Szczepionka MMR (odra, świnka, różyczka): kompleksowe informacje

Szczepionka MMR (z ang. Measles, Mumps, Rubella) to skojarzony preparat, który zapewnia odporność wobec wirusów odry, świnki i różyczki. Dzięki wprowadzeniu szczepionki MMR, liczba zachorowań na te groźne choroby zakaźne znacznie spadła. Celem szczepienia jest zapobieganie zachorowalności oraz poważnym powikłaniom, które mogą prowadzić do trwałego uszczerbku na zdrowiu, a nawet śmierci. Artykuł przedstawia szczegółowe informacje na temat działania szczepionki MMR, wskazań i przeciwwskazań do szczepienia oraz możliwych działań niepożądanych.

Czym są odra, świnka i różyczka?

Odra, świnka i różyczka to ostre choroby wirusowe, które przenoszone są drogą kropelkową, poprzez bezpośredni kontakt z osobą chorą lub pośrednio w wyniku współdzielenia z chorym przedmiotów codziennego użytku. Wszystkie opisane choroby są bardzo zakaźne i przed erą powszechnych szczepień chorowały na nie niemal wszystkie dzieci i dorośli.

Odra

Odra to wirusowa choroba zakaźna wywoływana przez wirusa odry (Measles virus), który jest jednym z najbardziej zaraźliwych wirusów - w przypadku kontaktu z chorą osobą ryzyko zachorowania stanowi 90-95%. Okres wylęgania wynosi 10-12 dni. Źródłem zakażenia jest chory człowiek, a zakażenie szerzy się drogą kropelkową oraz przez bezpośrednią styczność z wydzieliną z jamy nosowo-gardłowej chorej osoby.

Objawy odry

• Początkowo, na 2-4 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki, występują: wysoka gorączka (rosnąca do 39-41°C), złe samopoczucie, zapalenie spojówek, katar i suchy kaszel.
• W jamie ustnej pojawiają się białe wykwity otoczone czerwoną linią, tzw. plamki Koplika.
• Następnie czerwona wysypka stopniowo zlewa się w plamy i obejmuje całą głowę i ciało, najczęściej zlokalizowana na tułowiu i kończynach.

Powikłania odry

Odra jest najbardziej niebezpieczna dla dzieci do 5 roku życia oraz osób z zaburzeniami układu odporności, a około 30% zachorowań przebiega z powikłaniami. Co czwarta chora osoba wymaga hospitalizacji. Najgroźniejsze powikłania to:

• Zapalenie płuc, oskrzeli, krtani.
• Zapalenie ucha środkowego, które może prowadzić do utraty słuchu.
• Biegunka.
• Ostre zapalenie mózgu (1 przypadek/1000 dzieci chorych na odrę) prowadzące do obrzęku mózgu i trwałego uszkodzenia.
• Podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE) - ciężkie uszkodzenie mózgu i śpiączka, pojawiające się od kilku do kilkunastu lat po zachorowaniu, nieuleczalne i niemal zawsze prowadzące do śmierci w ciągu 1-2 lat.
• Zaburzenia wzroku prowadzące do ślepoty.
• Zgon (1-3 przypadków/1000 dzieci chorych na odrę).

Świnka (nagminne zapalenie ślinianek przyusznych)

Świnka to zakaźna choroba wirusowa, wywoływana przez wirusa świnki (Mumps rubulavirus), występująca głównie u dzieci. Okres wylęgania choroby wynosi 14-24 dni. Zakażenia wirusem świnki mają różnorodny przebieg - od bezobjawowego, przez niegroźne zapalenie ślinianek, aż do ciężkich powikłań.

Objawy świnki

• Początkowo objawy mogą przypominać grypę (gorączka, złe samopoczucie, utrata łaknienia).
• Po kilku dniach dochodzi do zapalenia i obrzęku (opuchlizny) jednej lub obu ślinianek przyusznych (zlokalizowanych przed i poniżej małżowiny usznej), podżuchwowych i/lub podjęzykowych.
• Ból i obrzęk ślinianek utrudnia żucie i połykanie pokarmu. Mogą towarzyszyć mu wymioty i suchość w jamie ustnej.

Powikłania świnki

U większości dzieci choroba przebiega łagodnie, ale u niektórych pojawiają się poważne powikłania, takie jak:

• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu oraz inne powikłania neurologiczne (ok. 10% chorych).
• Głuchota.
• Zapalenie trzustki.
• Zapalenie serca.
• Zapalenie jąder lub jajników (raczej u starszych dzieci i młodzieży).

