Po zakończeniu II wojny światowej polskiej straży pożarnej brakowało sprzętu niezbędnego do gaszenia pożarów. Duża część wyposażenia uległa zniszczeniu w czasie działań wojennych, a ocalały sprzęt, w tym samochody pożarnicze, miał być ewakuowany przez wycofujących się Niemców w 1945 roku. Strażacy zaczęli ściągać z cmentarzysk samochodowych różne uszkodzone pojazdy i po remontach przeprowadzanych we własnym zakresie wprowadzać je do eksploatacji. Dużą pomocą w wyposażeniu straży pożarnych były dostawy z przydziału UNRRA, obejmujące samochody marki Ford, Dodge, GMC Studebaker. Na podwoziach tych samochodów, również we własnym zakresie, wykonywano zabudowy pożarnicze.
Pionierskie Konstrukcje: Star A20 i Sanocka Fabryka Wagonów
Pierwsze Seryjne Samochody Pożarnicze
W 1949 roku zakupiono 152 podwozia Bedford, których zabudowę pożarniczą wykonała Sanocka Fabryka Wagonów „Sanowag” - były to pierwsze powojenne seryjne samochody pożarnicze. Produkcję samochodów gaśniczych na podwoziach Bedforda zakończono w 1951 roku, jednak już od 1948 roku w kraju produkowany był seryjnie samochód ciężarowy o oznaczeniu Star 20. Po jego dopracowaniu rozpoczęto prace konstrukcyjne nad różnymi pojazdami pochodnymi, w tym nad podwoziem, które mogłoby być wykorzystane do zabudowy pożarniczej.
W końcu 1951 roku wykonano prototyp samochodu pożarniczego, który był zabudowany na podwoziu polskiego samochodu ciężarowego Star A20. W stosunku do normalnie produkowanego seryjnie podwozia wprowadzono drobne zmiany: wydłużono ramę o około 500 mm, aby zwiększyć objętość skrytek na sprzęt pożarniczy. Przeniesiono akumulator, zbiornik paliwa i rurę wydechową z tłumikiem, przed którym wbudowano klapę rozdzielczą umożliwiającą skierowanie gorących spalin do nagrzewnicy w pomieszczeniu załogi. Rozbudowano także instalację elektryczną.
W 1952 roku Sanocka Fabryka Wagonów „Sanowag” rozpoczęła produkcję seryjną tego gaśniczego samochodu pożarniczego. Nadwozie miało oznaczenie N71. Podwozie Star A20 przeznaczone do zabudowy miało następujące parametry techniczne: benzynowy 6-cylindrowy silnik gaźnikowy o mocy 85 KM (63 kW), chłodzony cieczą. Masa całkowita wynosiła 4700 kg, a ładowność użytkowa - 3500 kg. Samochód wyposażono w koła tarczowe odejmowane, przednie pojedyncze, tylne bliźniacze.
Konstrukcja Nadwozia N71
Nadwozie pożarnicze typu N71 było zamknięte i kryte stałym blaszanym dachem, a jego szkielet wykonano z profili typu otwartego, wytłaczanych z blachy stalowej. Całość szkieletu była spawana elektrycznie łukowo. Poszycie wewnętrzne nadwozia zostało wykonane z blachy stalowej, a poszczególne części poszycia zewnętrznego przyspawano do szkieletu. Przednia, wyższa część nadwozia składała się z dwóch przedziałów: pierwszego dla kierowcy i dowódcy, drugiego dla załogi. Przedziały te zostały oddzielone od siebie poprzecznym schronem poprowadzonym w poprzek samochodu.
Schron ten był podzielony drewnianą ścianką na dwie części: prawa służyła jako pomieszczenie dla motopompy przenośnej, a lewa do przewożenia węży tłocznych i sprzętu pożarniczego. Pomieszczenie dla motopompy zamknięto klapą, której otwarcie w dół umożliwiało wykorzystanie jej jako pomostu ułatwiającego wyjęcie motopompy. Ławka przednia przylegała swoim oparciem do schronu z motopompą, a pod podnoszonym siedzeniem przewożono sprzęt potrzebny do obsługi samochodu. W skrzyni ławki tylnej przewożono węże zapasowe oraz aparat oddechowy. W zamkniętej skrzyni podławkowej znajdował się sprzęt burzący i ochronny.
