Ochotniczy ruch strażacki zajmuje istotne miejsce w historii Polski, a działalność strażaków-ochotników cieszy się wysokim uznaniem społecznym. Walka z żywiołami, ratowanie życia, zdrowia i mienia, a także kultywowanie lokalnych tradycji i praca z młodzieżą wymagają zaangażowania, które władze państwowe oraz Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP) honorują poprzez system odznaczeń i wyróżnień.
Odznaczenia państwowe i resortowe
Od 1 stycznia 2022 roku, na mocy ustawy o Ochotniczych Strażach Pożarnych, w polskim systemie funkcjonują dwa szczególne odznaczenia dedykowane strażakom-ochotnikom:
- Krzyż Świętego Floriana - wysokie odznaczenie państwowe przyznawane za wybitne osiągnięcia w realizacji zadań wynikających z bycia członkiem OSP.
- Odznaka Świętego Floriana „Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej” - resortowe odznaczenie cywilne nadawane przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych osobom wyróżniając
Odznaczenia Strażackie: Kryteria i Rodzaje Wyróżnień dla Członków OSP
Ochotniczy ruch strażacki w Polsce od dawna cieszy się ogromnym uznaniem społecznym, a strażacy ochotnicy wykazują się poświęceniem w ratowaniu życia, zdrowia i mienia, walce z żywiołami oraz kultywowaniu lokalnych tradycji. Wyróżnianie ich zasług odbywa się poprzez system odznaczeń i wyróżnień, który na przestrzeni lat ewoluował, dostosowując się do zmieniających się potrzeb i przepisów.Ewolucja Systemu Odznaczeń dla Strażaków Ochotników
Długi czas brakowało odznaczeń państwowych dedykowanych wyłącznie członkom Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP). Tę lukę, powstałą jeszcze w czasach PRL, próbowały wypełnić władze Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP) poprzez nadawanie medali i odznaczeń korporacyjnych, przewidzianych w regulaminie Związku.
Sytuacja zmieniła się wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o Ochotniczych Strażach Pożarnych (uosp) z dniem 1 stycznia 2022 r. Ustawa ta wprowadziła do polskiego systemu orderowo-odznaczeniowego dwa nowe, dedykowane wyróżnienia: Odznakę Świętego Floriana „Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej” oraz Krzyż Świętego Floriana. Wcześniej, 14 lipca 2021 r., Zarząd Główny ZOSP RP ustanowił również Krzyż Rycerski Świętego Floriana za Męstwo, Ratowanie Życia i Ochronę Mienia, nadawany członkom OSP za działania ratownicze.
Odznaczenia i wyróżnienia strażackie mają charakter niemajątkowy, a ich celem jest uhonorowanie zasług, cnót obywatelskich i wybitnych osiągnięć. Warto zaznaczyć, że system nadawania odznaczeń koncentruje się przede wszystkim na spełnianiu określonych kryteriów i osiągnięć, a nie na konkretnych datach kalendarzowych czy świętach. Nadania mogą odbywać się z różnych okazji, na przykład podczas obchodów jubileuszów jednostek OSP czy Związku.
Odznaczenia Korporacyjne Związku OSP RP
Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej nadaje szereg odznaczeń honorujących aktywną działalność i zasługi dla pożarnictwa. Ich warunki nadawania są szczegółowo określone w regulaminie.
Złoty Znak Związku OSP RP
Złoty Znak Związku OSP RP nadawany jest za długoletnią aktywną działalność w Ochotniczej Straży Pożarnej lub w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Warunkiem jego nadania jest posiadanie Złotego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa”. Z dniem 1 stycznia 2019 r. nastąpiła zmiana czasookresu przy nadawaniu tego odznaczenia.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
Ten Medal Honorowy jest formą wyróżnienia dla osób i organizacji szczególnie zasłużonych dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP oraz Ochotniczych Straży Pożarnych. Mogą go otrzymać OSP i ich członkowie, działacze Związku OSP RP oraz osoby, instytucje i organizacje społeczne. Medal ten nadawany jest głównie z okazji obchodów jubileuszy OSP i Związku OSP RP i nie ma wyznaczonego czasookresu od ostatniego odznaczenia korporacyjnego ZOSP RP.
Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa"
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” nadawany jest za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Dzieli się na trzy stopnie: brązowy, srebrny i złoty. Warunkiem nadania medalu wyższej klasy jest posiadanie medalu klasy niższej przez co najmniej 5 lat. Przy nadawaniu medalu zachowuje się kolejność w stopniach.
Warunkiem nadania Brązowego Medalu członkowi jednostki operacyjno-technicznej (zespołu ratowniczego) OSP, biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, jest posiadanie odznaki „Strażak Wzorowy” od co najmniej 3 lat. Osobom, instytucjom i organizacjom wspierającym działalność OSP medal ten może być nadany po co najmniej 5-letniej działalności lub współpracy. Pozostali członkowie OSP mogą otrzymać medal po co najmniej 5 latach działalności od osiągnięcia pełnoletności.
Medal ten ma kształt krążka o średnicy 30 mm, z krawędzią o szerokości 1 mm, wykonanego z metalu odpowiedniego koloru. Na awersie medalu widnieje w płaskorzeźbie postać kobiety, symbolizującej grecką boginię domowego ogniska i świętego, wiecznego ognia, Hestię. W jednej ręce opiera się ona na tarczy z pochodnią, a w drugiej trzyma liść wawrzynu nad napisem „ZA ZASŁUGI DLA POŻARNICTWA”. Na rewersie znajduje się orzeł jagielloński, oparty na skrzyżowanych toporkach, w obramowaniu wieńca ze stylizowanych liści laurowych. W górnej części w półkolu widnieje napis: ZW.
Odznaka "Strażak Wzorowy"
Odznaka "Strażak Wzorowy" może być nadawana czynnym członkom OSP za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną. Przeznaczona jest dla członka OSP biorącego bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, który złożył ślubowanie, posiada odpowiednie wyszkolenie i co najmniej 5-letni staż w działalności ratowniczo-gaśniczej od pełnoletności. Wcześniej wymagany był 3-letni staż, lecz z dniem 1 stycznia 2019 r. regulamin uległ zmianie.
Odznaka "Za Wysługę Lat"
Prawo do Odznaki „Za Wysługę Lat” można uzyskać po 10 latach działalności w OSP. Następna odznaka przyznawana jest po 20 latach, a kolejne uzupełniane są w cyklu pięcioletnim z oznaczeniem liczby lat (np. X, XX, XXV, XXX, XXXV, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75). Od 1 stycznia 2019 r. odznaka ta stała się odpłatna.
Odznaki Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP)
Odznaka MDP jest wyróżnieniem nadawanym członkom młodzieżowych i harcerskich drużyn pożarniczych za aktywną i wzorową działalność w drużynie przy Ochotniczej Straży Pożarnej. Odznaki MDP dzielą się na trzy stopnie: brązową, srebrną i złotą.
- Brązowa Odznaka MDP: może być nadana po 2 latach od momentu złożenia ślubowania (przed 2019 r. było to po roku).
- Srebrna Odznaka MDP: może być nadana po 2 latach od uzyskania brązowej odznaki. Członkom MDP w wieku 17-18 lat, po złożeniu ślubowania, można przyznać srebrną odznakę z pominięciem brązowej.
- Złota Odznaka MDP: może być nadana po 2 latach od uzyskania srebrnej odznaki oraz po półrocznym okresie posiadania odznaki srebrnej i wykonywaniu funkcji instruktorskich w szkoleniu drużyny. Złota odznaka MDP może być również przyznawana działaczom Związku OSP RP pracującym z młodzieżą pożarniczą.
