Windy i alarmy pożarowe: Zasady bezpieczeństwa i ewakuacji

Windy od lat ułatwiają codzienne życie, umożliwiając szybkie i komfortowe przemieszczanie się pomiędzy kondygnacjami bez konieczności pokonywania wielu pięter. To dzięki nim możemy wygodnie mieszkać i pracować nawet w bardzo wysokich wieżowcach, stanowiąc niezastąpiony środek transportu zarówno dla osób, jak i ładunków. Mimo iż na co dzień są szybkim i bezpiecznym rozwiązaniem, w sytuacji zagrożenia pożarowego mogą stanowić poważne zagrożenie dla życia i zdrowia.

Rola wind w codziennym funkcjonowaniu budynków a zagrożenie pożarowe

Zasadniczo dźwigi osobowe i osobowo-towarowe nie są przeznaczone do ewakuacji w razie pożaru. Korzystanie z windy w sytuacji zagrożenia może być bardzo niebezpieczne ze względu na ryzyko awarii zasilania, systemów sterujących itp. Płomienie są w stanie uszkodzić zasilanie, przez co osoba znajdująca się wewnątrz może utknąć w kabinie. Winda może zatrzymać się między piętrami lub stać się śmiertelną pułapką. Pasażerowie mogą utknąć w kabinie, a winda może stać się pułapką.

Ogólny zakaz używania wind w przypadku pożaru

Zakaz używania windy w razie pożaru jest jedną z podstawowych zasad bezpieczeństwa, mającą na celu ochronę życia i zdrowia osób znajdujących się w budynku. Instrukcje ewakuacji zabraniają używania wind w przypadkach zagrożeń. Obowiązuje to również w sytuacji, kiedy z różnych przyczyn dojdzie do pożaru całego bloku. Właściwą zasadą postępowania podczas pożaru jest poruszanie się w dół klatką schodową i schodami, zgodnie z kierunkiem drogi ewakuacyjnej.

Aby użytkownicy mieli świadomość tego zakazu i aby zminimalizować ryzyko w sytuacjach awaryjnych, warto zadbać o odpowiednie oznakowanie. Jeżeli ze względów bezpieczeństwa winda nie może być używana podczas pożaru lub innego zagrożenia, powinna być właściwie oznakowana.

Dźwigi przystosowane do ewakuacji osób niepełnosprawnych i działań ratowniczych

Potrzeba specjalnych rozwiązań

Z drugiej strony, użycie wind w sytuacji zagrożenia często wymuszone zostaje dużą wysokością budynku, z którego ewakuacja schodami byłaby zbyt długa i w efekcie niebezpieczna dla zdrowia i życia, oraz osobistą sytuacją osób przebywających w budynku. Z wind w trakcie ewakuacji korzystają bowiem kobiety w ciąży, ranni oraz osoby niepełnosprawne, które nie mogą korzystać ze schodów. W wysokim budynku pracują często niepełnosprawni poruszający się na elektrycznych wózkach. Trudno wyobrazić sobie ich ewakuację po schodach. Kobiety w ciąży, ranni, osoby z ograniczeniem ruchowym - to może być do pięciu procent populacji, które mogą potrzebować dźwigu do ewakuacji.

Wymagania dla dźwigów ewakuacyjnych dla osób niepełnosprawnych

W końcu windy, przeznaczone do ewakuacji osób niepełnosprawnych w przypadku pożaru muszą chronić ich użytkowników przed zatruciem się szkodliwymi gazami. W tym celu w szybach dźwigowych należy wytworzyć nadciśnienie, zabezpieczające szyb przed zadymianiem. Powinno ono wynosić 50 Pa w stosunku do pomieszczeń na kondygnacji. Co więcej, użycie wind jako drogi ewakuacji dla osób niepełnosprawnych wymaga ustanowienia opiekunów pożarowych, którzy sprawdzaliby wszystkie pokoje na danej kondygnacji i pomagali osobom niepełnosprawnym w ewakuacji oraz odbywaliby regularne ćwiczenia. W celu zagwarantowania maksymalnego bezpieczeństwa użytkownikom szyb dźwigowy musi zostać zabezpieczony przed dymem, odpowiednio oświetlony oraz opatrzony stosownym napisem, informującym o tym, że dźwig do ewakuacji przeznaczony jest jedynie dla niepełnosprawnych ruchowo.

