Sztandar jest szczególnym znakiem oddziału wojskowego, stowarzyszenia, miasta, różnych służb mundurowych, publicznych, a także Straży Pożarnej. Prezentowane tutaj sztandary strażackie wyrażają dumę z wykonywania tego zawodu i podkreślają poczucie wspólnoty w danej jednostce. Sztandar OSP jest elementem odróżniającym poszczególne jednostki między sobą, a jego znaczenie jest jeszcze większe i bardziej podniosłe. To właśnie sztandar towarzyszy strażakom ochotnikom w ważnych chwilach, ale również podczas uroczystości i spotkań związanych ze smutnymi, a często nawet tragicznymi wydarzeniami. Jest on również obecny podczas ważnych uroczystości, np. ślubowania, uroczystości państwowych, religijnych.
Każda jednostka straży pożarnej stawia sobie za punkt honoru posiadanie sztandaru. Wokół niego rodzi się poczucie wspólnoty łączącej wszystkich strażaków, a także świadomość i pamięć tego, że praca strażaka to bezinteresowne bohaterstwo oraz służba dla ogółu. Ochotnicza Straż Pożarna to jedna z najważniejszych instytucji w naszym społeczeństwie, działająca na rzecz ochrony życia i mienia obywateli. Sztandar OSP to nie tylko zwykły kawałek materiału; to symbol tradycji, dumy i jedności strażackiej społeczności. Każdy sztandar jest unikatowy i często ma swoją historię, odzwierciedlającą osiągnięcia i wartości danej jednostki.
Historyczne przykłady sztandarów strażackich
Sztandar był znany w starożytności, a na ziemiach słowiańskich, jak podaje Thietmar z Merseburga w kronice Niemiec i Polski, już w XI wieku Lutycy mieli swoją chorągiew. Jednym z cennych zabytkowych sztandarów jest sztandar OSP z 1912 roku z Parzymiech. Antoni Sieja, opierając się na przechowywanej dokumentacji z lat przedwojennych, udzielił wyczerpujących informacji na temat działalności OSP w tym regionie od 1910 roku, czyli od samego początku istnienia straży.
Udowodnił, że straż pożarna w Parzymiechach nie powstała 12 maja 1948 roku, jak zapisano w arkuszu ewidencyjnym do powiatowej Komendy OSP, lecz dokładnie 30 marca 1910 roku. Następnie, w roku 1912, został ufundowany sztandar OSP. Fundatorem sztandaru - podobnie jak remizy i sprzętu gaśniczego OSP - był hrabia Antoni Potocki, mający wówczas dziewiętnaście lat, który był jednocześnie komendantem naczelnym OSP. Jego pierwszym zastępcą był ówczesny zarządca dworski Żukowski. Dokument fundacyjny (w posiadaniu druha Antoniego Siei) podpisał m.in. hr. Antoni Potocki.
Studium przypadku: Sztandar Ochotniczej Straży Pożarnej w Hałcnowie
Sztandar Ochotniczej Straży Pożarnej w Hałcnowie jest pierwszym i jedynym sztandarem w jej historii. Niebywałą rzeczą było, że przez 91 lat, licząc od daty założenia Straży Ogniowej w 1894 roku, strażacy nie mieli swego sztandaru. Prawdopodobnie OSP w Hałcnowie była jedyną jednostką na terenie miasta i powiatu bez własnego sztandaru. Trudno dzisiaj szukać przyczyn takiego stanu rzeczy.
Geneza i fundacja sztandaru z 1985 roku
Omawiając genezę powstania sztandaru, autor pragnie posłużyć się własnym wspomnieniem: z końcem kwietnia 1984 roku, wraz ze Zbigniewem Zemankiem, prezesem, udaliśmy się do proboszcza hałcnowskiego, księdza Władysława Goryla, aby omówić tradycyjną uroczystość kościelną z okazji św. Floriana. W czasie rozmowy ksiądz Goryl, postawił pytanie: „dlaczego straż nie ma sztandaru?”. Nasza odpowiedź brzmiała, że to sprawa finansów. Ku naszemu zaskoczeniu, ksiądz proboszcz zdecydowanie rzekł wówczas: „To parafia ufunduje sztandar, zabezpieczy finanse, a Wy resztę załatwicie”. Tematu nie rozgłaszaliśmy ze względów politycznych.
