca. Pomysł zrodził się w 2017 roku w województwie lubelskim. Jego ideą są warsztaty szkoleniowe z pierwszej pomocy i bezpiecznych zachowań dla nauczycieli. Sytuacje nagłego zagrożenia życia i zdrowia, wymagające natychmiastowej interwencji, mogą spotkać każdego z nas. Miejscem, w którym zdarzyć się może wszystko, jest niewątpliwie szkoła - a jako że kreatywność uczniów nie zna granic, nauczyciele powinni doskonale opanować zasady udzielania pierwszej pomocy. Badania pokazują, że pracownicy oświaty często mają z tym problem. Przyczyn tego stanu rzeczy należy upatrywać w wielu czynnikach. Niewątpliwie należy do nich niska jakość szkoleń dla nauczycieli z pierwszej pomocy, które często ograniczają się do krótkiego wykładu. W dodatku nie odbywają się one cyklicznie, a według Europejskiej Rady Resuscytacji, nabyta wiedza i umiejętności w tym zakresie zanikają po pół roku.
Geneza i cele inicjatywy
Kampania „Strażak uczy ratować” rozpoczęła się od porozumienia pomiędzy lubelskim komendantem wojewódzkim Państwowej Straży Pożarnej a lubelskim kuratorem oświaty. Zostało ono zawarte na okres od 1 czerwca 2017 roku do 31 grudnia 2018 roku, obejmując I edycję kampanii. Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Lublinie, wspólnie z komendami miejskimi i powiatowymi z województwa lubelskiego, podjęła zobowiązanie zorganizowania warsztatów szkoleniowych dla nauczycieli, zgodnie z załączonym i przekazanym do kuratorium harmonogramem. Kurator zobowiązał się do skierowania nauczycieli na zajęcia we wskazanych terminach i przekazania na trzy dni przed ich rozpoczęciem listy nauczycieli do komendy, która w danym dniu będzie prowadziła zajęcia. Celem kampanii było podniesienie kompetencji nauczycieli w zakresie pierwszej pomocy, aby mogli skutecznie reagować w nagłych sytuacjach.
Organizacja i przebieg szkoleń w województwie lubelskim
Wdrożenie i finansowanie
Wdrażanie kampanii rozpoczęto od zapoznania z jej projektem komendantów powiatowych i miejskich PSP oraz koordynatorów ratownictwa medycznego PSP. Następnym krokiem była aktualizacja wiedzy i umiejętności kadry instruktorskiej oraz podpisanie porozumienia pomiędzy komendantem wojewódzkim Państwowej Straży Pożarnej w Lublinie a Lubelskim Kuratorium Oświaty o współpracy dotyczącej realizacji kampanii. W dalszej kolejności udało się znaleźć zewnętrzne źródła finansowania kampanii, dzięki którym zakupiono maseczki do prowadzenia resuscytacji i wydrukowano plakaty. Wsparcie zaoferowali prezydent miasta, wojewoda, producenci sprzętu szkoleniowego i ratunkowego oraz kuratorium oświaty. Inauguracją kampanii były warsztaty w Urzędzie Wojewódzkim w Lublinie dla pracowników Lubelskiego Kuratorium Oświaty i Urzędu Wojewódzkiego.
Szczegółowy program warsztatów
Każde szkolenie w ramach kampanii trwało sześć godzin zegarowych, czyli 360 minut, i było zaplanowane zgodnie z harmonogramem czasowym uwzględniającym każdy element i temat. Zajęcia rozpoczynały się od przedstawienia przepisów prawnych dotyczących pierwszej pomocy (15 min). Prowadzący przypominał, że jej udzielenie to nie tylko moralny, ale i prawny obowiązek. Następny kwadrans szkolenia poświęcony był bezpieczeństwu własnemu i zabezpieczeniu miejsca wypadku, w myśl zasady „dobry ratownik to żywy i zdrowy ratownik”. Instruktor omawiał sposoby zabezpieczenia ratownika, ryzyko zakażenia i urazów wtórnych. Kolejne tematy obejmowały:
- Ewakuację osoby poszkodowanej z zagrożonego miejsca (15 min teorii, 15 min praktyki).
