Zabytkowe remizy strażackie stanowią ważny element dziedzictwa kulturowego i architektonicznego Polski, odzwierciedlając rozwój ochrony przeciwpożarowej na przestrzeni wieków. Ich historia jest ściśle związana z powstawaniem i ewolucją straży pożarnych, a także z lokalnymi społecznościami, dla których często były one centrum życia społecznego. Wiele z tych obiektów, zagrożonych niegdyś zniszczeniem, zyskuje nowe życie dzięki renowacjom i adaptacjom.
Początki Straży Pożarnych na Ziemiach Polskich
W Królestwie Polskim, pod zaborem rosyjskim, długo blokowano organizacje strażackie z obawy przed tworzeniem się niezależnych grup polskich. Dopiero w grudniu 1898 roku minister spraw wewnętrznych zatwierdził Ustawę normującą powstawanie straży ogniowych. Zgodnie z nią, straże ochotnicze mogły być tworzone nie tylko w miastach, ale i w osadach, nawet tych pozbawionych praw miejskich. Straże te były jednak pod ścisłym nadzorem policyjnym, administracyjnym i działaniom rusyfikacyjnym.
Wczesne formy ochrony przeciwpożarowej
Aż do XIX wieku na obszarach, takich jak obecny Chorzów, nie funkcjonowały zorganizowane straże pożarne. Miasta, takie jak Królewska Huta, były narażone na liczne pożary z powodu łatwopalnych materiałów budowlanych, gęstej zabudowy i słabych zabezpieczeń przemysłowych. Do 1873 roku gaszenie pożarów spoczywało na barkach mieszkańców. Używano bosaków, drabin oraz wiader, których posiadanie w gospodarstwie było obligatoryjne. Nocą nad bezpieczeństwem czuwali stróże nocni, którzy w razie pożaru ostrzegali trąbkami. Gminy dysponowały drabinami, kubłami, beczkami oraz prymitywnymi sikawkami. Biedniejsze gminy łączyły się w związki sikawkowe, aby sfinansować zakup droższego sprzętu.
Zabytkowe Remizy - Świadkowie Historii
Stara Remiza w Piasecznie: Od zagrożenia do galerii sztuki
W 2012 roku budynek Starej Remizy w Piasecznie, liczący około stu lat, stał w obliczu wyburzenia, uznany za niezbyt nadający się do jakiejkolwiek działalności. Był to obiekt historyczny, mocno wkomponowany w krajobraz rynku. Przez kilka lat trwała walka o jego ocalenie, która zakończyła się sukcesem. Dziś obiekt za ratuszem zadowala gusty historyków, będąc jednocześnie nowoczesnym hołdem dla pokoleń strażaków z piaseczyńskiej straży pożarnej.
Piaseczyńską straż ogniową powołano w 1903 roku. Jej twórcą był aptekarz Władysław Mzura Starzeński, który był również prezesem wielu innych instytucji społecznych w Piasecznie, jak Macierz Szkolna czy Komitet Obywatelski. Jego zaangażowanie w sprawy społeczne, być może wynikało z częstego kontaktu z niedolą ludzką. Prawdopodobnie w tym czasie powstał budynek Starej Remizy.
Budynek Starej Remizy w Piasecznie był kilkakrotnie przebudowywany, zwłaszcza ściana frontowa od strony ulicy Puławskiej. Znalezienie odpowiedniego przeznaczenia i gospodarza dla tego miejsca było niełatwym zadaniem. Ostatecznie, 5 października 2021 roku, podpisano list intencyjny między Burmistrzem Danielem Putkiewiczem a Blanką Wyszyńską-Walczak, prezes Fundacji im. Józefa Wilkonia „Arka”, w sprawie wspólnego zagospodarowania galerii sztuki, która powstanie po modernizacji dawnego budynku przy ul. Puławskiej 3. Burmistrz Piaseczna, Daniel Putkiewicz, podkreślił, że zbiór dzieł Józefa Wilkonia i rozmiary eksponatów wymagały odpowiedniej przestrzeni ekspozycyjnej.
Nowoczesność i funkcjonalność - Remiza w Bielsku (dziś Bielsko-Biała)
Bielsko, będące przed odzyskaniem niepodległości w monarchii austriackiej, przez dziesięciolecia znajdowało się pod wpływem architektury wiedeńskiej. Po 1918 roku w Polsce zerwano z nurtem historyzmu, dążąc do wypracowania własnego stylu opartego na europejskim modernizmie. Właśnie w tym stylu zbudowano w 1930 roku nową siedzibę dla straży pożarnej w Bielsku.
