Specyfika pracy strażaka sprowadza się do wykonywania szeregu prac w skrajnie odmiennych, często nieprzyjaznych i niebezpiecznych warunkach, dlatego niezbędne jest odpowiednie wyposażenie. Sam kombinezon nie zawsze wystarczy. Odzież strażacka to kompleksowy system ochrony, który ma na celu zapewnienie maksymalnego bezpieczeństwa strażakowi w każdych warunkach. Wybór odpowiedniego umundurowania to nie tylko kwestia estetyki, ale przede wszystkim bezpieczeństwa i komfortu. W Polsce znanych jest kilka typów odzieży przeznaczonej dla strażaków. Jej podział na poszczególne grupy wynika bezpośrednio z funkcji i stopnia ochrony, który ma zapewnić ubranie.
Rodzaje ubrań strażackich i ich przeznaczenie
Ubrania ochronne dla strażaków można podzielić w zależności od warunków, w jakich przyjdzie im pracować. Wyróżnia się następujące typy:
- Ubrania koszarowe i robocze: Stosowane w Państwowej i Ochotniczej Straży Pożarnej podczas szkoleń, zawodów, zabezpieczania imprez lokalnych, a także w codziennej służbie. Zapewniają wygodę, swobodę ruchów i odporność na uszkodzenia mechaniczne.
- Ubrania bojowe ratowniczo-gaśnicze (NOMEX, ubrania typu NOMEX, ubrania popularne): Przeznaczone do prowadzenia akcji gaśniczych i ratowniczych. Muszą być odporne na promieniowanie cieplne, wodoodporne i wykonane z certyfikowanych materiałów.
- Ubranie ochrony termicznej (ubrania żarochronne): Zapewniające ochronę w warunkach ekstremalnie wysokich temperatur.
- Ubrania ochrony chemicznej (gazoszczelne, kwaso-ługo odporne): Niezbędne podczas działań z niebezpiecznymi substancjami chemicznymi.
- Ubrania ochrony radiacyjnej: Przeznaczone do pracy w środowisku skażonym promieniowaniem.
- Inne: Ubrania dla płetwonurków, ratowników wysokościowych itp.
O ostatecznej przydatności ubiorów przeznaczonych do wyróżnionych celów decyduje przede wszystkim konstrukcja ubrania, technologia jego wykonania oraz dobór odpowiedniego zestawu materiałów. Podstawowym zadaniem, które muszą wypełniać wszystkie mundury bojowe OSP i PSP, jest zabezpieczenie strażaka. Ubranie specjalne dla straży pożarnej przeznaczone jest do ochrony ciała strażaka przed oddziaływaniem promieniowania cieplnego, płomieni, pary wodnej i wody. Ochrona ta nie obejmuje głowy, rąk i stóp.
Wymagania i skład materiałowy ubrań specjalnych
Wybierając ubrania specjalne PSP lub OSP, należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na skład materiału. W zależności od tego, do czego ubranie bojowe będzie wykorzystywane, materiał musi stanowić zabezpieczenie dla warunków, w których pracować będzie strażak, który je nosi. Ubrania specjalne przeznaczone do prowadzenia akcji gaśniczych czy akcji o podobnym charakterze, powinny być wykonane z tkaniny o gramaturze ok. 570 gr/m2. Najlepiej, jeśli będzie złożona z włókien aramidowych i antystatycznych. Niezależnie jednak od wyboru materiału, tkanina powinna wyróżniać się właściwościami oddychającymi i spełniać normy. Tylko certyfikowane ubrania specjalne zapewniają pełne bezpieczeństwo.