Różyczka

Różyczka to choroba wywoływana przez wirusa różyczki (Rubella virus), która przenosi się drogą kropelkową, a także może dojść do zakażenia wrodzonego - przez łożysko. Okres wylęgania choroby wynosi 14-21 dni. W około 50% przypadków zakażenie wirusem różyczki nie daje żadnych objawów lub mają one niewielkie nasilenie, u dorosłych może przypominać grypę.

Objawy różyczki

• Przebiega łagodnie z podwyższoną temperaturą i wysypką skórną (rozpoczynającą się na twarzy i w ciągu doby obejmującą całe ciało).
• Charakterystyczne są także bolesne, silnie powiększone węzły chłonne szyi i karku oraz za uszami i na potylicy.
• Może pojawić się kaszel, katar, zaczerwienienie gardła.

Powikłania różyczki

Powikłania występują rzadko i obejmują zapalenie stawów (głównie u nastolatek i dorosłych kobiet) oraz zapalenie mózgu (1 przypadek/5000 dzieci chorych na różyczkę).

Najgroźniejszą konsekwencją zakażenia wirusem różyczki jest zachorowanie kobiety w ciąży. Może to prowadzić do poronienia, śmierci płodu lub rozwoju ciężkich wad wrodzonych, znanych jako zespół różyczki wrodzonej. Jest to szczególnie niebezpieczne we wczesnych etapach ciąży (w ciągu pierwszych 12 tygodni).

Szczepionka MMR: Skład i działanie

Szczepionka MMR to preparat skojarzony, który chroni przed odrą, świnką i różyczką. Nazwa szczepionki pochodzi od pierwszych liter angielskich nazw chorób wirusowych: Measles (odra), Mumps (świnka) i Rubella (różyczka).

Skład szczepionki MMR

Podstawowym elementem szczepionki MMR są żywe, ale osłabione (atenuowane) szczepy wirusów. Są one zmodyfikowane w taki sposób, że nie wywołują u zdrowych dzieci choroby, ale stymulują układ odpornościowy do wytworzenia odpowiedzi immunologicznej. Dzięki temu odpowiedź jest bardzo zbliżona do tej uzyskanej podczas naturalnego zakażenia, jednak bez wystąpienia objawów choroby.

Obecnie w Polsce dostępne są dwie szczepionki MMR dwóch różnych producentów: Priorix i M-M-RvaxPro. Mają bardzo zbliżone działanie i są stosowane zamiennie w zależności od dostępności.

Szczepionki MMR składają się z:

• Substancji czynnych:
  • Osłabiony wirus odry (szczep Enders - Edmonston lub Schwarz).
  • Osłabiony wirus świnki (szczep Jeryl Lynn lub RIT 4385).
  • Osłabiony wirus różyczki (szczep Wistar RA 27/3).
• Innych składników: m.in. sorbitolu, mannitolu, laktozy, sacharozy, neomycyny, żelatyny hydrolizowanej.

Szczepionki MMR nie zawierają substancji wzmacniających poszczepienną odpowiedź odpornościową (adiuwantów) ani środków konserwujących, w tym tiomersalu i aluminium.

Szczepionka MMRV

Na rynku dostępna jest także poczwórnie skojarzona szczepionka MMRV (np. Priorix-Tetra), która zawiera żywe osłabione wirusy odry, świnki i różyczki oraz dodatkowo wirusa ospy wietrznej (varicella). Szczepionka MMRV obecnie może być podawana jako druga dawka szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczce, zapewniając ochronę również przeciwko ospie wietrznej.

Skuteczność szczepionki MMR

Szczepionki mają zapewnić maksymalną skuteczność przy najwyższym poziomie bezpieczeństwa. Po zastosowaniu dwóch dawek szczepionki MMR skuteczność wynosi ponad 95%, a uzyskana odporność chroni przed zachorowaniem przez całe życie. Około 5-10% dzieci nie wytwarza odporności przeciwko odrze po pierwszej dawce, dlatego zaleca się podanie drugiej, uzupełniającej dawki. Rzadko zdarza się, aby dzieci chorowały mimo szczepienia.