Kosztowną inwestycję rozważano w pierwszej połowie 1927 roku. Ostatecznie przyjęto uchwałę o lokalizacji przy ulicy Grunwaldzkiej. Z ośmiu zgłoszonych projektów konkursowych zwyciężył projekt nazwany „Florian”, autorstwa architekta Alfreda Wiedermanna. Inwestycję sfinansowało miasto Bielsko z długoterminowych pożyczek z miejskiej Kasy Oszczędności.
Trzypiętrowa strażnica, zbudowana na planie litery „L”, posiadała od strony głównej ulicy sześć bram wjazdowych do przelotowych garaży. Zastosowano w niej nowatorskie rozwiązania: 24 mieszkania przeznaczono dla strażaków i ich rodzin, a także dla kierowców i mechaników. Kilku kawalerów-strażaków zamieszkało w czterech pomieszczeniach koszarowych. W piwnicach zbudowano łazienki z wannami. Na parterze znajdował się pokój inspektora, centrala alarmowa i pomieszczenie dla dozorcy. Na piętrze mieściła się aula na 300 osób ze sceną, garderoba dla orkiestry, kuchnia, pokój mundurowy i gabinet komendanta. Na dziedzińcu zamontowano hydranty do ćwiczeń i podziemny zbiornik na paliwo dla samochodów. Zbudowano także stajnie i wspinalnię o wysokości 26 metrów, przystosowaną do suszenia węży. System alarmowania obejmował zintegrowane połączenia telefoniczne z miastem i największymi zakładami pracy. Dzięki tym rozwiązaniom grupa 7-8 strażaków mogła wyjechać do akcji już w czasie od 1 do 2 minut. Uroczyste oddanie do użytku miało miejsce 3 lipca 1930 roku, którego dokonał Józef Kobiela, pierwszy polski burmistrz Bielska. W 1938 roku obiekt rozbudowano o kolejne skrzydło z trzema garażami i dobudowano górną kondygnację.
Remiza w Milówce: Przemiana i renowacja
W latach 20. XX wieku Ochotnicza Straż Pożarna w Milówce doczekała się swojego obiektu z prawdziwego zdarzenia. Dotychczas do przechowywania sprzętu i sikawek konnych wykorzystywali drewnianą stodołę. Nowa remiza została wyposażona w dwa garaże oraz magazyn z szatnią. Całość uzupełniała drewniana wieżyczka, na szczycie której zamontowana była drewniana syrena alarmowa, której resztki były widoczne jeszcze w latach 90. do czasu położenia nowego dachu. Najprawdopodobniej syrena alarmowa została zamontowana tuż po wojnie, a pierwotnie funkcję sygnalizacyjną pełnił dzwon umieszczony tuż pod hełmem wieży, o czym świadczyć mogły ażurowe okiennice pod szczytem.
W 2018 roku Gmina Milówka przeprowadziła kompleksową renowację budynku starej remizy. Dzięki wykorzystaniu środków unijnych remont przyczynił się do zachowania obiektu od całkowitego zniszczenia, które groziło mu z powodu zbutwiałej więźby dachowej i pękniętego naroża. Renowacja była możliwa dzięki zmianie sposobu wykorzystania obiektu - ma on służyć do prowadzenia zajęć w ramach aktywizacji społeczno-zawodowej mieszkańców. Wnętrze zostało przebudowane na salę dydaktyczno-konferencyjną i wyposażone w sprzęt komputerowy i multimedialny. Ponadto, w celu spełnienia przepisów przeciwpożarowych, zamurowano okna od strony Gminnego Ośrodka Kultury.
Najstarsza remiza w Warszawie - JRG nr 5 na Pradze
Siedziba oddziału praskiego Warszawskiej Straży Ogniowej, czyli dzisiejszej Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej nr 5 przy ul. Marcinkowskiego 2, jest najstarszym obiektem wybudowanym specjalnie na potrzeby warszawskiej straży pożarnej. Dzięki miejskiemu dofinansowaniu ten jeden z ciekawszych zabytków Pragi został przywrócony do świetności.