Ochrona termiczna i wodoodporność
Materiał zewnętrzny zapewnić ma ochronę przed zapaleniem się ubrania podczas bezpośredniego kontaktu z ogniem. Ochronę termiczną ubrania stanowi zestaw wielowarstwowych części składających się z materiałów odpornych na działanie wysokiej temperatury (uodporniona bawełna taka jak: PYROWATEX, PROBAN i włókna aramidowe takie jak: CONNEX, AELI, NOMEX, KYNOL, KERMEL). Surowce aramidowe mają właściwości predysponujące je szczególnie do zastosowania w tym typie odzieży. Charakteryzują się one niepalnością, odpornością na żar, odpornością na wykraplanie, stabilizacją wymiarów w wysokiej temperaturze oraz zachowaniem parametrów mechanicznych po długotrwałym starzeniu w wysokiej temperaturze, zachowaniem stabilności wymiarów i właściwości po wielokrotnym praniu. Dodatkową ochronę termiczną osiąga się przez stosowanie podszewki, podpinki wewnętrznej albo stosowanie odzieży wierzchniej lub spodniej. Powietrze zamknięte w pikowanych lub watowanych materiałach lub znajdujące się między różnymi warstwami materiału ma duże znaczenie w uzyskaniu wymaganej izolacji termicznej. Pęcherzyki powietrza powodują, że wnikanie ciepła przez ubranie jest utrudnione. Ochrona jest zmniejszona w tych miejscach, w których ubranie przylega do ciała lub jest ściśnięte przez pas taśmy.
Ochronę przed przenikaniem wody osiąga się przez zastosowanie izolacji przeciwwilgociowej. Izolacja taka powinna umożliwić uchodzenie pary wodnej z ubrania przez cały czas jego użytkowania, aby nie utrudniać odprowadzania potu. Ważne, by mundury bojowe OSP posiadały także wzmocnienia na kolanach oraz odblaski, dzięki którym strażak będzie widoczny w każdej sytuacji.
Znaczenie włókien NOMEX i GORE-TEX
NOMEX to znak zarejestrowany przez firmę DU PONT. Na budowę materiału NOMEX składa się włókno aramidowe, odporne na wysokie temperatury i wysokowytrzymałe włókno KEVLAR. Firma DU PONT rozwinęła wachlarz mieszanek włókien, których zadaniem jest stworzenie kombinacji skutecznej ochrony i doskonałej, włókienniczej estetyki. NOMEX nie pali się, nie topi ani nie skrapla, zaczyna się zwęglać w temperaturach powyżej 370 stopni Celsjusza. Inaczej niż bawełny i innych włókien naturalnych, sprawność ochronna włókna NOMEX nie zależy od obróbki powierzchniowej. Na odzieży wykonanej z tego włókna można polegać, bez względu na to, ile razy ta odzież była prana. Wszystkie mieszanki z włóknem NOMEX, zalecane do stosowania, zawierają KEVLAR (temperatura zwęglenia wynosi 480 stopni Celsjusza). Mieszanka włókien NOMEX i KEVLAR otrzymała nazwę handlową NOMEX III. KEVLAR pomaga nie tylko zmniejszyć kurczliwość materiału w czasie ekspozycji na działanie wysokich temperatur, ale również zapobiega przed jego pękaniem, stąd dobrze opracowane tkaniny z NOMEX III stanowią termiczną barierę ochronną nawet wtedy, gdy są poważnie spalone. Wysoka odporność na ścieranie i rozdarcia przyczynia się do zwiększenia odporności na zużycie odzieży, co w konsekwencji gwarantuje dłuższy czasokres jej użytkowania. Ubrania wykonane z tkaniny NOMEX III można łatwo prać i czyścić chemicznie, bez konieczności ponownego nakładania wykończenia.
Wiele spośród mieszanek NOMEX/KEVLAR zawiera niewielki procent (2%) antystatycznego włókna P140 firmy DU PONT. W środowisku gazowym wyładowanie elektrostatyczne z odzieży może osiągać wystarczające rozmiary, aby spowodować wybuch. Zastosowanie włókien P140 pozwala na kontrolowanie tego zjawiska. To ulepszone ubranie otrzymało nazwę NOMEX DELTA T. Oprócz tego, że KEVLAR jest stosowany do budowy ubrań chroniących strażaka przed działaniem wysokich temperatur, jest też stosowany w wielowarstwowych izolacjach cieplnych dla celów kriotechnicznych.