• Odra: Skuteczność jednej dawki szczepionki w zapobieganiu zachorowaniom na odrę wynosi 95%.
• Świnka: Skuteczność jednej dawki szczepionki w zapobieganiu zachorowaniom na świnkę wynosi 72% i zwiększa się do 86% po podaniu dwóch dawek.
• Różyczka: Ochrona po pojedynczym szczepieniu szacowana jest na 97-99%, a po dwóch dawkach niemal całkowita.

Kalendarz i wskazania do szczepienia MMR

Szczepienie przeciwko odrze, śwince i różyczce jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki chorób zakaźnych wieku dziecięcego. Szczepionka MMR aplikowana jest domięśniowo lub podskórnie. Młodsze dzieci szczepi się w przednioboczną część uda, natomiast dzieciom starszym szczepionkę podaje się w zewnętrzną część ramienia, w okolicę mięśnia naramiennego.

Obowiązkowe szczepienia w Polsce

Szczepienia na odrę, świnkę i różyczkę są obowiązkowe i finansowane z budżetu państwa w ramach Programu Szczepień Ochronnych (PSO). Schemat szczepienia zapewnia długotrwałą odporność.

• Pierwsza dawka: Podawana jest w 13.-14. miesiącu życia. We krwi dziecka w 1. roku życia znajdują się przeciwciała przekazane od matki, które upośledzają odpowiedź na to szczepienie, dlatego zazwyczaj nie podaje się szczepionki dzieciom młodszym. Jeśli dziecko zaszczepiono przed ukończeniem 12. miesiąca życia, szczepienie należy powtórzyć po ukończeniu 1. roku życia.
• Druga dawka (uzupełniająca/przypominająca): Od 2019 roku podaje się ją w 6. roku życia. Do roku 2018 drugą dawkę podawano w 10. roku życia; w związku z tym dzieci, które w 2019 roku miały więcej niż 6 lat i nie otrzymały drugiej dawki (tj. dzieci w wieku 7-10 lat), otrzymają drugą dawkę w 10. roku życia.

Szczepienia w szczególnych sytuacjach

• Wyjazd za granicę: Jeżeli planujesz wyjazd za granicę z dzieckiem, zapytaj lekarza o szczepienie przeciwko odrze. Każde dziecko przed wyjazdem za granicę - zwłaszcza do krajów, w których zachorowania na odrę są częste - powinno zostać zaszczepione. Jeśli Twoje dziecko przed wyjazdem nie ukończyło 12. miesiąca życia, lekarz może podjąć decyzję o wcześniejszym podaniu pierwszej dawki szczepionki (w 9. miesiącu życia), szczególnie w przypadku stanu epidemii. Jeśli dziecko otrzymało już pierwszą dawkę zgodnie z PSO, ale wyjeżdżacie do kraju, gdzie zachorowania na odrę są częste, należy mu podać także drugą dawkę szczepionki (co najmniej 4 tygodnie po pierwszej dawce).
• Szczepienie poekspozycyjne: Niezaszczepione dzieci lub dzieci z niedoborem odporności można ochronić przed zachorowaniem (lub złagodzić przebieg choroby) po kontakcie z osobą chorą na odrę, podając im zastrzyk z przeciwciałami - immunoglobulinę. Należy to zrobić jak najszybciej, ale nie później niż w ciągu 6 dni po kontakcie z chorym. Decyzję podejmuje lekarz po przeanalizowaniu ryzyka zachorowania. Szczepienie przeciw odrze, śwince i różyczce jest zalecane wszystkim dzieciom, które ukończyły 12. miesiąc życia i są podatne na zakażenie (nieuodpornione). Szczepienie poekspozycyjne u osoby podatnej, która miała bezpośredni kontakt z osobą zakażoną odrą, należy przeprowadzić jak najwcześniej, najlepiej w ciągu 72 godzin od kontaktu.

Szczepienia u dorosłych

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca szczepionkę MMR wszystkim niezaszczepionym wcześniej dorosłym, którzy nie przechorowali tych chorób. Szczepienie szczególnie zaleca się pacjentom z grup ryzyka, takim jak pracownicy ochrony zdrowia, pracownicy oświaty, studenci, osoby planujące pracę lub naukę w środowisku dziecięcym oraz osoby wyjeżdżające na tereny endemiczne świnki, odry i różyczki. U dorosłych, którzy nie byli wcześniej szczepieni, należy podać dwie dawki szczepionki w odstępie co najmniej 4 tygodni. Uważa się, że wszystkie osoby urodzone przed 1975 rokiem, czyli w okresie przed zastosowaniem powszechnych szczepień przeciwko odrze, z dużym prawdopodobieństwem przechorowały ją i nie wymagają dodatkowej ochrony.

