Wyzwania Zawodu Strażaka-Ratownika
Wykonywanie zadań strażaka-ratownika, choć może być źródłem ogromnej satysfakcji, jest jednocześnie pełne wyzwań i zagrożeń. Strażacy-ratownicy permanentnie narażeni są na ciągły stres związany z odpowiedzialnością za życie, zdrowie i bezpieczeństwo innych ludzi. Dodatkowo, sami często doświadczają zagrożeń i niebezpieczeństw wynikających z charakteru ich służby.
Stres i jego negatywne konsekwencje, ekstremalne sytuacje i urazy (w tym również psychiczne) mogą mieć destrukcyjny wpływ zarówno na życie zawodowe, jak i osobiste strażaka.
Trauma i Zaburzenia po Stresie Traumatycznym (PTSD)
Praca w straży pożarnej jest trudną ścieżką kariery, która naraża na doznawanie wysokiego poziomu emocji negatywnych, co może zapoczątkować występowanie stresu potraumatycznego (PTSD). Jest to zaburzenie, którego doświadcza osoba będąca świadkiem albo uczestnikiem wydarzenia narażającego na utratę życia lub zdrowia. Z uwagi na fakt, że strażacy na akcjach ratowniczych często bywają w tego rodzaju sytuacjach, istnieje prawdopodobieństwo częstszego doświadczania przez nich zaburzeń po stresie traumatycznym w porównaniu z przedstawicielami innych zawodów.
Badania dotyczące zaburzeń po stresie traumatycznym u pracowników Państwowej Straży Pożarnej, przeprowadzone na grupie 62 mężczyzn pracujących w Myślenicach i Krakowie, potwierdziły występowanie tego zaburzenia u znaczącej liczby osób w badanej grupie. Wskazano także na związek między odpornością psychiczną, wzorami zachowań oraz strategiami radzenia sobie ze stresem a występowaniem objawów stresu potraumatycznego. Stwierdzono, że im wyższy poziom odporności psychicznej, tym mniejsze nasilenie objawów PTSD.
Szczególnie trudne i uderzające w psychikę są akcje z udziałem ofiar śmiertelnych, zwłaszcza dzieci. Wielu strażaków potwierdza, że widok martwego dziecka jest najtrudniejszym doświadczeniem, które "przebija wszystko".
Bezpieczeństwo Własne Ratownika a Ludzki Odruch
W sytuacji zagrożenia życia, ratownicy medyczni i strażacy często stają przed dylematem: własne bezpieczeństwo czy natychmiastowa pomoc. Podstawową zasadą jest zabezpieczenie miejsca zdarzenia, po spełnieniu której można przejść do dalszych czynności. Ustawa o ratownictwie medycznym nigdzie nie nakłada na ratownika obowiązku narażania własnego życia w celu ratowania innych, wręcz przeciwnie - kładzie nacisk na jego bezpieczeństwo. Jakiż bowiem będzie pożytek z ratownika, któremu coś się stanie?
Eksperci, jak prof. Juliusz Jakubaszko, krajowy konsultant ds. medycyny ratunkowej, podkreślają, że ratownik nie powinien narażać życia, wchodząc np. do środowiska wodnego bez odpowiedniego przeszkolenia i sprzętu. W takich sytuacjach to wyspecjalizowane służby wodne powinny podjąć działania. Mimo że społeczeństwo często oczekuje natychmiastowej, bezwarunkowej pomocy, ratownicy muszą kierować się procedurami i dbać o własne bezpieczeństwo, mając na utrzymaniu rodziny.
Napięcie między etyczną misją ratowania ludzi a koniecznością przestrzegania procedur jest widoczne. Proponuje się, aby na kursach i szkoleniach dla ratowników kładziono duży nacisk nie tylko na procedury, ale także na postawę etyczną, jednocześnie ucząc, jak radzić sobie z presją i oczekiwaniami.
Radzenie Sobie ze Stresem i Wsparcie Psychologiczne
Skuteczne radzenie sobie z traumatycznymi doświadczeniami jest kluczowe dla zdrowia psychicznego strażaków. Wielu młodych ludzi, zwłaszcza w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), po cichu rezygnuje z podziału bojowego po pierwszej dramatycznej akcji z powodu braku wsparcia psychologicznego.
