Historia i Ewolucja Samochodów Pożarniczych Marki Star

W świecie pojazdów strażackich marka STAR zajmuje szczególne miejsce, symbolizując siłę, niezawodność i adaptacyjność. Od lat 60. XX wieku Fabryka Samochodów Ciężarowych w Starachowicach oferowała modele, które stanowiły trzon polskiej floty strażackiej. Niniejszy artykuł przybliża kluczowe modele i ich ewolucję, od historycznych konstrukcji po zmodernizowane wersje.

Star 20: Unikatowy Eksponat i Świadek Historii Pożarnictwa

Zabytkowy samochód pożarniczy Star 20 z 1953 roku, należący do zbiorów Działu Historii Pożarnictwa Muzeum w Przeworsku, zostanie odnowiony. Jest to unikatowy eksponat o symbolu fabrycznym N-74 i oznaczeniu GBM-2,2/8, wyprodukowany w 1953 roku.

Służba w Ochotniczej Straży Pożarnej w Pantalowicach

Jak wynika z informacji zawartych w kronice OSP Pantalowice, pojazd trafił do straży pożarnej w Pantalowicach w latach 70. XX wieku i służył jej aż do końca 1987 roku. Jego pozyskanie było możliwe dzięki zaangażowaniu miejscowego strażaka Mieczysława Morzywałka, który uzyskał go przy pomocy swojego krewnego Włodzimierza Woźniaka z Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Rzeszowie. Samochód odebrali: Karol Poznański, Mieczysław Chmiel oraz kierowca Józef Wyskiel.

Charakterystyka techniczna i konstrukcja

STAR 20 o ładowności 3,5 tony był w całości zaprojektowany w Polsce. Jego produkcja rozpoczęła się w 1948 roku w Fabryce Samochodów Ciężarowych w Starachowicach. Jak zaznacza Wojciech Kruk, adiunkt muzealny oraz historyk pracujący w Dziale Historii Pożarnictwa, kilka lat później umożliwiło to podjęcie prac nad przygotowaniem produkcji pożarniczych samochodów gaśniczych na krajowych podwoziach.

Motopompa w Starze 20 umieszczona była z tyłu samochodu i połączona elastycznym wężem ssawnym ze zbiornikiem, co umożliwiało uruchomienie jej na samochodzie i podjęcie szybkiej akcji gaśniczej przy poborze wody ze zbiornika pojazdu. Na bokach zbiornika umieszczono uchwyty na węże tłoczne, natomiast węże ssawne ulokowane były między błotnikami przy stopniach wejściowych do kabiny.

Znaczenie eksponatu i renowacja

Do Działu Historii Pożarnictwa Muzeum w Przeworsku Star 20 trafił w 1988 roku jako eksponat muzealny, dzięki Leonowi Trybalskiemu, założycielowi Muzeum. Pojazd nigdy nie był eksponowany na ekspozycji stałej ze względu na bardzo zły stan zachowania. Konserwacja Stara podniesie jego walory estetyczne i zabezpieczy oryginalne części przed dalszym procesem degradacji. Wojciech Kruk podkreśla, że ten zabytek i eksponat o wysokich walorach ekspozycyjnych, a także „jedyny” unikat w skali kraju, należy do polskiego dziedzictwa technicznego i lokalnego dziedzictwa kulturowego.

Konserwacja pojazdu zostanie dofinansowana w kwocie 61 920 zł ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (pochodzących z Funduszu Promocji Kultury - państwowego funduszu celowego) oraz w kwocie 69 405 zł z Powiatu Przeworskiego.

Ewolucja Podwozi Star w Służbie Pożarniczej

Pojazdy marki Star na przestrzeni lat stanowiły niezawodną bazę dla różnorodnych zabudów pożarniczych, adaptując się do zmieniających się potrzeb i technologii.

Star 200: Fundament Polskiego Transportu

Star 200 to samochód ciężarowy produkowany przez polską firmę FSC Star w Starachowicach w latach 1976-1994. Pierwsze prototypy powstały na przełomie lat 1964-1965 i zostały publicznie pokazane w 1966 roku. Problemy z wdrożeniem produkcji w gospodarce PRL doprowadziły do powstania modeli przejściowych Star 28 (z silnikiem wysokoprężnym) i Star 29 (z silnikiem benzynowym), bazujących na układach napędowych z modeli Star 25 i Star 27.