Tylna, niższa część nadwozia służyła do przewożenia sprzętu dostępnego z zewnątrz pojazdu. W tej części umieszczono trzy boczne skrytki na węże tłoczne oraz sprzęt i armaturę wodną. W schowkach nad zwijadłami przewożono gaśnice śniegowe oraz sprzęt ratunkowy i łącznościowy. Po bokach schowka tylnego zawieszono dwa zwijadła dwukołowe z wężami tłocznymi W-75. Węże ssawne rozmieszczono na stopniach po obu stronach nadwozia. Na dachu pojazdu umieszczono rusztowania na drabiny, bosaki i nosze sanitarne oraz drabinę dwuprzęsłową wysuwaną. Niższa część dachu była otoczona tzw. barierką.
Samochody z Autopompą i Inne Warianty
Pod koniec 1952 roku powstał nowy gaśniczy samochód pożarniczy o oznaczeniu GA-16, zabudowany na podwoziu samochodu ciężarowego Star A20 P, które było już specjalnie przygotowane do zabudowy pożarniczej. Nadwozie zostało oznaczone symbolem N72. Ten samochód gaśniczy z autopompą był przewidziany głównie dla miejscowości o dobrym zaopatrzeniu wodnym z dogodnymi dojazdami do punktów czerpania wody. Posiadał mały zbiornik na wodę o pojemności 500 dm³, wyposażony w przegrody do łamania fal i odejmowany właz. Zbiornik ten był połączony poprzez rurę o średnicy 70 mm z zaworem rozdzielczym przy autopompie, co umożliwiało szybkie doprowadzenie wody. Zawór rozdzielczy dawał także możliwość napełniania zbiornika oraz zasilania autopompy wprost z hydrantu. Wykonanie nadwozia było prawie takie samo jak w nadwoziu N71, jednak przy tych samych gabarytach jego masa własna wzrosła do 4700 kg, choć dopuszczalna masa całkowita nie została przekroczona. W miejscu, gdzie wcześniej przewożona była przenośna motopompa, zamocowano zbiornik stalowy na wodę.
Samochód GA-16 był produkowany w latach 1953-1955. Następnie wstrzymano jego produkcję ze względu na niewłaściwe rozwiązanie przystawki odbioru mocy napędzającej autopompę. W wyprodukowanych już egzemplarzach demontowano autopompy i zbiorniki z wodą, a w ich miejsce instalowano motopompy przenośne, przez co pojazd ten stawał się gaśniczym samochodem pożarniczym o oznaczeniu GA-8. Pojazdy te były w wyposażeniu jednostek ochotniczych straży pożarnych jeszcze w latach 90. ubiegłego wieku. Wykonano także prototyp gaśniczego samochodu pożarniczego o oznaczeniu GAM-16/8 wyposażonego w auto- i motopompę przenośną, z nadwoziem N73.
W latach 50. Sanocka Fabryka Wagonów była wiodącym producentem samochodów pożarniczych, zabudowując je na trzech podstawowych typach pojazdów ciężarowych: Star 20, Star 21 i Star 25. Najbardziej znanym produktem był samochód gaśniczy na podwoziu Stara 25 typu GBM 2/8, charakteryzujący się funkcjonalnymi rozwiązaniami technicznymi, choć zbyt mała moc silnika i brak napędu na dwie osie stanowiły jego wady.
Przeniesienie Produkcji do Jelcza i Dalszy Rozwój
Jelczańskie Zakłady Samochodowe: Nowe Modele
W 1958 roku produkcję samochodów gaśniczych na podwoziu Star przejęły Jelczańskie Zakłady Samochodowe (JZS), po zaprzestaniu jej w Sanockiej Fabryce Wagonów (w międzyczasie zmienionej na Sanocką Fabrykę Autobusów „Autosan”). Decyzję w sprawie przeniesienia produkcji podjęło Zjednoczenie Przemysłu Motoryzacyjnego. W tym samym roku rozpoczęto produkcję samochodu pożarniczego o symbolu fabrycznym 001 na podwoziu Star 21. Pojazd ten był wyposażony w zbiornik o pojemności 2000 dm³ oraz autopompę o wydajności 1600 dm³/min przy ciśnieniu 8 bar. Zbiornik na środek pianotwórczy miał pojemność 120 dm³. Samochód ten produkowano w latach 1958-1960. W 1960 roku JZS podjęły produkcję drugiego typu samochodu pożarniczego o symbolu fabrycznym 002 na podwoziu Star 25.