Windy dla straży pożarnej (dźwigi pożarowe)

Osobną kategorię wind stanowią windy, przystosowane dla potrzeb ekip ratowniczych. Są to między innymi budynki, w których znajdują się pomieszczenia przeznaczone do jednoczesnego przebywania ponad pięćdziesięciu osób oraz szpitale, żłobki, przedszkola i domy dla osób starszych. Ponadto windy pożarowe powinny znajdować się w budynkach wysokościowych, wysokich oraz mających kondygnację użytkową na wysokości powyżej dwudziestu pięciu metrów.

Ze względu na pełnioną przez nie funkcję, windy pożarowe spełniać muszą określone, szczegółowe wymagania:

• Po pierwsze, powinny posiadać udźwig co najmniej tysiąca kilogramów oraz kabinę o wymiarach poziomych nie mniejszych niż ponad jeden na ponad dwa metry.
• Po drugie, spocznik przed wejściem do dźwigu powinien być dostępny z przedsionka przeciwpożarowego klatki schodowej.
• Kolejne wymaganie odnośnie wind pożarowych dotyczy klasy odporności ogniowej ścian i stropu szybu, która powinna być równa odporności ogniowej wymaganej dla stropów budynku.

W kontekście zagrożenia pożarowego niezwykle istotne staje się utrzymywanie dźwigu w należytym stanie technicznym, gwarantującym bezpieczeństwo jego użytkownikom. Znak WINDA DLA STRAŻY POŻARNEJ wskazuje windę do stosowania w przypadku pożaru przez straż pożarną.

Standardy i uregulowania prawne dotyczące wind w kontekście pożarowym

Doświadczenia międzynarodowe i zmiany w podejściu

Europejskie Stowarzyszenie Dźwigowe (ELA - European Lift Association) w październiku 2006 roku zorganizowało Międzynarodową Konferencję „Pożar i zarządzanie ryzykiem” (Fire&Risk Management). Podsumowywała ona doświadczenia zdobyte zarówno przez grupy specjalistów badających przyczyny tragedii World Trade Center 11 września 2001 roku, jak i osoby z innych krajów zajmujące się zabezpieczaniem bardzo wysokich budynków. Specjaliści ze Stanów Zjednoczonych, z Wielkiej Brytanii, Szwajcarii, Holandii i Belgii w swoich referatach omówili najnowsze kierunki związane z:

• zabezpieczeniem przeciwpożarowym najwyższych budynków, ze szczególnym uwzględnieniem funkcjonujących w nich dźwigów,
• wykorzystaniem dźwigów przez ekipy ratownicze i ewakuacją ludności,
• procedurami ewakuacyjnymi,
• metodami i wynikami badań odporności ogniowej drzwi przystankowych.

Tragedia z 11 września 2001 roku zmieniła pogląd Europejczyków na ochronę przeciwpożarową wysokich budynków oraz na kwestię ewakuacji z nich ludzi. W przypadku WTC potwierdziła się stara prawda, że nie ma wieżowców odpornych na ogień. Prawdziwym zagrożeniem okazało się zapadanie budynku (w przypadku pożarów innych wysokich budynków najwięcej ofiar było z powodu zatrucia toksycznym gazem). Również użytkownicy wysokich budynków nie wiedzą, jak zachowywać się w przypadku pożaru, by ujść z niego z życiem. Schody często nie umożliwiają opuszczenia na czas palącego się budynku wysokościowego.

Normy europejskie i polskie

Wykorzystanie dźwigów w czasie pożaru regulowane jest normą EN 81-72 (polski odpowiednik PN-EN 81-72:2005 Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów - Szczególne zastosowanie dźwigów osobowych i towarowych - Część 72: Dźwigi dla straży pożarnej). Z wyjątkiem specyficznych przypadków (definiowanych lokalnymi normami, np. BS 5588 w Wielkiej Brytanii lub AS4 we Francji), windy nie są wykorzystywane do ewakuacji w czasie pożaru. Są wyłączane z użycia w przypadkach zagrożeń (norma EN 81-73, polski odpowiednik PN-EN 81-73:2006 Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów - Szczególne zastosowanie dźwigów osobowych i towarowych - Część 73: Funkcjonowanie dźwigów w przypadku pożarów) lub zabraniają tego instrukcje ewakuacji. Dla niektórych użytkowników budynków wysokościowych brzmi to jak wyrok śmierci.