Znaczenie rozmowy i wsparcia rówieśniczego
- Wygadanie się z chłopakami z jednostki przy piwku to chyba przynosi jakieś efekty, przynajmniej tak się wydaje.
- Mówienie o tym, co się widziało, jest sposobem na pozbycie się traumy. Psycholog przede wszystkim wysłuchuje.
- Po akcji zaleca się spotkanie na świetlicy, gdzie każdy może się wypowiedzieć, opowiedzieć swoje przeżycia i uczucia. Podkreśla się, że powinno to odbywać się bez alkoholu, który może nasilać problemy.
- Długotrwałe gromadzenie emocji i frustracji w sobie może prowadzić do poważnych problemów, takich jak alkoholizm, obserwowany zarówno u aktywnych, jak i emerytowanych strażaków.
- Nie należy przelewać swoich emocji na bliskich, w tym żonę, ponieważ mogą one obciążyć życie rodzinne i prowadzić do problemów. Rozmowy z kolegami strażakami, którzy rozumieją specyfikę pracy, są bardziej efektywne.
Praktyczne metody radzenia sobie
- Prysznic po akcji: Psychologowie często radzą, aby po powrocie z akcji wziąć prysznic. Jest to forma rytuału "oczyszczenia" nie tylko z brudu fizycznego, ale także ze wspomnień.
- Dystansowanie się od ofiary: W przypadku ofiar śmiertelnych zaleca się, aby nie zastanawiać się nad wiekiem, rodziną czy miejscem zamieszkania. Budowanie więzi emocjonalnej z ofiarą może negatywnie wpływać na psychikę ratownika. Profesjonalizm polega na skupieniu się na podtrzymywaniu funkcji życiowych i działaniu zadaniowym, tak jakby "naprawiało się komputer".
- Akceptacja realiów: Strażacy muszą być przygotowani na widok krwi, zwłok, ludzkich "wnętrzności" oraz wszelkich płynów fizjologicznych. Młodzi adepci OSP, którzy wyobrażają sobie służbę jako samo bohaterstwo, często szybko stykają się z brutalną rzeczywistością.
- Ćwiczenia fizyczne: Aktywność fizyczna, np. siłownia, może być efektywną metodą odreagowania stresu.
- Kompensacja: Mimo traumatycznych widoków, świadomość uratowania ludzi i otrzymywania wdzięczności (nawet jeśli rzadko wyrażanej w Polsce) jest silną motywacją.
Odporność Psychiczna i Mechanizmy Ochronne
Reakcje na sytuacje skrajne są bardzo indywidualne i zależą od konstrukcji psychicznej. Niektórzy, choć pamiętają każdy wypadek i każde ciało, dobrze śpią, wiedząc, że zrobili wszystko, co do nich należało. Inni potrzebują wsparcia. Poczucie winy, nawet jeśli niezasadne, jest częstym obciążeniem dla ratowników.
Istotne jest, aby ratownicy byli dobrze wyszkoleni i rozumieli, że zrobili wszystko, co było możliwe, zgodnie z wiedzą i umiejętnościami. Świadomość niskiej przeżywalności w wielu dramatycznych przypadkach pomaga złagodzić poczucie winy. Z czasem, po wielu akcjach, wielu ratowników zauważa u siebie uodpornienie na tego typu zdarzenia, choć początkowe reakcje, takie jak torsje czy drżenie rąk, są typowe dla nowicjuszy.
Brak systemowego wsparcia psychologicznego na szkoleniach dla szeregowych strażaków jest poważnym problemem. Państwo nie dojrzało do włączenia choć jednej godziny lekcyjnej z psychologiem. Komendanci i naczelnicy OSP aktywnie dyskutują ten problem, ponieważ z powodu braku wsparcia tracą wartościowych ludzi.
Dostęp do psychologa, np. krajowego psychologa zatrudnionego w SGSP, to ważna, choć często niedostępna w praktyce, forma pomocy. W pogotowiu ratunkowym, gdzie medycy doświadczają równie wielu tragedii, brakuje systemowej opieki psychologicznej.