Remont zdewastowanego budynku ruszył w 2008 roku. W pierwszym etapie, zakończonym w 2010 roku, odbudowano wieżę obserwacyjną, odtworzono elewację, wymieniono stropy i okna oraz konstrukcję dachu. W 2014 roku rozpoczęto II etap prac budowlanych, skupiając się na wnętrzach obiektu. W listopadzie 2017 roku rozpoczęto także odbudowę dawnego budynku kuźni i stajni, który nie dotrwał do naszych czasów. Inwestycja została zakończona w sierpniu 202x roku. W odbudowanej kuźni i stajni prezentowane są obecnie pojazdy historyczne Warszawskiej Straży Ogniowej. Samorząd warszawski w latach 2007-2017 przeznaczył ponad 100 mln zł dla Państwowej Straży Pożarnej oraz ponad 9 mln zł dla Ochotniczych Straży Pożarnych, wspierając tym samym rozwój i utrzymanie infrastruktury pożarniczej.
Rozwój straży pożarnych na Górnym Śląsku - Chorzów
Druga połowa XIX wieku była okresem intensywnego tworzenia ochotniczych straży pożarnych na obszarze ówczesnego powiatu bytomskiego. W 1874 roku, dokładnie 8 kwietnia, magistrat Królewskiej Huty wezwał do wstępowania w szeregi ochotniczej straży pożarnej, zapewniając mundury i wynagrodzenie od każdej akcji gaśniczej. Tego samego roku, 22 października, rada miasta uchwaliła zgodę na utworzenie miejskiego związku pożarniczego, nad którym komendę objął inżynier Schubert. Powstanie OSP w Królewskiej Hucie datuje się na 1 listopada 1874 roku. Pierwszym sprawdzianem dla jednostki była akcja gaśnicza w piwnicy domu Tichouera w rynku 5 grudnia 1874 roku.
Obecna remiza przy ulicy Katowickiej 123 została przekazana straży pożarnej 6 listopada 1906 roku. W budynku znajdowała się hala dla wozów strażackich, izba dla sześciu dyżurujących strażaków oraz stajnia dla koni. Początkowo jednostka dysponowała 5 sikawkami konnymi, 3 wozami do przewozu węży, 2 wozami do przewozu ludzi i sprzętu, 34 drabinami, aparatami tlenowymi, noszami oraz wozami dezynfekcyjnymi. W 1907 roku wzbogaciła się o karetkę do przewozu chorych, a w 1912 roku zakupiono sikawkę samochodową firmy Benz-Gaggenau, będącą jedną z pierwszych tego typu na Górnym Śląsku. Posiadała ona napęd łańcuchowy na tylne koła i sztywne ogumienie, a pompa o wydajności 1500 l/min była napędzana mocą silnika pojazdu.
Na terenie Królewskiej Huty działały również odrębne struktury ochrony przeciwpożarowej w miejscowych zakładach przemysłowych, np. zakładowa straż pożarna huty „Królewskiej”. Jej wyposażenie obejmowało 16 sikawek ciśnieniowych, 18 ręcznych oraz jedną parową, a także wozy hydrantowe, węże konopne i gumowe. Pomocy przy gaszeniu pożarów udzielała tzw. straż pomocnicza, złożona z robotników z poszczególnych wydziałów huty. Odbywali oni okresowe ćwiczenia, za które pobierali odszkodowania. Funkcjonowały także straże kopalniane, m.in. na kopalni „Król”, utworzona w 1896 roku. Jednostki te wykazywały się również podczas gaszenia pożarów poza macierzystymi zakładami.
W 1896 roku w Chorzowie (Starym) założono ochotniczą straż pożarną, której remiza mieściła się w budynku urzędu gminnego na obecnym placu św. Jana 31a. Pomieszczenia te przebudowano w 1961 roku. Ochotnicza straż w Hajdukach Nowych powstała w 1907 roku. Jej członkami mogli być mężczyźni w wieku 18-60 lat oraz nieletni za zgodą opiekunów. Remiza i wieża ćwiczeń zostały wzniesione na placu koło Domu Młodzieży przy obecnej ul. Wolskiego 2. Działalność tej jednostki uległa zawieszeniu na czas I wojny światowej, a jej wznowienie w 1919 roku było utrudnione przez narastającą niechęć polsko-niemiecką.
Po II wojnie światowej remiza w Chorzowie była splądrowana i zniszczona. Wojewódzka Szkoła Pożarnicza, przemianowana w 1950 roku na Podoficerską Szkołę Pożarniczą, otwarta została w 1946 roku w budynku dawnej remizy w Hajdukach, szkoląc strażaków ochotniczych, zawodowych i zakładowych. Szkoła została zlikwidowana w 1956 roku. Remizę w Chorzowie zmodernizowano w latach 1979-1989, dobudowując salę gimnastyczną i stację napraw i diagnostyki pojazdów.
