Historia walki z ogniem w Polsce sięga daleko wstecz, a pierwsze wzmianki o zorganizowanych działaniach przeciwpożarowych pochodzą już z XIV wieku. Statut Wiślicki z 1347 roku nakazywał surowe kary dla sprawców pożarów, włącznie z karą śmierci przez spalenie, oraz wprowadzał powszechny obowiązek ratowania dobytku i udziału wszystkich dorosłych mieszkańców w gaszeniu. Nagrody pieniężne przyznawano osobom, które jako pierwsze zauważyły ogień lub brały udział w akcji gaśniczej, dostarczając własne wiadra i beczki.
Najstarsze zapisy dotyczące ochrony przeciwpożarowej na Warmii i Mazurach można znaleźć w tzw. wilkierzu olsztyńskim, który zawierał przepisy wydane przez radę miejską. Nakazywały one natychmiastowe przerwanie pracy i stawienie się do gaszenia po usłyszeniu bębna lub innego sygnału alarmowego. Niestawienie się groziło surową karą i wygnaniem z miasta. Zakazywano również pracy z lnem lub konopiami przy świecach w budach.
Rozwój straży pożarnej w Olsztynie
W 1771 roku rada miasta Olsztyna podjęła uchwałę o powołaniu drużyny strażackiej złożonej z 12 ochotników, wyposażonej w 4 drabiny (w tym 2 przewoźne) i dwie sikawki konne. Przełomowym momentem było powstanie w 1881 roku najstarszej na Warmii i Mazurach jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej. Jej współzałożycielem i dowódcą był radny miejski Dawid Mendelsohn, ojciec znanego architekta Ericha Mendelsohna.
W związku z rozrastaniem się Olsztyna na przełomie XIX i XX wieku, pojawiła się pilna potrzeba powołania zawodowej jednostki straży pożarnej. Na potrzeby budowy koszar strażackich wydzielono teren na Dolnym Przedmieściu. Projekt remizy i budynków towarzyszących wykonał architekt miejski Max Boldt. Budowa rozpoczęła się w maju 1909 roku, a uroczyste oddanie do użytku nastąpiło 30 listopada tego samego roku. Oprócz pomieszczeń służbowych, w budynku znalazły się mieszkania dla komendanta straży i pięciu urzędników miejskich. Na tyłach remizy wybudowano stajnię, magazyny, spichlerz, warsztat i garaże.
Miejska Straż Pożarna (MSP) w Olsztynie, dowodzona od czerwca 1945 roku przez Władysława Fursewicza, początkowo dysponowała jedynie wozem konnym. Dopiero w sierpniu tego samego roku strażacy otrzymali samochód ciężarowy, a pierwsze 13 tysięcy metrów węża pożarowego podarowała Armia Radziecka. W 1947 roku Zawodowa Straż Pożarna zorganizowała szkolenie podoficerskie i otrzymała jednolite umundurowanie.
Architektura olsztyńskiej remizy
Obecnie na parterze głównego budynku olsztyńskiej remizy znajdują się garaże, a na pierwszym piętrze mieszczą się biura Komendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej. Jest to piętrowy budynek z użytkowym poddaszem, charakteryzujący się cechami stylu renesansowego z elementami baroku. Wykorzystano w nim motyw falistych spływów szczytów, a bryła budynku jest urozmaicona, składając się z czterech wyraźnie wyodrębnionych członów: dwóch równoległych półskrzydeł, narożnej oficyny z przeszkloną galerią na piętrze oraz czworobocznej, masywnej wieży w przeciwległym narożniku. Wszystko to ujęto w zwartej bryle czworoboku z dziedzińcem pośrodku.
Charakterystycznym elementem fasady są cztery dwuskrzydłowe drzwi, przez które pojazdy wyjeżdżają na akcje. Na poddaszu znajdują się lukarny. Na wieży umieszczono jeden z najstarszych zegarów wieżowych w Olsztynie i regionie. Na początku XXI wieku budynek przeszedł renowację, obejmującą przemalowanie elewacji oraz odrestaurowanie stolarki drzwiowej i okiennej.