Prace studialne i przyszłe wymagania

Prowadzone są prace studialne Grupy Roboczej 6 (CEN/TC/WG6). Zakończą się dokumentem roboczym, który przy utrzymaniu generalnej zasady, że dźwig nie jest drogą ewakuacji, powinien odpowiedzieć na pytania, jakie warunki musi spełnić dźwig, aby umożliwić ewakuację niepełnosprawnych oraz jakie wymagania muszą spełnić nieskomplikowane dźwigi ewakuacyjne, aby można je było wprowadzić w niskich i średniowysokich budynkach użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego.

Główne wymagania dla dźwigów określono w sposób następujący:

1. Dźwig musi spełniać określone poniżej wymagania norm:
   • EN 81-70 (polski odpowiednik PN-EN 81-70:2005 ze zmianą PN-EN 81-70:2005/A1:2006) - wymiary, poziom wyposażenia.
   • EN 81-72 - wymiary, prędkość, zasilanie elektroenergetyczne, zabezpieczenie przed zalaniem wodą.
   • EN 81-73 - powrót automatyczny przeważnie na parter budynku.
2. Dźwig musi spełniać dodatkowe wymagania:
   • specjalne sterowanie z automatycznym powrotem na wyznaczoną kondygnację, na której są zlokalizowane drzwi wyjściowe ewakuacyjne z budynku,
   • specjalna sygnalizacja w kabinie i na przystankach.

Powyższe wymagania powinny być połączone z odpowiednimi wymaganiami dotyczącymi budynków w zakresie:

• systemu sygnalizacji pożarowej,
• zapewnienia niepełnosprawnym wydzielonej przed wystąpieniem pożaru przestrzeni (wielkość, dodatkowa sygnalizacja obecności),
• zabezpieczenia szybu dźwigowego i miejsc oczekiwania na ewakuację przed dymem (urządzenia do usuwania dymu i zabezpieczające przed zadymieniem),
• oświetlenia ewakuacyjnego w miejscach oczekiwania na ewakuację,
• łączności dźwiękowej pomiędzy miejscem oczekiwania na ewakuację a poziomem wyjścia ewakuacyjnego z budynku i kabiną dźwigu,
• informacji o dźwigu, przeznaczonym do ewakuacji w budynku,
• instrukcji wyświetlanej w budynku z uwzględnieniem, że dźwig do ewakuacji przeznaczony jest jedynie dla niepełnosprawnych ruchowo,
• wszystkich wymagań budowlanych zdefiniowanych już w EN 81-72 (drugie źródło zasilania elektroenergetycznego, ochrona przed zalewaniem dźwigu i szybu dźwigowego wodą gaśniczą).

Sformułowano również wymagania dla obsługujących dźwigi przeznaczone do ewakuacji, tzn. wyznaczonych na każdym piętrze tzw. opiekunów pożarowych. Do ich obowiązków należałoby sprawdzanie wszystkich pokoi na danej kondygnacji i pomoc niepełnosprawnym, odbywanie regularnych ćwiczeń ewakuacyjnych oraz posiadanie odpowiedniego wyposażenia. Zdefiniowano dwa rodzaje ewakuacji: ewakuacja z opiekunem, który porusza się dźwigiem wraz z ewakuowanymi, sterując nim specjalnym kluczem tak, że przywołania z przystanków nie działają, oraz ewakuacja bez opiekuna w kabinie, ale z jego pomocą na każdej z kondygnacji (w takim przypadku funkcjonują przywołania przystankowe).

Dla tego typu budynków musi być opracowana strategia ewakuacji, która traktuje o:

• liczbie dźwigów ewakuacyjnych,
• sposobie ewakuacji - automatycznej czy z operatorem,
• liczbie osób niepełnosprawnych do ewakuacji,
• czasie całkowitej ewakuacji,
• kolejności ewakuowanych kondygnacji,
• zasadach kierowania ewakuacją przez zarządzającego budynkiem.