Przeciwwskazania do szczepienia MMR

Niektóre sytuacje bądź choroby są przeciwwskazaniem do podania szczepionki MMR. Decyzję o szczepieniu zawsze podejmuje lekarz po dokładnym wywiadzie.

Bezwzględne przeciwwskazania

• Ciężkie upośledzenie odporności lub przyjmowanie leków osłabiających układ odpornościowy (np. chemioterapii, steroidów w dużych dawkach).
• Nowotwory złośliwe układu krwiotwórczego i chłonnego (białaczki i chłoniaki).
• Ciężkie wrodzone niedobory odporności.
• Ciąża - ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu wad wrodzonych płodu wywołanych żywym, atenuowanym szczepem wirusa różyczki, nie podaje się MMR w ciąży. Przed planowaną ciążą zaleca się zaszczepić co najmniej 4 tygodnie wcześniej.
• Ostra, ciężka choroba przebiegająca z gorączką (powyżej 38°C) - szczepienie odracza się do czasu wyzdrowienia (po około 1-2 tygodniach od ustąpienia objawów).
• Aktywna i nieleczona gruźlica.
• Pojawienie się objawów alergii bądź wystąpienie reakcji anafilaktycznej po podaniu poprzedniej dawki szczepionki lub nadwrażliwość na któryś ze składników szczepionki (np. żelatynę, neomycynę, choć zwykle substancje te nie powodują ciężkich reakcji uczuleniowych). Uczulenie miejscowe na neomycynę zawartą w preparatach stosowanych na skórę (tzw. "kontaktowe") zazwyczaj nie stanowi przeciwwskazania.
• Podanie preparatów krwi (np. immunoglobuliny, osocza, krwi pełnej) w szpitalu - w takim przypadku, aby szczepienie było w pełni skuteczne, trzeba je opóźnić nawet o 3-11 miesięcy. Preparatów krwi nie należy także podawać w ciągu 2 tygodni po szczepieniu przeciwko odrze, śwince i różyczce.

Sytuacje, które nie stanowią przeciwwskazania

• Podejrzenie lub rozpoznanie niedoboru odporności u dziecka, ale decyzję zawsze podejmuje lekarz po dokładnej analizie ryzyka.
• Wystąpienie drgawek u dziecka lub u najbliższych krewnych - korzyści znacznie przewyższają hipotetyczne ryzyko. W razie wystąpienia gorączki, która u tych dzieci może sprowokować drgawki, należy podawać leki przeciwgorączkowe (np. paracetamol, ibuprofen).
• Przypuszczenie, że dziecko mogło już chorować na odrę, świnkę lub różyczkę - dziecko można zaszczepić.
• Ryzyko ponownego pojawienia się krwotocznych plamek na skórze (wybroczyn) po szczepieniu jest wprawdzie większe u dzieci, u których takie objawy wystąpiły już w przeszłości (zwłaszcza po poprzedniej dawce szczepionki), ale decyzję o rezygnacji ze szczepienia należy dokładnie przedyskutować z lekarzem.

Możliwe działania niepożądane po podaniu szczepionki (NOP)

Szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce jest bezpieczna, a działania niepożądane w znacznej większości mają łagodny charakter i szybko ustępują. Objawy niepożądane po szczepieniu MMR mogą wystąpić znacznie później niż po innych szczepieniach, ponieważ szczepionka zawiera żywe, osłabione wirusy, które potrzebują czasu, aby się rozmnożyć i pobudzić układ odpornościowy. W efekcie gorączka, sięgająca nawet 39°C, może pojawić się dopiero po 7-12 dniach od podania szczepionki.

Częste działania niepożądane (występujące u 1-10% szczepionych)

• Reakcje miejscowe: zaczerwienienie, ból, obrzęk lub wysypka w okolicy wkłucia.
• Gorączka powyżej 39°C (między 6. a 12. dniem od szczepienia).
• Łagodne powiększenie węzłów chłonnych.
• Wysypka skórna (odczyn odrowy lub różyczkowy, niezakaźny dla otoczenia) pojawiająca się około 10 dnia po szczepieniu.
• Drażliwość.
• U zaszczepionych nastolatków i dorosłych możliwe są przejściowy ból i sztywność stawów.
• Krótkotrwały obrzęk ślinianek (do 4 tygodni po szczepieniu).