- Resuscytację krążeniowo-oddechową dla poszczególnych grup wiekowych (15 min wprowadzenia i 120 min zajęć praktycznych, jako najtrudniejsza i najbardziej wymagająca część).
- Udrażnianie dróg oddechowych, postępowanie przy ciele obcym w drogach oddechowych i zadławieniu (15 min teorii, 30 min praktyki).
- Postępowanie w przypadku urazów (tzw. urazówka) - w tym ran, krwotoków, złamań, zwichnięć, skręceń (15 min wprowadzenia, 45 min zajęć praktycznych dotyczących metod zaopatrywania ran, tamowania krwotoków, unieruchomień).
Najwięcej czasu poświęcono na resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO). Wynika to z faktu, że zatrzymanie krążenia to stan bezpośredniego zagrożenia życia, i właśnie w tym aspekcie najważniejsza jest rola świadków zdarzenia. Zespół Państwowego Ratownictwa Medycznego dotrze do zagrożonej osoby po pewnym czasie, najczęściej wówczas, kiedy niektóre obszary mózgu zostaną już trwale uszkodzone ze względu na niedotlenienie. Zbyt długi czas niepodejmowania działań z zakresu pierwszej pomocy skutkuje też takim niedotlenieniem organizmu, które nie pozwala już przywrócić pracy serca i spontanicznego oddechu. Dlatego priorytetowym celem wszelkich szkoleń, zarówno tej kampanii, jak i innych kursów KPP (Kwalifikowana Pierwsza Pomoc), jest edukacja i zachęcanie do udzielenia pierwszej pomocy osobie z nagłym zatrzymaniem krążenia.
Zasady resuscytacji krążeniowo oddechowej
Skuteczność i znaczenie kampanii
Kampania cieszyła się bardzo dużym zainteresowaniem. Ogłoszony wiosną kolejny nabór on-line na 320 miejsc trwał niespełna trzy godziny. Nauczyciele doceniają te szkolenia za wzbogacanie i systematyzowanie ich wiedzy oraz umiejętności w zakresie udzielania pierwszej pomocy. Do tego niewątpliwie przyczynia się nowoczesny sprzęt szkoleniowy i kompetencje strażaków prowadzących szkolenie. W kampanii wzięły udział wszystkie komendy PSP województwa lubelskiego, a w niektórych udało się zrealizować warsztaty w kilku terminach. W sumie w I edycji kampanii „Strażak uczy ratować” odbyło się 100 szkoleń, w których wzięło udział ponad 1800 uczestników.
Edukacja dzieci i młodzieży przez strażaków
Działania edukacyjne strażaków nie ograniczają się do dorosłych. Równie ważnym aspektem jest edukacja dzieci i młodzieży, prowadzona poprzez różnorodne formy, takie jak konkursy, turnieje i spotkania w szkołach, mające na celu wczesne budowanie świadomości bezpieczeństwa i umiejętności ratowniczych.