W 1966 roku JZS rozpoczęły produkcję samochodu pożarniczego gaśniczego o symbolu fabrycznym 003 na podwoziu Star 25 model A 26P, oznaczonego jako GBAM-2/8+8. Autopompa zamontowana w tym typie samochodu była taka sama jak montowana w motopompach przenośnych PO-3. Brak odpowiedniego podwozia z rodziny Starów z przystawką do napędu autopompy wymusił zastosowanie innego, zastępczego rozwiązania - przekładni z pasem klinowym. To rozwiązanie skutkowało koniecznością użycia autopompy o mniejszej wydajności (800 l/min) i okazało się zawodne, ponieważ po kilku godzinach pracy pod obciążeniem ulegało zniszczeniu. W związku z tym Jelczańskie Zakłady Samochodowe zmieniły napęd autopompy na przekładnię z podwójnym łączonym łańcuchem Galla. Samochód ten, o symbolu fabrycznym 003-28, był produkowany do 1970 roku. Wprowadzenie tej zmiany nie wpłynęło jednak zasadniczo na poprawę parametrów pracy autopompy. W latach 1970-1974 produkowano samochód gaśniczy na podwoziu Star A26 P o symbolu fabrycznym 003-29.
Rozszerzenie Asortymentu i Dalsze Innowacje
Dostawy samochodów pożarniczych gaśniczych wodno-pianowych, produkowanych przez Jelczańskie Zakłady Samochodowe, nie zaspokajały potrzeb straży pożarnych pod względem ilości i asortymentu. W związku z tym Komenda Główna Straży Pożarnych nawiązała kontakty z innymi zakładami w celu zwiększenia produkcji. Produkcji pożarniczych samochodów gaśniczych na podwoziu terenowego samochodu Star 660 6×6 podjął się Państwowy Ośrodek Maszynowy w Zamościu.
W 1975 roku wyprodukowano również pierwszy krajowy samochód gaśniczy proszkowy na podwoziu Star model A 29 o oznaczeniu GPr 1500. W tym samym roku z linii produkcyjnych Jelczańskich Zakładów Samochodowych zjechały pierwsze seryjne średnie samochody gaśnicze wodno-pianowe na podwoziu Star 244 o oznaczeniu GBA 2,5/16 model 005, ze zbiornikiem wody o pojemności 2500 dm³ i zbiornikiem środka pianotwórczego o pojemności 250 dm³, z wydajnością autopompy 1600 dm³/min. Ta wersja jest powszechnie spotykana w wyposażeniu jednostek straży pożarnych. Szkielet zabudowy wykonano z profili stalowych, a poszycie zewnętrzne z blachy stalowej przyspawanej do szkieletu. Samochód ten, jako pierwszy średni samochód gaśniczy, miał wszystkie skrytki na sprzęt zamykane żaluzjami wykonanymi z profili aluminiowych.
Od 1987 roku w tym samochodzie zlikwidowano działko wodno-pianowe o wydajności 1600 dm³/min zamocowane na dachu, argumentując, że 2500 dm³ wody w zbiorniku to za mało do właściwego wykorzystania działka o tak wysokich parametrach technicznych. Samochody wycofywane z jednostek zawodowych straży pożarnych były przekazywane do jednostek ochotniczych. Dotyczyło to wszystkich modeli zabudowywanych na podwoziach Stara. W jednostkach ochotniczych samochody te były naprawiane i przebudowywane w różnym stopniu i zakresie, nawet przez strażaków z tych jednostek. Poważniejsze naprawy były dokonywane w specjalistycznych warsztatach czy zakładach.