Nowy regulamin od 2019 r. nie uwzględnia już wyróżnienia odznaką Opiekuna lub działacza Związku będącego członkiem Komisji Młodzieży.
Państwowe i Resortowe Odznaczenia Strażackie
Od 1 stycznia 2022 r. wprowadzono nowe odznaczenia państwowe i resortowe, które w znaczący sposób uzupełniają system wyróżnień dla strażaków ochotników.
Odznaka Świętego Floriana „Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej”
Jest to honorowe odznaczenie resortowe, przyznawane przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Odznakę otrzymują osoby wyróżniające się w podejmowaniu działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska. Jest to odznaczenie jednostopniowe, nadawane wyłącznie członkom OSP, zarówno za czyny podejmowane w ramach służby, jak i poza nią. Nie jest wymagany bezpośredni związek przyczynowy między działaniami w trakcie służby a osiągnięciami. Odznaka może być nadawana wielokrotnie, a także pośmiertnie. Co istotne, zakres działań kwalifikujących do odznaczenia jest szeroki i obejmuje nie tylko bezpośrednie akcje ratownicze, ale także działalność zarządczą, kronikarską czy inne działania statutowe przyczyniające się do funkcjonowania OSP.
Odznakę stanowi krzyż maltański o rozpiętości ramion 38 mm, srebrzony i oksydowany, o chropawej powierzchni. Pomiędzy ramionami znajdują się złocone romby z promieniami. Pośrodku krzyża widnieje wyobrażenie św. Floriana w półpostaci, obejmującego chorągiew i trzymającego naczynie z wodą. Na odwrotnej stronie krzyża znajdują się inicjały „RP” oraz napis „ZA ZASŁUGI / DLA SPOŁECZNOŚCI / LOKALNEJ”. Wstążka ma kolor ciemnogranatowy z żółtymi prążkami po bokach oraz trzema połączonymi prążkami pośrodku: czerwonym, białym i czerwonym.
Krzyż Świętego Floriana
Krzyż Świętego Floriana to jedno z najwyższych odznaczeń państwowych, wprowadzony do katalogu odznaczeń ustawą o orderach i odznaczeniach. Jest nagrodą za wybitne osiągnięcia w realizacji zadań wynikających z bycia członkiem ochotniczej straży pożarnej. W precedencji odznaczeń państwowych umieszczony jest za Lotniczym Krzyżem Zasługi, a przed Medalem za Ofiarność i Odwagę. Nie dzieli się na stopnie, a wnioski o jego nadanie przedstawia Prezydentowi RP Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Odznaką Krzyża Świętego Floriana jest krzyż gwiaździsty sześcioramienny o rozpiętości ramion 38 mm, srebrzony i oksydowany, ze stylizowanymi płomieniami między ramionami. Na górnym ramieniu krzyża umieszczony jest orzeł. W centrum krzyża znajduje się wyobrażenie św. Floriana w renesansowej zbroi płytowej, podtrzymującego chorągiew i trzymającego naczynie z wylewaną wodą. Na odwrotnej stronie boczne ramiona krzyża zakończone są stylizowanymi żeleźcami toporków strażackich, a pośrodku znajduje się dewiza „W / JED / NO / ŚCI / SI / ŁA”. Wizerunek świętego Floriana na Krzyżu jest inspirowany płaskorzeźbą z Bramy Floriańskiej w Krakowie, choć przedstawia go w renesansowej zbroi, co odbiega od realiów historycznych.
Inne państwowe odznaczenia
Poza Krzyżem Świętego Floriana, przepisy przewidują również możliwość wyróżniania pracy i osiągnięć zawodowych członków OSP na zasadach ogólnych. Prezydent RP nadaje najwyższe odznaczenia państwowe, takie jak Ordery: „Orła Białego” i „Odrodzenia Polski”. Szczególne znaczenie dla osób zasłużonych dla ochrony przeciwpożarowej mają również Krzyże: Zasługi; Zasługi za Dzielność, a także Medal za Ofiarność i Odwagę.