Konkursy plastyczne promujące bezpieczeństwo
Uczniowie Szkoły Podstawowej w Czernicy wzięli udział w kolejnej edycji konkursu plastycznego pt. „Strażak uczy, pomaga i ratuje”. Różnymi technikami plastycznymi przedstawili udział strażaków i jednostek straży pożarnych w akcjach ratowniczo-gaśniczych, zwalczaniu klęsk żywiołowych, ratownictwa ekologicznego oraz działania na rzecz ochrony środowiska. Praca Antka Górala, ucznia oddziału przedszkolnego, otrzymała wyróżnienie w eliminacjach powiatowych, a na etapie wojewódzkim zwyciężyła. Kolejna edycja konkursu plastycznego „STRAŻAK UCZY, POMAGA, RATUJE” miała swoje zakończenie w Książnicy Karkonoskiej 4 marca 2020 roku. Wręczenie nagród odbyło się na tle wystawy prac biorących udział w konkursie, która wzbudzała duże zainteresowanie wśród gości. Zgodnie z decyzją komisji z dnia 30 grudnia 2019 roku, nagrodzono prace plastyczne zorganizowanego dla dzieci i młodzieży z powiatu jeleniogórskiego w pięciu kategoriach. Nagrodzone prace biorą udział w konkursach na etapie wojewódzkim, krajowym, a także w konkursie Saksonia - Dolny Śląsk. Niemal 100% frekwencja laureatów zachwyciła organizatorów. Nagrody wręczali gospodarz obiektu - Dyrektor Książnicy, Komendant Miejski Państwowej Straży Pożarnej oraz Przewodniczący Powiatowej Komisji ds. Młodzieży OP ZOSP. Uroczystość przebiegała w miłej i życzliwej atmosferze, a organizatorom podziękowano za pracę nad konkursem. Złożono gratulacje nauczycielom i uczestnikom, podkreślając wpływ na poprawę bezpieczeństwa. Podziękowano także samorządom powiatu jeleniogórskiego za ufundowanie nagród i upominków.
Ogólnopolski Turniej Wiedzy Pożarniczej „Młodzież Zapobiega Pożarom”
Popularyzowaniu wśród dzieci i młodzieży znajomości przepisów przeciwpożarowych, zasad postępowania na wypadek pożaru, praktycznych umiejętności posługiwania się podręcznym sprzętem gaśniczym, wiedzy na temat techniki pożarniczej, organizacji ochrony przeciwpożarowej oraz historii i tradycji ruchu strażackiego służy także organizowany od 40 lat Ogólnopolski Turniej Wiedzy Pożarniczej „Młodzież Zapobiega Pożarom”. 21 marca 2018 roku Zarząd Oddziału Powiatowego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej w Jeleniej Górze zorganizowali Eliminacje Powiatowe OTWP w Zespole Szkół Technicznych „Mechanik” w Jeleniej Górze. Uczeń klasy VI czernickiej szkoły, Jakub Leszcz, wyłoniony w szkolnym turnieju, otrzymał najwięcej punktów po teście pisemnym w I grupie wiekowej. Po eliminacjach ustnych zajął ostatecznie 2 miejsce w powiecie jeleniogórskim.
Praktyczne zajęcia z pierwszej pomocy w szkołach
W szkołach odbywają się również praktyczne spotkania ze strażakami, podczas których uczniowie zdobywają cenną wiedzę i umiejętności. W Szkole Podstawowej w Kaliskach Kościerskich odbyło się ważne i pouczające spotkanie ze strażakiem, Panem Markiem Werdenowskim, który przeprowadził szkolenie z zakresu pierwszej pomocy przedmedycznej oraz reagowania w sytuacjach zagrożenia życia. Celem zajęć było nie tylko przekazanie wiedzy teoretycznej i praktycznej, ale przede wszystkim kształtowanie właściwych postaw - odpowiedzialności, empatii i odwagi w działaniu. Podczas spotkania uczniowie klas 0-III i klas IV-VIII poznali zasady prawidłowego wezwania pomocy, dowiedzieli się, jak należy postępować w przypadku utraty przytomności, omdlenia czy zatrzymania krążenia. Strażak w praktyczny sposób zaprezentował technikę resuscytacji krążeniowo-oddechowej (RKO) oraz omówił, jak postępować w przypadku urazów, oparzeń, złamań czy nagłych zachorowań. Zajęcia miały charakter interaktywny - uczniowie mogli zadawać pytania, dzielić się swoimi doświadczeniami, a także samodzielnie spróbować udzielić pomocy na fantomie. Dzięki temu zdobyta wiedza została utrwalona w sposób praktyczny i atrakcyjny. Spotkanie miało na celu uświadomienie młodym ludziom, jak ważne jest opanowanie, szybka ocena sytuacji i zapewnienie bezpieczeństwa sobie oraz poszkodowanemu. Pan Marek podkreślał, że nawet proste działania, takie jak właściwe wezwanie służb ratunkowych, mogą uratować czyjeś życie. Tego typu szkolenia uczą nie tylko konkretnych umiejętności, ale również budują postawę empatii i gotowości do niesienia pomocy innym.