Uproszczone Konstrukcje dla Ochotniczych Straży Pożarnych: Star 200 GBM 2/8 z Osin
Drugim, obok Jelczańskich Zakładów Samochodowych, producentem wodno-pianowych samochodów gaśniczych był Zakład Budowy Maszyn "Osiny". W latach osiemdziesiątych produkowano tam uproszczone pojazdy typu GBM, przeznaczone głównie dla ochotniczych straży pożarnych. W 1984 roku, obok dotychczas wytwarzanego GBM-a na podwoziu Star 266, wykonano pierwsze egzemplarze samochodu GBM 2/8 zabudowanego na szosowym podwoziu z układem jezdnym 4x2. Początkowo za nośnik podwoziowy posłużył Star A29, ale wskutek zakończenia w Starachowicach produkcji samochodów z silnikami benzynowymi wykonano zaledwie kilka egzemplarzy tego wariantu. Kolejne pojazdy były już wykonywane na bazie Stara A200 wyposażonego w silnik wysokoprężny o znacznie korzystniejszym, w stosunku do benzynowego źródła napędu stosowanego w Starze 29, jednostkowym wskaźniku mocy.
Zabudowa pożarnicza charakteryzowała się maksymalnym uproszczeniem zarówno struktury nadwozia, jak i układu wodno-pianowego. W latach 1984-1986 pojazd otrzymywał dwumiejscową kabinę kierowcy typu 642. W 1987 roku zastosowano zmodernizowaną kabinę 678. Zmiany objęły m.in. krótkie drzwi. Nadwozie specjalne samochodu było całkowicie metalowe i charakteryzowało się prostą i kanciastą linią. Składało się ono z dwóch części - wyższej i niższej. Tuż za kabiną kierowcy, w centralnej obniżonej części nadwozia umieszczono zbiornik na wodę. Był on wykonany ze stali i posiadał kształt prostopadłościanu, z nasadą 110 do spustu wody (z tyłu poniżej linii zabudowy).
Dach obniżonej części zabudowy wykonany był w formie podestu roboczego, na którym przewożono węże ssawne, drabinę oraz inny drobny sprzęt. Po obu stronach zbiornika umieszczono skrytki na sprzęt, osłonięte uchylnymi drzwiczkami zamykanymi na klamkę. Na przedniej ścianie kabiny kierowcy, po prawej stronie zamontowano szperacz pogorzeliskowy. Samochód wyposażono w lampy pulsacyjne Elektra LBS 5 oraz lampy Elektra LBX 11. Motopompa to M8/8 produkowana w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych w Gliwicach. Pojazd nie posiadał urządzenia szybkiego natarcia oraz zbiornika na środek pianotwórczy. Podawanie piany możliwe było jedynie z zewnętrznego zbiornika środka pianotwórczego, z wykorzystaniem zasysacza liniowego.
Charakterystyka i Wady Star 200 GBM 2/8
Samochód Star 200 GBM 2/8 był maksymalnie uproszczoną odmianą samochodu wodno-pianowego. Nawet w zestawieniu z Jelczem 008 produkowanym w JZS, produkt z "Osin" charakteryzował się znacznie większą prostotą konstrukcji oraz znacznie uboższym wyposażeniem. Generalną wadą pojazdu była również uproszczona technologia produkcji, co wpływało na trwałość nadwozia. Przedział załogi nie posiadał dostatecznego systemu przewietrzania (brak możliwości opuszczania szyb) oraz brak jakiegokolwiek systemu ogrzewania. Niska jakość zamków zastosowanych w drzwiach przedziału załogi oraz w drzwiach osłaniających skrytki powodowały samoczynne otwieranie podczas jazdy. Pomimo zasadniczych wad tego samochodu, trzeba stwierdzić, że stanowił on znaczący zastrzyk poprawiający stan usprzętowienia ochotniczych straży pożarnych.
Kluczowe dane techniczne Star 200 GBM 2/8:
- Producent podwozia: Fabryka Samochodów Ciężarowych im. F.
- Producent zabudowy: Zakład Budowy Maszyn w Nowej Wsi k.
- Dopuszczalna masa całkowita: ok. 7500 kg
- Motopompa: GZUT M8/8 PO-5E Polonia, jednozakresowa o wyd. 800 l/min przy ciśnieniu 8 bar.
- Zbiornik wody: stalowy, spawany w kształcie prostopadłościanu o poj. 2000 dm³.
Rodzina gaśniczych Starów (fot. M. Kaczorek). Strażacki Star malowaniu przez dzieci (fot. M. Kaczorek).