Deklaracje i wytyczne UE

Niewątpliwie powyższe zasady oraz nowe rozwiązania konstrukcyjne producentów dźwigów powinny umożliwić spełnienie Deklaracji 95/357/WE Europejskiego Parlamentu, Rady i Komisji, zachęcającej państwa członkowskie do uczynienia niezbędnych kroków, na poziomie krajowym, aby zapewnić niepełnosprawnym dostęp do wszystkich kondygnacji w istniejących i budowanych budynkach. Deklaracja zaleca przepis mówiący, że we wszystkich nowych budynkach co najmniej jeden dźwig powinien być dostępny dla osób na wózkach. Państwom członkowskim zostawia się swobodę wyboru bardziej rygorystycznych środków, jeżeli uznają je za stosowne. Sprawę dostępu wysokich budynków dla niepełnosprawnych omawia również Raport Grupy Ekspertów Komisji Europejskiej z października 2003 roku "2010: A Europe Accessible for all". Unia Europejska przygotowała również wytyczne: "Build for all", promujące dostępność do budynków dla wszystkich. Powinny one znaleźć zastosowanie przy tworzeniu szczególnych istotnych warunków zamówienia w przetargach publicznych na budowę budynków publicznych. Dotyczą tego również dyrektywy UE nr 2004/17/EC i 2004/18/EC z 24 marca 2004 roku. Dostępność powinna również uwzględniać możliwość ewakuacji.

Systemy ochrony przeciwpożarowej i techniki ograniczania rozprzestrzeniania się ognia

Nadciśnienie w szybach dźwigowych jako ochrona przed dymem

Ludzi zabija przede wszystkim toksyczny gaz, a nie ogień. Dlatego najważniejszą sprawą jest zapewnienie nadciśnienia w szybach dźwigowych dźwigów dla straży pożarnej oraz ewakuacji niepełnosprawnych. Skutecznie zabezpiecza to szyb przed jego zadymianiem, zapewnia bezpieczeństwo przebywającym w nim w czasie pożaru ludziom. W szybach dźwigowych i zlokalizowanych przy nich klatkach schodowych powinno być nadciśnienie rzędu 50 Pa w stosunku do pomieszczeń na kondygnacji (zakłada się niższe o 5 Pa przy drzwiach łączących się z innymi pomieszczeniami).

System ochrony szybu dźwigowego przed dymem polega na:

• wykryciu dymu czujką dymową systemu sygnalizacji pożaru,
• aktywacji systemu kontroli rozprzestrzeniania się dymu przez:
  • włączenie wentylatora nadciśnieniowego, zlokalizowanego w najniższej lub najwyższej części szybu dźwigowego,
  • wytworzenie nadciśnienia w szybie dźwigowym, a także w przedsionku dźwigu przez przepływ przez nieszczelne drzwi przystankowe,
  • zapewnienie przepływu powietrza do palącego się pomieszczenia przez zawory nadciśnieniowe,
  • powstrzymanie wypływu dymu z palącego się pomieszczenia.

Odpowiednio zaprogramowany system sygnalizacji pożaru uniemożliwia zatrzymanie się dźwigu na kondygnacji, na której wybuchł pożar.

Ograniczenie rozprzestrzeniania się pożaru przez szyby dźwigowe - norma EN 81-58

W celu skutecznego zapobiegania pożarowi w dźwigu ewakuacyjnym zaleca się konstruować dźwigi z materiałów niepalnych oraz badać w szczególności odporność ogniową drzwi przystankowych. Określa to polska norma PN-EN 81-58:2005 Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów - Badania i próby - Część 58: Próba odporności ogniowej drzwi przystankowych.

Założenia normy EN 81-58:

• drzwi przystankowe uniemożliwiają wejście pożaru do szybu i przemieszczenie się nim na wyższą kondygnację,
• pożar musi pokonać dwoje drzwi przed ponownym zetknięciem się z materiałem palnym,
• występuje efekt kominowy w szybach dźwigowych przez otwory wentylacyjne,
• bardzo mało pożarów powstaje w szybie dźwigowym,
• mało pożarów powstaje w skrzydłach drzwi przystankowych,
• różnica ciśnień mierzona w drzwiach przystankowych jest większa niż pomiędzy sąsiednimi pomieszczeniami na tej samej kondygnacji,
• występuje większa prędkość przepływu gazów przez drzwi przystankowe niż pomiędzy pomieszczeniami na tej samej kondygnacji.