Konstrukcja i parametry

• Nowa, wagonowa kabina kierowcy, zamocowana na stałe nad silnikiem, zapewniała dobre warunki pracy (w latach 80. standardem stały się kabiny odchylane, wprowadzone dopiero w modelu Star 1142).
• Kabina była bogato przeszklona, a kierowca miał dobrą widoczność przez panoramiczną szybę przednią bez słupka środkowego.
• Kabina, zaprojektowana w kraju, skorzystała z pomocy francuskiej firmy Chausson przy opracowaniu oprzyrządowania i technologii produkcji seryjnej.
• Drzwi kabiny otwierały się do przodu, a fotele kierowcy i pasażera miały regulację ustawienia wzdłużnego (bez amortyzacji).
• Kabina była wyposażona w urządzenia grzewczo-wentylacyjne i była lepiej wyciszona.
• Skrzynia ładunkowa była stalowa z drewnianą podłogą i mogła przewozić ładunki o masie do 6000 kg.
• Masa własna samochodu wynosiła 4200 kg.
• Star 200 mógł holować przyczepę o masie całkowitej do 8500 kg.

Silniki i układ napędowy

Sercem pojazdu był 6-cylindrowy rzędowy silnik typu Star S359 (w późniejszych wersjach zmodernizowany Star S359M), wysokoprężny, wolnossący z wtryskiem bezpośrednim, dopracowany we współpracy z austriackim instytutem AVL. Kadłub silnika początkowo odlewano z aluminium (dostawca z Węgier), w późniejszym etapie stosowano cięższe, żeliwne kadłuby odlewane w kraju.

Kuty wał korbowy osadzony był w 7 łożyskach, w aluminiowych tłokach znajdowały się wewnętrzne toroidalne wirowe komory spalania, a głowica silnika składała się z trzech segmentów dwucylindrowych, wykonanych z żeliwa specjalnego. Nową pompę paliwową i wtryskiwacze dostarczała WSK Mielec. Niekiedy wyposażano Stara 200 również w silnik SW-400 (tzw. mały Leyland) o pojemności 6540 cm³ i mocy 125 KM, który był produkowany w zakładach Andorii na licencji angielskiej firmy Leyland Motors. Silnik ten, choć nieco słabszy od S359, zyskiwał popularność dzięki większej trwałości, mniejszemu zużyciu paliwa i cichszej pracy. Wskaźnik mocy w stosunku do całkowitego ciężaru pojazdu - 14,1 KM/tonę - odpowiadał ówczesnym konstrukcjom samochodów ciężarowych.

Skrzynia biegów produkcji FPS Tczew na licencji niemieckiej firmy ZF, typ AK5-45, miała 5 niesynchronizowanych (w późniejszych latach w skrzyni biegów S5-45 - synchronizowanych) przełożeń do jazdy w przód plus bieg wsteczny. Przełomem było zastosowanie poliamidowych przewodów pneumatycznych w miejsce stalowych. Zawieszenie wozu składało się z wzdłużnych resorów piórowych półeliptycznych, dodatkowych amortyzatorów gumowych, a na osi przedniej również amortyzatorów teleskopowych FA Krosno produkowanych na licencji Armstrong. Star 200 zużywał normatywnie około 19 l oleju napędowego na 100 km.

Modernizacje i eksploatacja

Produkcja samochodów Star odbywała się na unowocześnionych maszynach, sprowadzanych m.in. z Włoch. Star 200 przechodził w okresie produkcji modernizacje wynikające z doświadczeń eksploatacyjnych, m.in. przekonstruowano/wzmocniono łożyskowanie wałka atakującego mechanizmu różnicowego, a także wprowadzano elementy z przygotowywanego do produkcji jego następcy - modelu Star 1142. W 1982 roku unowocześniono okablowanie i układ elektryczny (bazując na technologiach z FSO Polonez, ale w wersji 24 V) oraz pneumatyczny (trzy osobne zbiorniki sprężonego powietrza zamiast jednego wielokomorowego).

Zapotrzebowanie firm transportowych powoduje, że wykorzystując części zamienne i podzespoły wykonane samodzielnie, Stary 200 i 266 przechodzą remonty generalne wykonywane przez kilka firm ze Starachowic lub okolicy. Największe z nich wykonują nawet 200 odbudów rocznie. Dla Wojska Polskiego dostarczono 5012 samochodów Star 200.

Star 244: Ikona Polskiej Motoryzacji Strażackiej

STAR 244, będący częścią serii "200" zapoczątkowanej w 1965 roku, stanowił znaczący krok w rozwoju polskich pojazdów terenowych. Prototypy Stara 200 i jego uterenowionej odmiany 244 były opracowywane we współpracy z Wojskowym Instytutem Techniki Pancernej i Samochodowej.