Historyczne remizy strażackie w Polsce i Europie
Stare remizy strażackie są nie tylko świadectwem rozwoju architektonicznego, ale także odzwierciedleniem ewolucji służb ratunkowych. Stanowią one ważny element dziedzictwa architektonicznego i kulturowego wspólnot lokalnych na całym świecie.
Wśród przykładów zabytkowych remiz można wymienić:
- Firehouse Museum w San Diego (USA): Prezentuje historię służb ratunkowych w Stanach Zjednoczonych.
- Melbourne Fire Museum (Australia): Mieści się w zabytkowej remizie i ukazuje rozwój architektury strażackiej.
- Remiza strażacka w Hulczynie (Czechy): Jest przykładem pruskiej architektury ceglanej końca XIX wieku, zaprojektowana przez burmistrza Stanislava Woytycha. Służyła jako remiza strażacka i komisariat policji z aresztem.
- Remiza strażacka w Baranowiczach (Białoruś): Budynek z początku XX wieku z charakterystyczną wieżą obserwacyjną. W okresie międzywojennym Baranowicze stały się centrum logistycznym zaopatrzenia straży pożarnej dla całego okręgu nowogródzkiego.
- Remiza strażacka w Zabrzu (Polska): Charakterystyczny budynek z początku XX wieku, zbudowany w konstrukcji szkieletowej (szachulec, pruski mur).
Krakowskie pożarnictwo na przestrzeni wieków
System obrony przeciwpożarowej w Krakowie kształtował się przez wieki. Już w latach 1374-1375 uchwały Rady Miejskiej przewidywały kary więzienia dla osób, które zauważywszy ogień, uciekały zamiast alarmować innych. Do połowy XIX wieku obowiązek walki z pożarami spoczywał na mieszkańcach, a podział zadań regulowały kolejne uchwały magistratu. Kluczową rolę odgrywał strażnik na wieży mariackiej, który alarmował ludność miasta.
Rok 1850 był jednym z najtragiczniejszych w historii Krakowa z powodu wielkiego pożaru, który strawił znaczną część śródmieścia, niszcząc liczne budynki, kościoły i klasztory. To wydarzenie ukazało niewydolność dotychczasowego systemu i doprowadziło do stworzenia stałej straży pożarnej. W 1865 roku powołano Ochotniczą Straż Ogniową, a 28 kwietnia 1873 roku Rada Miejska zdecydowała o utworzeniu Miejskiej Zawodowej Straży Pożarnej.
W 1877-1879 roku wybudowano nową siedzibę Miejskiej Straży Pożarnej przy ulicy Kolejowej (obecnie Westerplatte), zaprojektowaną przez Macieja Moraczewskiego. Obiekt składał się z czterech części otaczających dziedziniec, z reprezentacyjnym budynkiem głównym i wysoką wieżą ze zbiornikiem wody. Budynki te do dziś służą krakowskiej straży pożarnej jako siedziba Komendy Miejskiej PSP oraz koszary JRG 1.
Ewolucja sprzętu i specjalizacji
Krakowska straż rozpoczęła starania o pierwszy samochód już w 1906 roku. Po początkowych niepowodzeniach, w 1914 roku sprowadzono pierwsze dwa wozy osobowo-rekwizytowe Austro-Daimler, co wymusiło przebudowę stajni na nowoczesne garaże. Ostatecznie wozy konne wycofano w 1928 roku.
Współczesne jednostki ratowniczo-gaśnicze w Krakowie, działające w strukturach Państwowej Straży Pożarnej, specjalizują się w różnych dziedzinach ratownictwa. Powstały grupy ratownictwa chemicznego, ekologicznego, technicznego, wodno-nurkowego, poszukiwawczo-ratowniczego, sonarowego oraz medycznego. Jednostki te dysponują nowoczesnym sprzętem i uczestniczą w działaniach na terenie całego kraju, a także w międzynarodowych misjach ratowniczych.
W 2022 roku jednostki podległe KM PSP w Krakowie interweniowały 16 482 razy, w tym w 11 300 miejscowych zagrożeń i 2870 pożarów. Najczęstszymi przyczynami interwencji były zjawiska atmosferyczne (huragany, silne wiatry, opady) oraz wypadki drogowe.
Historia jednostek Straży Pożarnej w Gminie Ruja
tags: #zabytkowe #remizy #strazackie