Kryteria badań wg EN 81-58:

• warunki temperaturowe od badanej strony drzwi wg krzywej: T=345·log10(8t+1), gdzie T to temperatura, a t-czas,
• ciśnienie od badanej strony drzwi przystankowych: ok. 20 Pa,
• czas oceny badania: 15, 20, 30, 45, 60, 90 i 120 minut.

Kryteria oceny:

• szczelność ogniowa (E),
• izolacyjność cieplna (I),
• odporność na działanie promieniowania cieplnego (W).

Zaawansowane systemy oddymiania szybów (LSC)

Ze względu na warunki, jakie panują w szybach dźwigowych, nie jest zalecane stosowanie tradycyjnego systemu oddymiania. Zamiast niego można zastosować system oddymiania, który wyposażony jest w system zasysający. Taki system służy do automatycznej detekcji dymu oraz przekazania sygnału alarmu do centrali. Zakres działania, jaki posiada czujka zasysająca, obejmuje cały szyb. Ponadto mechanizm ten niweluje fałszywe alarmy, będące wynikiem pracy dźwigu i komplikacją oddziaływania na szyb windowy w czasie kontroli serwisowych systemu. Ciągła kontrola możliwa jest dzięki systemowi rurek, które stale zasysają powietrze.

Najbardziej zaawansowanym systemem oddymiania szybów jest system LSC (Lift Smoke Control). Najważniejszym czynnikiem jest stała kontrola powietrza pod kątem wystąpienia koncentracji szkodliwych gazów, a także niezwłoczna reakcja mechanizmu na zagrożenie pożarowe. Dzieje się tak, ponieważ centrala oddymiania, która znajduje się na zewnątrz szybu windowego, jest połączona z systemem rurek do stałego zasysania powietrza. System znajduje się w szybie windowym, a także klapy dymowe czy okna oddymiające. Ich miejsce jest w górnej części szybu. Znajdują się przy wyjściach ewakuacyjnych i są dopełnieniem systemu, którego rolą jest ciągła kontrola powietrza w szybie windowym. Optyczne czujniki dymu wykrywają dym na klatce schodowej. Zarówno on, jak i sygnalizator akustyczny należą do systemu LSC. O niezawodności tego mechanizmu świadczy to, że wszystkie linie pożarowe oraz ich okablowanie (np. przyciski oddymiania, centrale czy czujniki dymowe) są ciągle kontrolowane. Każda z istotnych funkcji i wyników stanu systemu widoczne są dzięki wskaźnikom i "pół obsłudze" na obudowie centrali.

Szansa na przeżycie osób, które znajdują się w płonącym budynku, zwiększona jest o połowę dzięki połączeniu dwóch systemów - oddymiania szybów windowych z systemem oddymiania klatki schodowej. Automatyczna detekcja dymu pozwala na zidentyfikowanie pożaru już w fazie początkowej. System LSC przekazuje sygnał alarmu do systemu, który steruje windą. Dzięki temu, pożar jest zlokalizowany w fazie początkowej, to system LSC może przekazać sygnał alarmu do mechanizmy sterowania windy. Powoduje to skierowanie urządzenia do danego, najbliższego miejsca ewakuacyjnego. Jest to najczęściej wejście główne, w którym zazwyczaj zainstalowana jest dodatkowa czujka dymu. W momencie wykrycia zadymienia, kabina dźwigu zostaje automatycznie skierowana do miejsca ewakuacyjnego. Dostęp do szybu nie jest potrzebny, ponieważ komplet prac może być wykonany przy jednostce sterowania, która będzie znajdować się na klatce schodowej.