Ubranie strażackie GORE-TEX FIREWEAR wraz z ognioodpornym materiałem wierzchnim, takim jak NOMEX, dostarcza ochrony przed poparzeniem. Membrana GORE-TEX nie może się zapalić, nie topi się i nie skrapla. Przy oddziaływaniu buchających płomieni membrana GORE-TEX tworzy szczelną warstwę ochronną. Membrana GORE-TEX to w 100% wysokowartościowy surowiec politetrafluoroetylen (PTFE), tworzywo sztuczne, które jest również znane pod rynkową nazwą TEFLON. Około 1,3 miliarda porów na cm2 zapewnia specyficzne właściwości GORE-TEX. Dla porównania kropla wody jest 20000 razy większa od jednego pora membrany GORE-TEX, dlatego też krople wody nie mogą przenikać przez mikroporową strukturę membrany. Ubranie to dostarcza zatem pewnej ochrony przed przenikaniem gorącej pary. Oprócz wodoszczelności ubranie z GORE-TEX-em jest oddychające. Ubrania strażackie GORE-TEX FIREWEAR posiada właściwości termoregulacyjne. Zapobiega przegrzaniu się przy wysiłku, a wychłodzeniu podczas odpoczynku. Nawet przy temperaturach poniżej -5 stopni Celsjusza, gdy poliester i poliuretan zaczynają być łamliwe i przepuszczalne, membrana GORE-TEX pozostaje sprężysta i wodoszczelna.
Ubrania bojowe specjalne typu NOMEX
Zastosowany zestaw tkanin NOMEX, dwuwarstwowy GORE-TEX oraz włóknina aramidowa gwarantuje skuteczną ochronę przed ogniem. Nawet bezpośredni chwilowy kontakt z płomieniem o temperaturze do 1000 stopni Celsjusza nie powoduje poparzeń, co potwierdzają testy przeprowadzone na urządzeniu THEROMAN. Trudnospieralna substancja hydrofobowa tkaniny NOMEX oraz membrana GORE-TEX, której cząsteczki są 20000 razy większe od średnicy mini porów, dają pełną gwarancję przed przemoczeniem. Specjalne badania w komorze deszczowej nie wykazują przecieków oraz określają wytrzymałość ubrania na napór 110 m słupa wody. Wielkość cząsteczek pary wodnej jest ok. 700 razy mniejsza od średnicy porów. Zatem wytworzony przez organizm pot bez przeszkód wydostaje się na zewnątrz, zapewniając komfort biologiczny użytkownika. Struktura zawartych w membranie GORE-TEX mini porów jest nieprzenikliwa dla wiatru. Dlatego ubranie strażackie chroni użytkownika przed silnymi podmuchami wiatru, a organizm przed wychłodzeniem. W okresie zimowym wskazane jest stosowanie przypinanego na zamek błyskawiczny ocieplacza wykonanego bądź z włókniny aramidowej, bądź z dzianiny wełnianej w wykonaniu trudnopalnym. Wszystkie ubrania posiadają elementy odblaskowe, które w porze nocnej są 300 razy lepiej widoczne od białego ubrania. Bojowe ubrania strażackie posiadają atest CNBOP z Józefowa.
Historia i ewolucja odzieży strażackiej
Aż do 1600 r. strażacy musieli radzić sobie z ogniem, promieniowaniem cieplnym i dymem bez użycia nowoczesnej technologii. Konstrukcje obiektów często płonęły doszczętnie, ponieważ strażacy walczyli z pożarami z zewnątrz. Wraz z rozwojem metod gaszenia pożarów ewoluował też sprzęt strażacki. Mniej więcej w tym samym czasie, gdy Henry T. Gratacap produkował „hełm przyszłości” (1836 r.), ubrania strażackie również się zmieniały. Użyto wełny, ciężkiego materiału, który zapewniał pewną ochronę przed czynnikami termicznymi - były to spodnie i długi trencz ze sztywnym kołnierzem. Postęp technologiczny związany z wykorzystaniem soku z drzewa gumowego miał korzystny wpływ na rozwój odzieży strażackiej. Początkowo również ochrona dróg oddechowych strażaków była minimalna. Wojny światowe przyniosły spowolnienie postępu w rozwoju wyposażenia i sprzętu ochrony indywidualnej. Powszechnie widywano długie gumowe trencze, długie gumowe buty i tradycyjny hełm strażacki. Dopiero po drugiej wojnie światowej opracowano normy dotyczące strażackiego wyposażenia ochrony osobistej. Kilka organizacji rozpoczęło testy wydajności i tworzenie standardów dla sprzętu. Współczesny sprzęt przeciwpożarowy pochodzi z połączenia testów i technologii z wcześniejszych lat. Komfort użytkowania, odporność na uszkodzenia mechaniczne i wysoką temperaturę wzrastały wraz z nowymi elementami, takimi jak taśmy wszyte w górną część odzieży specjalnej, wiele kieszeni na różne narzędzia i zdejmowane nakolanniki.