Projekt i wykonanie
Od razu jednak powstał problem, jaki wizerunek ma się znaleźć na sztandarze. W wąskim gronie (Z. Zemanek, H. Olma i Wł. Mirota) zdecydowaliśmy, że nie będzie to sztandar urzędowy, jaki w tamtym czasie obowiązywał w PRL. Zdecydowaliśmy o sztandarze o cechach religijnych, ze św. Florianem. Wykonania sztandaru podjęły się mniszki Klaryski od Wieczystej Adoracji z klasztoru w Kętach przy ul. Kościuszki 6. Oczywiście Klaryski dostały propozycję graficzną z OSP (odpowiedni szkic graficzny dla mniszek przygotował autor) i taki sztandar powstał. Ksiądz Goryl interesował się, jak mają się sprawy ze sztandarem i słowa dotrzymał - koszt samego sztandaru pokryła parafia, zaś drzewce i grot zostały załatwione własnym staraniem.
Poświęcenie i uroczystość
Termin poświęcenia i wręczenia sztandaru wyznaczył ksiądz Goryl, wiążąc go z terminem ówczesnego odpustu hałcnowskiego. Zarząd OSP zdecydował, że nie będzie specjalnej uroczystości „nadania sztandaru”, poza uroczystością kościelną. Trzeba mieć świadomość, że w tamtym czasie istniał zakaz umieszczania wizerunków religijnych na sztandarach, a tym samym niemożliwa była wspólna uroczystość religijno-państwowa. W uroczystości nadania sztandaru brali udział jedynie strażacy z OSP w Hałcnowie.
Warto przypomnieć, że „urzędowy” sztandar OSP w latach 80. XX wieku musiał spełniać następujące wymogi:
- na awersie miał być znak Związku OSP i w otoku napis „Związek Ochotniczych Straży Pożarnych”;
- na rewersie miało być godło państwowe umieszczone centralnie i napis „W służbie [na górze], Ojczyzny Ludowej [na dole]”.
Zamiast tego, na sztandarze OSP w Hałcnowie na awersie znalazł się pięknie wyhaftowany św. Florian, a na rewersie godło państwowe (jeszcze bez korony) i napis „W służbie Ojczyzny” (bez słowa „Ludowej”). Trzeba zaznaczyć, że przed 1989 rokiem ze strony władz politycznych nie doszły żadne zastrzeżenia ani uwagi co do wyglądu sztandaru.
Współczesne znaczenie i przechowywanie
Od tego czasu sztandar towarzyszy strażakom w różnych uroczystościach państwowych, patriotycznych, religijnych, strażackich, ślubowaniu strażaków itp. Obecnie sztandar, w niezmienionej formie z 1985 roku, jest przechowywany w specjalnej gablocie w biurze zarządu OSP. Dla młodego pokolenia powyższe wspomnienie o sztandarze może brzmieć jak sensacja, lecz druhny i druhowie tak było i trzeba nasz sztandar uszanować - podejście do sztandaru wymaga szacunku i godnej postawy.
Rola sztandaru w uroczystościach i szkoleniu pocztów sztandarowych
Jednym z aspektów kultury strażackiej, który odgrywa niebagatelną rolę, jest udział w uroczystościach i paradach, podczas których strażacy prezentują swój sztandar. Każdy sztandar jest unikatowy i często ma swoją historię, odzwierciedlającą osiągnięcia i wartości danej jednostki.
Szkolenie pocztów sztandarowych ma na celu przygotowanie strażaków do godnego reprezentowania swojej jednostki i organizacji podczas różnych uroczystości. To nie tylko nauka obsługi i przenoszenia sztandaru, ale także kształtowanie umiejętności koordynacji, precyzji i dyscypliny. Poczet sztandarowy musi być zdyscyplinowany i precyzyjny w ruchach podczas parady. Szkolenie pocztów sztandarowych jednostek OSP nie tylko podnosi poziom reprezentacji straży pożarnej podczas uroczystości, ale również wzmacnia więzi w społeczności strażackiej.