Ogólne zasady postępowania podczas pożaru

Pożar to sytuacja, która zawsze przychodzi niespodziewanie i wywołuje ogromny stres. W takich chwilach łatwo wpaść w panikę, ale to właśnie zachowanie spokoju i znajomość zasad postępowania pozwala uratować życie i zdrowie - swoje oraz innych osób. Nie każdy dym oznacza pożar, ale każda oznaka ognia czy silnego zadymienia wymaga natychmiastowej reakcji. Jeśli zauważysz dym, płomienie lub wyczujesz intensywny zapach spalenizny - działaj. W nowoczesnych budynkach często zainstalowany jest system wykrywania i sygnalizacji pożaru. Alarm pożarowy sygnalizowany jest sygnałem dźwiękowym. Alarm ten wywoływany jest automatycznie z chwilą wykrycia pożaru lub zadymienia przez system sygnalizacji pożarowej.

Natychmiastowa reakcja

Gdy tylko zauważysz ogień lub dym, Twoim absolutnym priorytetem jest zaalarmowanie wszystkich osób w zasięgu zagrożenia. Natychmiast po zaalarmowaniu innych, wezwij straż pożarną, dzwoniąc pod numer 998 lub na numer alarmowy 112. Podczas zgłoszenia podaj kluczowe informacje: co się pali (np. budynek mieszkalny, las), gdzie się pali (dokładny adres, piętro) oraz czy ktoś jest w niebezpieczeństwie. Pamiętaj, aby nie rozłączać się, dopóki dyspozytor nie potwierdzi przyjęcia zgłoszenia i nie zada dodatkowych pytań dotyczących zgłaszanego zdarzenia, w tym o Twoje imię i nazwisko oraz inne informacje przydatne dla strażaków-ratowników.

Bezpieczna ewakuacja

Twoim priorytetem powinno być opuszczenie zagrożonego miejsca. W razie pożaru nie korzystaj z wind - winda może zatrzymać się między piętrami lub stać się śmiertelną pułapką. Poruszaj się w dół klatką schodową. Jeśli w powietrzu jest dużo dymu, trzymaj się nisko przy podłodze, ponieważ dym i gorące gazy unoszą się do góry, więc przy podłodze jest więcej tlenu i lepsza widoczność. Jeśli Twoje mieszkanie nie jest objęte pożarem, a korytarz jest silnie zadymiony, zostań w środku. Zamknij drzwi i uszczelnij szpary pod nimi mokrym ręcznikiem.

Jeśli pożar jest niewielki i masz dostęp do gaśnicy, możesz podjąć próbę jego ugaszenia - ale tylko wtedy, gdy nie zagraża to Twojemu życiu. Jeśli ogień szybko się rozprzestrzenia, natychmiast się ewakuuj i wezwij straż pożarną. Pamiętaj, aby w nowych dla nas miejscach np. hotelach, schroniskach, pensjonatach, domach wczasowych, na początku pobytu zapoznać się z zasadami postępowania w przypadku pożaru lub ogłoszenia ewakuacji w danym budynku. Znajomość rozmieszczenia dróg oraz wyjść ewakuacyjnych w budynku zwiększa szanse na szybkie wydostanie się na zewnątrz.

Rola systemów przeciwpożarowych w budynkach

W nowoczesnych budynkach ogromne znaczenie ma system przeciwpożarowy ppoż., czyli zestaw urządzeń i instalacji, które wykrywają, sygnalizują i często automatycznie gaszą ogień. Do takich systemów należą czujki dymu, sygnalizatory, tryskacze czy oddymianie klatek schodowych. Obowiązek ich stosowania wynika m.in. z Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. Ochrona przeciwpożarowa to nie tylko obecność gaśnic czy systemów technicznych, ale również szkolenia, ćwiczenia i procedury. Na czym polega ochrona przeciwpożarowa? Na zapobieganiu powstaniu pożaru, ograniczaniu jego skutków i zapewnieniu bezpiecznej ewakuacji.

Pożar to zdarzenie, którego nie da się w pełni przewidzieć. Możesz jednak przygotować siebie i swoich bliskich na taką ewentualność. Poświęć chwilę, by zlokalizować gaśnice i wyjścia ewakuacyjne w swoim miejscu pracy i zamieszkania. Znajomość przepisów i zasad daje realną szansę, by w sytuacji zagrożenia uratować życie - własne i innych.

tags: #winda #alarm #pozarowy