Ewolucja umundurowania strażackiego w Polsce
Przedwojenne wyposażenie strażackie nie odbiegało szczególnie od tego, które stosowali strażacy w krajach europejskich. Przykładem niech będą stroje czy hełmy z polskimi oznaczeniami, takie same jak sprzęt stosowany w sąsiadujących krajach. Przez wiele lat straż pożarna w Polsce jako ubrań ochronnych-specjalnych do działań ratowniczo-gaśniczych używała ubrań typu "moro". Ubiory te nie posiadały żadnych walorów ochronnych tj. zabezpieczeń przed szkodliwymi warunkami, które panują podczas gaszenia pożarów (tj. odporność na ogień, temperaturę i wodę). Moro było wykonane w 100% z tkaniny bawełnianej, bez impregnatu wpływającego na odporność na zapalenie i dodatkowych warstw chroniących strażaka przed promieniowaniem cieplnym oraz przemoczeniem. Jeszcze wcześniejszym ubraniem była odzież specjalna wykonana z brezentu lub zbliżonych materiałów. U prądownika pierwszej roty warstwę ogniochronną kurtki „wyjazdowej” zastępowano polewaniem go wodą, co miało zwiększyć jego komfort termiczny przy podejściu do płomieni.
Przed 1992 r. polskie normy określały wymagania tylko dla hełmu, pasa strażackiego, aparatów oddechowych i masek. Dla takich ochron, jak ubrania specjalne, buty specjalne i rękawice nie było wymagań w zakresie odporności na zapalenie czy też na duże promieniowanie cieplne. Z tego względu podstawowym ubraniem ochronnym dla strażaka było tzw. moro - stosowane do połowy lat 90. ubiegłego stulecia. Słowo moro jest skrótem od określenia „materiał odzieżowy roboczo-ochronny”.
Po 1990 r. CNBOP wydawało już świadectwa dopuszczenia na ubrania wykonane w 100% z materiałów trudnopalnych. Były wielowarstwowe, składały się z warstwy zewnętrznej, wodoszczelnej paroprzepuszczalnej membrany, warstwy termoizolacyjnej i podpinki. Pierwsze ubrania powstawały z tkaniny aramidowej typu Nomex i stąd przyjęła się potoczna nazwa tego nowego typu i kroju ubrań. Ubrania z tkaniny typu Nomex były wówczas bardzo drogie (w porównaniu z ubraniem typu moro nawet siedem do dziesięć razy droższe), z tego powodu około 1995 r., pierwotnie na krótki okres przejściowy, zostały zastąpione w wielu jednostkach tzw. ubraniem popularnym specjalnym, w skrócie UPS. Miało ono warstwę zewnętrzną wykonaną z impregnowanej bawełny, zaś w warstwie termoizolacyjnej i podszewce zastosowano łatwopalny poliester. Zaimpregnowana bawełna zachowywała odporność na zapalenie zwykle do pierwszego prania. Ponieważ jednak tego typu ubrania były trzy-, czterokrotnie tańsze niż ubrania wykonane w 100% z włókien aramidowych, na długo zadomawiały się w jednostkach ochrony przeciwpożarowej. Okres przejściowy trwał do 2004 r. Kiedy Polska stała się członkiem Unii Europejskiej, zaczęła w niej obowiązywać dyrektywa nr 89/686/EWG dotycząca wymagań dla środków ochrony indywidualnej. Aby uzmysłowić, jak duże zagrożenie dla użytkowników stwarzały ubrania bawełniane moro i ubrania typu UPS w porównaniu do ubrań z nowoczesnych tkanin, można zestawić ich tzw. indeksy tlenowe (indeks tlenowy to najmniejsza zawartość tlenu w atmosferze, wyrażona w procentach objętościowych, przy której zachodzi jeszcze proces palenia). Dla tkanin bawełnianych indeks tlenowy wynosi ok. 17%, tkanina wełniana ma indeks 23,8%, tkaniny aramidowe (Nomex) 28-31%, a coraz częściej stosowana na całym świecie tkanina z włókien polibenzimidazolu, w skrócie PBI, osiąga nawet 42%.