Charakterystyka i osiągi

• Seryjna produkcja modelu 244 ruszyła w 1975 roku, oferując podwozie i samochód skrzyniowy.
• Dwumiejscowa kabina typu 642 była wyposażona w ogrzewanie i wentylację.
• Sercem pojazdu był silnik S359 - 6-cylindrowy, o pojemności 6842 cm³ i mocy 150 KM.
• Maksymalna prędkość wynosiła 82 km/h, a spalanie około 26 l/100 km.
• Napęd na cztery koła realizowany był za pomocą 5-biegowej skrzyni ZF S5-45 i 2-biegowej skrzynki rozdzielczej.
• Ładowność pojazdu wynosiła 5000 kg.
• STAR 244 wyróżniał się zdolnością do pokonywania przeszkód wodnych o głębokości 120 cm i podjazdów o nachyleniu do 45°.

Warianty Star 244

• Star 3W244: Zaprezentowany w 1976 roku.
• Star 244R: Prototyp z 1977 roku, wyposażony w samowyładowczą skrzynię ładunkową, przeznaczony dla rolnictwa.
• Star 244RS: Specjalistyczna wersja dla rolnictwa i gospodarstw wielkotowarowych, produkowana od 1979 roku. Charakteryzowała się szczelną skrzynią ładunkową o pojemności 4,0/6,5/15,0 m³ i możliwością pracy w trudnych warunkach terenowych dzięki napędowi 4x4 i reduktorowi. Zastosowanie filtra powietrza typu multicyklonowego umożliwiało pracę w warunkach wysokiego zapylenia, a uszczelnienia pozwalały na pokonywanie przeszkód wodnych do 180 cm.
• Star 244L: Model wydłużony, zaprezentowany na Targach Poznańskich w 1978 roku.
• Star 3W244R: Opracowany i zmontowany w liczbie 50 egzemplarzy przez SHL-Kielce w 1978 roku.

Modernizacje i remonty Star 244

Współczesność przynosi przykłady odrestaurowanych Starów 244, które, mimo kilkudziesięciu lat na karku, wciąż mogą służyć. Przykładem jest STAR 244L z 1983 roku, który po generalnym remoncie, obejmującym mosty i skrzynię biegów, z symbolicznym przebiegiem 22 tysięcy kilometrów, trafił na przetarg. Taki pojazd stanowi atrakcyjną propozycję dla mniejszych jednostek OSP lub kolekcjonerów.

Gmina Konstancin-Jeziorna również trzykrotnie wystawiła na sprzedaż wóz strażacki marki STAR 244, który służył w OSP Gassy. Pomimo obniżania ceny wywoławczej, sprzedaż nie dochodziła do skutku, co skłoniło do sprzedaży w trybie z wolnej ręki, z najwyższą oferowaną ceną jako kryterium wyboru kupującego. Samochód z 1996 roku z przebiegiem 32 467,7 km wciąż jest sprawny i gotowy do dalszej eksploatacji. Postać Jana Garbacza jest często kojarzona z historią i konserwacją Starów 244.

Star 25: Znaczenie dla społeczności lokalnej

Historia strażackiego STAR-a 25 z gminy Mircze to opowieść o blisko 50 latach służby. Ten wysłużony, kilkudziesięcioletni wóz strażacki, po gruntownym remoncie, zyskał drugie życie i nadal służy społeczności. Początkowo użytkowany przez jednostkę OSP w Kryłowie, następnie przekazany do Smoligowa, ostatecznie zakończył służbę bojową. Zamiast trafić na złom, postanowiono go odrestaurować i wyeksponować jako symbol historii lokalnego pożarnictwa.

Obecnie zabytkowy wóz strażacki stanowi ozdobę placu przed Gminnym Ośrodkiem Kultury w Mirczu i uświetnia gminne uroczystości. Istnieje również pomysł utworzenia unikatowej strażackiej grupy rekonstrukcyjnej. Poszukiwana jest oryginalna ręczna pompa, w którą auto było niegdyś wyposażone, a która zaginęła w niewyjaśnionych okolicznościach.

Star 1142: Nowa Generacja Samochodów Strażackich

Na początku lat 90. Państwowa Straż Pożarna rozpoczęła prace nad następcami starszych samochodów gaśniczych. W 1995 roku przygotowano założenia dla nowego typoszeregu samochodów wodno-pianowych, a pierwszymi modelami były ciężkie Jelcze 010 i 014. Równolegle Komenda Główna zakupiła 3 podwozia nowego wówczas Stara 1142, które zostały przekazane do zabudowy do trzech różnych firm: Jelcza, SHL i Piotr Wawrzaszek. W drugim etapie zamówiono w SHL 3 samochody strażackie na podwoziu Stara 1142 z podwyższonymi wymaganiami dotyczącymi silnika i autopompy. Wszystkie 6 prototypów przeszło testy w jednostkach o największej liczbie interwencji. Następnie Państwowa Straż Pożarna rozpisała przetarg na produkcję i dostawę kolejnych stu sztuk, ustalając ostre warunki techniczne, wzorowane na zachodnich rozwiązaniach.