Ogólne Kryteria i Zasady Nadawania Odznaczeń
Aby otrzymać wyróżnienie, członkowie OSP muszą legitymować się określonymi cechami: zasługami, cnotami obywatelskimi i wybitnymi osiągnięciami. Przy ocenie kandydatury do Krzyża Świętego Floriana kluczowe są zasługi dla chwały bądź rozwoju Rzeczypospolitej. W przypadku Odznaki Świętego Floriana, wymagane są „wyróżniające się” działania w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska.
Zgodnie z ustawą o Ochotniczych Strażach Pożarnych, strażakiem OSP jest członek ochotniczej straży pożarnej. Ustawa nie określa zasad członkostwa, które są zawarte w statutach poszczególnych, niezależnych OSP. Strażak OSP, który spełnia warunki wieku, ubezpieczenia, orzeczenia lekarskiego i szkoleń, jest uprawniony do udziału w działaniach ratowniczych i nazywany jest strażakiem ratownikiem OSP. Niemniej jednak, zarówno Krzyż Świętego Floriana, jak i Odznaka Świętego Floriana, nie są ograniczone wyłącznie do strażaków ratowników OSP. Każda działalność strażaka OSP, która przyczynia się do istnienia jednostki i realizacji jej zadań statutowych (nawet tych wykraczających poza ściśle pożarnicze, np. związane z kulturą czy edukacją), może być uznana za działanie „w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska”.
Uroczystość Nadania Sztandaru z okazji 65 lecia założenia Ochotniczej Straży Pożarnej w Mochnaczce N
Zmiany w Regulaminie od 2019 roku i Ochrona Danych Osobowych
Z dniem 1 stycznia 2019 roku wszedł w życie nowy Regulamin odznaczeń, odznak i wyróżnień Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, zatwierdzony przez Zarząd Główny ZOSP RP Uchwałą Nr 16/V/2018 z dnia 12 września 2018 roku. Najistotniejsze zmiany to:
- Zmiana czasookresu przy nadawaniu Złotego Znaku Związku.
- Medal im. B. Chomicza nadawany jest głównie z okazji obchodów jubileuszy OSP i Związku OSP RP, bez wyznaczonego czasookresu od ostatniego odznaczenia korporacyjnego.
- Złoty Znak Związku oraz Medal Honorowy im. B. Chomicza są nadal limitowane.
- Odznaka Strażak Wzorowy jest nadawana tylko członkowi OSP biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, który ma co najmniej 5-letni staż w działalności ratowniczo-gaśniczej od pełnoletności (wcześniej 3 lata).
- Osoby, instytucje i przedstawiciele służb mundurowych wspomagający OSP mogą otrzymać odznaczenia po co najmniej 10-letniej współpracy (wcześniej 5 lat).
- Odznaka Za Wysługę Lat: pierwsza po 10 latach, następna po 20 latach, a kolejne w 5-letnich cyklach. Od 1 stycznia 2019 r. odznaka ta jest odpłatna.
- Odznaka MDP: brązowa po 2 latach od złożenia ślubowania (wcześniej po roku), srebrna i złota po 2 latach od niższej odznaki.
- Nowy regulamin nie przewiduje wyróżnienia odznaką Opiekuna lub działacza Związku będącego członkiem Komisji Młodzieży.
Nowe zasady nadawania medali i odznak oraz nowe wnioski uwzględniają również ochronę danych osobowych zgodnie z zasadami „RODO” (rozporządzenia PE i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r.). Od 1 stycznia 2019 r. wnioski na odznaczenia są przyjmowane wyłącznie na nowych drukach: Wzór nr 1 (bez oświadczenia „RODO”) dla osób, które już złożyły takie oświadczenie w OSP lub oddziałach Związku, oraz Wzór nr 2 (z oświadczeniem „RODO”) dla pozostałych osób.