Warto wspomnieć, że przed 1990 r. można było jeszcze spotkać w wyposażeniu jednostek straży pożarnej ubrania wykonane z włókien azbestowych pokrytych warstwą sproszkowanego aluminium. Ustawą z 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest wprowadzono zakaz stosowania azbestu we wszystkich dziedzinach przemysłu.
Współczesne elementy umundurowania
Współczesny strój strażacki to kompleksowy system ochrony. Oprócz ubrań specjalnych, obejmuje on również inne istotne elementy.
Hełm strażacki
Hełm strażacki musi spełniać szereg wymagań. Przede wszystkim zapewnia ochronę głowy przed uderzeniami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi. Dodatkowo powinien być wyposażony w osłonę karku i twarzy, okulary ochronne, a także miejsce do zamocowania maski tlenowej czy latarki czołowej. Współczesny hełm strażacki nadal przypomina projekt Henry'ego Gratacapa, ale ma lepsze wewnętrzne zawieszenie, pasek na podbródek i ognioodporną osłonę karku, która zakrywa uszy i szyję.
Rękawice i obuwie
Rękawice strażackie są kolejnym istotnym elementem stroju bojowego. Wykonane są z wytrzymałych, ognioodpornych materiałów, które chronią dłonie strażaka przed działaniem wysokich temperatur, płomieniami oraz uszkodzeniami mechanicznymi. Obuwie strażackie również odgrywa ważną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa na miejscu akcji. Specjalistyczne buty ochronne muszą zabezpieczać stopy strażaka przed ostrymi przedmiotami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi.
Mundury koszarowe i galowe
Mundur koszarowy to strój stosowany zarówno w Państwowej, jak i Ochotniczej Straży Pożarnej. Choć nie jest to strój, w którym strażacy walczą z pożarami, jego znaczenie w codziennej służbie jest nie do przecenienia. Tego rodzaju ubranie jest noszone przede wszystkim podczas szkoleń, zawodów, a także podczas zabezpieczania lokalnych imprez i wydarzeń. Mundur koszarowy, mimo swojej prostoty, pełni kilka istotnych funkcji. Przede wszystkim zapewnia wygodę i swobodę ruchów, co istotne podczas długich godzin szkolenia czy w trakcie zawodów. Dzięki zastosowaniu wytrzymałych materiałów strój jest odporny na uszkodzenia mechaniczne. Przykładowo, mundur koszarowy 3-częściowy piaskowy wykonany jest z 50% bawełny i 50% poliestru, o gramaturze 205 gr/m2.
Kiedy strażak reprezentuje swoją jednostkę na oficjalnych uroczystościach, zakłada wtedy mundur galowy. To właśnie ten strój podkreśla powagę i godność zawodu, a także wpisuje się w bogatą tradycję i ceremoniał strażacki. Dodatkowo mundur może być uzupełniony o sznur oraz dystynkcje, które wskazują na stopień i funkcję strażaka. Mundur galowy zakładany jest podczas świąt państwowych, strażackich, kościelnych oraz innych oficjalnych okazji. Rogatywka, będąca częścią munduru, jest nakryciem głowy o bogatej historii, które dodaje całości dostojności. Jedyne, co pozostało w niemalże niezmienionej formie, to pas strażacki i kominiarka.
tags: #ubranie #strazackie #jak #sie #nazywa