Rozwój podwozia i kabiny Star 1142

Podwozie Star 1142 CJ, z rozstawem osi 4 m, zostało przygotowane przez Zakłady Starachowickie Star. Projekt kabiny załogowej brygadowej, mimo początkowych trudności związanych z konstrukcją ramy dla wersji 4x4, został zrealizowany. Kabina, choć cięższa od standardowej, wymagała zastosowania mocniejszych siłowników podnoszenia. W celu zwiększenia mocy, silnik Stara 1142 został wyposażony w chłodnicę międzystopniową (intercooler) i pompy wtryskowe o ciśnieniu około 850 bar, co podniosło moc maksymalną do 180 KM i moment obrotowy do 525 Nm. Zmiany te wymusiły modernizację skrzyni biegów, do której Fabryka Przekładni Samochodowych Tczew wprowadziła nową przekładnię w 1995 roku. Kierowcy musieli przyzwyczaić się do nietypowego układu skrzyni biegów, gdzie bieg piąty znajdował się na miejscu czwartego, a czwarty obok trzeciego. Zastosowanie nadbiegu wymagało specjalnych widełek przełączających bieg 4-5. Podwozie otrzymało ogumienie bezdętkowe o rozmiarze 255/70 R22,5, co stanowiło ułatwienie w porównaniu do kół dętkowych z pierścieniami.

Konstrukcja nadwozia Star 1142 w Jelczu

Równolegle z pracami w Starachowicach, w Jelczu prowadzono prace nad nadwoziem. Pomimo trudności organizacyjnych w Biurze Konstrukcyjnym Jelcza, prototyp był tworzony wspólnie przez Prototypownię i produkcję. Konstruktorzy z Jelcza ściśle współpracowali z zakładami w Starachowicach, Szczecinie oraz z serwisem austriackiego producenta pomp. Prototyp Jelcza 022, oznaczony jako GBA 2/20, przeszedł testy w Centrum Naukowo-Badawczym Ochrony Przeciwpożarowej w Józefowie, gdzie oceniano jego właściwości jezdne w terenie, działanie pompy oraz ergonomię konstrukcji. Pojazd ten, po wprowadzeniu niezbędnych poprawek i wygraniu przetargu, trafił do służby w Państwowej Straży Pożarnej. Jelcz 022 był wyposażony w zbiornik na wodę o pojemności 2500 litrów i na środek pianotwórczy 250 litrów. Autopompa o wydajności 2000 l/min przy ciśnieniu 10 bar lub 250 l/min przy ciśnieniu 40 bar była zamontowana z tyłu nadwozia.

Star 266 MAN: Nowoczesna Adaptacja Terenowa

Samochód pożarniczy STAR 266 MAN to przykład udanej modernizacji legendarnego podwozia terenowego STAR 266 z napędem 6x6. Pojazd ten został skonstruowany z myślą o trudnych warunkach terenowych, co podkreśla jego niska masa własna oraz doskonałe właściwości jezdne w terenie. Wszystkie kluczowe zespoły przeszły profesjonalną naprawę główną, objętą gwarancją, z możliwością montażu fabrycznie nowej kabiny i silnika.

Podwozie bazowe STAR 266, pochodzące z zapasów wojskowych, zostało poddane gruntownym modyfikacjom w firmie STARSANDUO w Starachowicach. Zastosowano podzespoły firmy MAN, w tym 6-cylindrowy silnik MAN Euro 2 o mocy 224 KM (typ D0826 LFG01), pozbawiony elektroniki, z turbosprężarką i intercoolerem. Skrzynia biegów to ZF 6 S-850. Kabina kierowcy, dostępna w wersji 6- lub 7-osobowej, to czterodrzwiowy model MAN L2000, po kapitalnym remoncie lub fabrycznie nowy (za dopłatą). Charakteryzuje się hydraulicznym podnoszeniem do góry, ułatwiającym dostęp do silnika. Zabudowa pożarnicza jest konfigurowana indywidualnie, według potrzeb klienta. Podstawowa wersja zabudowy w oferowanej cenie netto (+ 23% VAT) podkreśla elastyczność tego pojazdu. Rok produkcji podwozia STAR 266 to około 1985, a pojazd często jest wyposażony w pług.

tags: #zabytkowy #woz #strazacki #star