Rzadsze działania niepożądane (występujące u 0,1-1% szczepionych)

• Biegunka i wymioty.
• Infekcje górnych dróg oddechowych.
• Zapalenie spojówek, oskrzeli.
• Drgawki gorączkowe (u nielicznych dzieci w wieku 12-48 miesięcy, które pod wpływem gorączki reagują drgawkami).
• Małopłytkowość.

Bardzo rzadkie i sporadyczne działania niepożądane (o nieznanej częstości występowania)

• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.
• Ciężka reakcja alergiczna (z anafilaksją).
• Zespół Guillaina-Barrégo.
• Zapalenie siatkówki.
• Głuchota.

Jeżeli po szczepieniu wystąpią opisane powyżej niepożądane odczyny poszczepienne, koniecznie zgłoś to lekarzowi. Skontaktuj się z nim także, jeśli zaniepokoją Cię inne objawy.

Szczepionka MMR a autyzm - fakty i mity

Od wielu lat ruchy antyszczepionkowe głoszą tezę, jakoby szczepionka MMR miała odpowiadać za rozwój autyzmu u zaszczepionych dzieci. Tezie tej za fundamenty służyły wyniki badania przedstawionego w artykule opublikowanym w 1998 roku w brytyjskim naukowym czasopiśmie medycznym „The Lancet”. Kontrowersyjne badanie, którego autorem był gastroenterolog Andrew Wakefield, wykazało, że podanie szczepionki MMR grupie zdrowych dzieci spowodowało u nich rozwój autyzmu i zapalenia jelit.

Dziś Andrew Wakefield jest zdyskredytowanym naukowcem, byłym lekarzem z odebranym prawem do wykonywania zawodu. Powodem tak drastycznego zwrotu w jego karierze były wyniki dziennikarskiego śledztwa. Udowodniono, że Wakefield uzyskał znaczne korzyści majątkowe za "udowodnienie" związku szczepionki z autyzmem, u dzieci z jego grupy badawczej (jedynie 12 pacjentów) stwierdzono problemy rozwojowe jeszcze przed podaniem szczepionki, a krótko po publikacji artykułu naukowiec wystąpił z wnioskiem o patent na szczepionkę przeciwko odrze własnego autorstwa. Nieprawidłowości było tak dużo, że artykuł Wakefielda został po latach usunięty z „The Lancet”. Liczne, obszerne badania, w których udział wzięło ponad 23 miliony dzieci, nie wykazały żadnego związku między szczepionką MMR a rozwojem autyzmu.

Skuteczność i bezpieczeństwo szczepionek MMR, MMRV i MMR+V - przegląd badań

W 2021 roku opublikowano przegląd badań (Di Pietrantonj C i in., Cochrane Database of Systematic Reviews 2021), którego celem było sprawdzenie, jak skutecznie szczepionki MMR, MMRV i MMR+V chronią dzieci (do 15 roku życia) przed zachorowaniem na odrę, świnkę, różyczkę i ospę wietrzną, a także czy ich zastosowanie wiąże się z występowaniem skutków niepożądanych. W ramach przeglądu przeanalizowano 138 badań, w których udział wzięło ponad 23 miliony dzieci.

Główne wnioski z przeglądu:

• Szczepionki MMR, MMRV i MMR+V skutecznie zapobiegają zachorowaniom na odrę, świnkę, różyczkę i ospę wietrzną u dzieci.
• Analizy wskazują na bardzo małe ryzyko wystąpienia drgawek spowodowanych podwyższoną temperaturą lub gorączką (drgawek gorączkowych) w okresie około 2 tygodni po otrzymaniu szczepionki.
• Stwierdzono również małe ryzyko małopłytkowości samoistnej (stan, w którym występują zaburzenia krzepnięcia krwi) u szczepionych dzieci.
• Wiarygodność danych naukowych odnośnie autyzmu i drgawek gorączkowych została uznana za umiarkowaną, dla szczepionki MMR za umiarkowaną, a dla szczepionki przeciw ospie wietrznej za wysoką.

tags: #szczepionka #na #ospe #odre #i #rozyczke