Remiza w Bardzie: Tradycja od cystersów
Historia straży pożarnej w Bardzie sięga XVIII wieku i wiąże się z działalnością zakonu cystersów. Zanim powstała obecna remiza, funkcjonowała drewniana konstrukcja, która znajdowała się w miejscu dzisiejszego parkingu przy Urzędzie Miasta i Gminy. Pierwsza drewniana remiza, datowana na sierpień 1850 roku, została zbudowana z polecenia burmistrza Gierascha ze Świdnicy na działce zakupionej od Jospha Rupprechta. Niestety, ta drewniana budowla szybko uległa zniszczeniu.
W 1916 roku, w miejscu, gdzie obecnie prowadzą dróżki różańcowe, wybudowano nową remizę. Jest to obiekt, który służy do dziś Ochotniczej Straży Pożarnej w Bardzie i posiada charakterystyczną drewnianą wieżę. Zabytkowa remiza strażacka w Bardzie jest również miejscem związanym ze Znaczkiem Turystycznym o numerze 182. Osoby odwiedzające remizę często decydują się na spacer dalej, na Wzgórze Różańcowe, gdzie znajdują się unikatowe kapliczki zbudowane na początku XX wieku w różnorodnych stylach architektonicznych.
Nietypowa remiza w Stolcu
Warto również wspomnieć o remizie strażackiej we wsi Stolec (gmina Dobra, powiat policki). Jest to niewielki budynek o oryginalnej, „domkowej” formie architektonicznej, posadowiony na wąskiej działce. Budynek powstał prawdopodobnie pod koniec XIX wieku, w okresie rozbudowy folwarku. Po 1945 roku, przez pewien czas, pełnił funkcję transformatora, a następnie stał się remizą dla miejscowych strażaków. Zamontowano w niej syrenę alarmową, a we wnętrzu przechowywano motopompę i sprzęt strażacki. Po likwidacji PGR-u obiekt stracił swoje pierwotne przeznaczenie. Remiza w Stolcu charakteryzuje się parterową bryłą na podmurówce, z murowanymi ścianami z cegły ceramicznej. Wnętrze posiada zamurowane otwory okienne i drzwiowe, a także otwartą więźbę dachową.
Złoty Potok: Plany na muzeum
W Złotym Potoku, w gminie Janów, znajduje się dawna remiza strażacka, położona nieopodal rynku. Chyląca się ku ruinie stara remiza została odsłonięta przy okazji tworzenia osi widokowych na rynku. Istnieją plany odrestaurowania obiektu i wykorzystania go jako muzeum straży ogniowej.
Neogotycka perła w Myślenicach
Neogotycki budynek remizy w Myślenicach powstał w 1911 roku według projektu znanego w Galicji architekta Jana Sas-Zubrzyckiego. Charakterystyczna sylwetka ceglanego budynku wyróżnia się dużymi oknami pierwszego piętra oraz wieżą strażniczą. Remiza jest do dziś główną siedzibą Straży Pożarnej w Myślenicach - pierwszej jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej, która powstała w mieście w 1873 roku. Dziwnym zrządzeniem losu remizę dwukrotnie dotykały pożary, jednak za każdym razem nie z winy strażaków, a wtedy, gdy była ona zajmowana na potrzeby armii - najpierw w 1914 roku przez Austriaków, a później w 1928 roku przez Wojsko Polskie.
Charakterystyka Architektoniczna Remiz
Remiza strażacka to budynek przeznaczony do magazynowania sprzętu przeciwpożarowego, takiego jak samochody strażackie, pompy, węże, gaśnice oraz osobisty sprzęt ochrony. Tradycyjnie, pomieszczenia dla strażaków znajdowały się nad garażami, a w celu usprawnienia szybkiego zjazdu do pojazdów instalowano specjalne rury (ześlizgi). W remizach często znajdowało się także miejsce do suszenia węży, a w starszych budynkach - wieżyczki obserwacyjne, służące do wypatrywania pożarów.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Polsce budowano liczne remizy na terenach wiejskich. Były to zazwyczaj niewielkie budynki, drewniane lub murowane, często z wieżą, w której umieszczano dzwon alarmowy. W czasach powojennych budowano remizy, które zawierały również sale wielofunkcyjne, służące lokalnej społeczności.