Wyzwania i lekcje: incydent z opaską uciskową
Mimo szerokiej gamy działań edukacyjnych, sporadycznie pojawiają się sytuacje wymagające refleksji i dodatkowego szkolenia, co podkreśla ciągłą potrzebę doskonalenia wiedzy w ratownictwie.
Błędna demonstracja i jej konsekwencje
Pod koniec października w jednej z dolnośląskich podstawówek miał miejsce incydent, który wzbudził dyskusję w mediach społecznościowych. Podczas zajęć strażak chciał zademonstrować postępowanie w przypadku wyszukanej sytuacji - urazu tętnicy szyjnej. Wręczył uczniowi bandaż, każąc przyłożyć go do rejonu wymyślonej rany. Wykazując się „ponadprzeciętną logiką”, założył na szyję stazę taktyczną, celem zatamowania krwotoku. Staza taktyczna to specjalistyczna opaska uciskowa, której celem jest tamowanie groźnych dla życia krwotoków w sytuacjach takich jak amputacje, zmiażdżenia czy inne poważne urazy. „Zakładamy ją wyłącznie na kończyny” - podkreślają eksperci. Wykorzystywana jest przede wszystkim przez służby mundurowe, takie jak wojsko, policja czy straż pożarna. W tym przypadku strażak użył jej w sposób, który ratowanego mógłby doprowadzić do śmierci. Na szczęście podczas zajęć nie zacisnął jej na tyle mocno, żeby uczniowi stała się krzywda. Pod nagraniem szybko pojawiły się liczne głosy kwestionujące kompetencje prowadzącego, wskazując, że takie działanie jest poważnym zagrożeniem dla życia człowieka.
Reakcja i zobowiązania OSP Chobienia
Do wydarzenia odniosła się Ochotnicza Straż Pożarna w Chobieni, której członkiem jest strażak z filmu. W opublikowanym oświadczeniu jednostka przyznała się do błędu i wyraziła głębokie ubolewanie. Zarząd OSP Chobienia wyjaśnił, że sytuacja mogła wyniknąć z niezrozumienia informacji przekazanych podczas jednego ze szkoleń z zakresu medycyny pola walki. „Z pełną odpowiedzialnością informujemy, że takie postępowanie jest błędne, niedopuszczalne i stanowi poważne zagrożenie dla życia człowieka” - napisali strażacy w oświadczeniu. Zapowiedzieli również, że ich członkowie wezmą udział w specjalistycznych warsztatach, które mają na celu uzupełnienie wiedzy i zapobieganie podobnym incydentom w przyszłości. Zarząd OSP podziękował także osobom, które zwróciły uwagę na zaistniały błąd, podkreślając wagę ciągłego doskonalenia i edukacji w ratownictwie.
Podsumowanie działań edukacyjnych i prewencyjnych strażaków
Działania strażaków w zakresie edukacji i prewencji są niezwykle różnorodne i obejmują szerokie spektrum odbiorców - od nauczycieli, poprzez dzieci i młodzież, aż po całe społeczności. Zarówno ogólnopolskie kampanie, jak i lokalne inicjatywy, konkursy czy spotkania w szkołach, mają jeden wspólny cel: zwiększenie bezpieczeństwa i gotowości do niesienia pierwszej pomocy. Incydenty, takie jak ten z błędną demonstracją stazy taktycznej, choć niepokojące, jednocześnie pokazują, jak ważne jest ciągłe szkolenie, aktualizacja wiedzy i odpowiedzialność w przekazywaniu informacji. Dzięki tym wysiłkom społeczeństwo staje się coraz lepiej przygotowane do radzenia sobie w trudnych sytuacjach, a strażacy umacniają swoją rolę nie tylko ratowników, ale i edukatorów bezpieczeństwa.