Kompleksowe Źródła Finansowania Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce

Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa lokalnych społeczności. Aby mogły skutecznie nieść pomoc, muszą dysponować odpowiednim sprzętem, wyszkolonymi ludźmi oraz zapleczem infrastrukturalnym. Wszystko to wymaga znacznych środków finansowych. Niniejszy artykuł przedstawia aktualne źródła finansowania działalności OSP - od programów rządowych, przez fundusze unijne i samorządowe granty, po wsparcie z funduszy celowych i inicjatywy prywatnych sponsorów. Wyjaśniamy zasady ubiegania się o konkretne środki, takie jak te na zakup wozu strażackiego, sprzętu ratowniczego, termomodernizację remizy, szkolenia czy działalność młodzieżowych drużyn pożarniczych.

Kluczowe Programy Sponsoringowe i Grantowe

Program "ORLEN. Jesteśmy Razem"

Wsparcie straży pożarnych i zwiększenie potencjału ich działań ratowniczych jest jednym z priorytetów nowej polityki sponsoringowej Grupy ORLEN. Z programem grantowym dla OSP wyszedł Orlen. Koncern zależy na bezpieczeństwie i jeszcze lepszym wyposażeniu strażaków. W najnowszej edycji programu grantowego Fundacji ORLEN „ORLEN. Jesteśmy Razem” (2024), pula środków była rekordowa i wyniosła 10 mln zł, dzięki czemu wsparcie otrzymało 211 jednostek OSP (w tym 70% beneficjentów po raz pierwszy). Średnia kwota grantu na jednostkę skoczyła z kilku do prawie 48 tys. zł, a zależnie od kategorii działań OSP mogły wnioskować nawet o 30-150 tys. zł dofinansowania każda. Nabór wniosków potrwa do końca czerwca.

Program zakłada dwie ścieżki wsparcia. W ramach finansowania można uzyskać granty na działania związane z:

• ratownictwem drogowym,
• ratownictwem chemicznym - w tym gazowym, naftowym,
• ratownictwem dotyczącym odnawialnych źródeł energii,
• reagowaniem na zagrożenia wynikające ze zmian klimatu.

Przewidziane są również dotacje dla jednostek, które aspirują do włączenia do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Za przyznane pieniądze strażacy mogą kupić nowoczesny sprzęt, taki jak aparaty ochrony układu oddechowego, motopompy, kamery termowizyjne, mierniki wielogazowe czy zestawy hydrauliczne, które umożliwiają usuwanie skutków zdarzeń drogowych. Niektóre większe dotacje pozwoliły nawet współfinansować zakup pojazdów, np. samochodów do ratownictwa chemicznego. Nabór do programu ORLEN odbywa się zazwyczaj raz do roku (najczęściej późną zimą lub wczesną wiosną), a formularz wniosku wymaga opisania jednostki i jej potrzeb oraz wskazania, na co konkretnie mają być przeznaczone pieniądze.

Inne Inicjatywy Korporacyjne

Inne duże firmy również prowadzą swoje inicjatywy dla służb ratowniczych. Na przykład Fundacja PZU organizowała program „Pomoc To Moc”, w ramach którego finansowała lokalne projekty poprawiające bezpieczeństwo - OSP mogły zgłaszać pomysły, takie jak wyposażenie społeczności w defibrylatory czy organizacja szkoleń z pierwszej pomocy. Fundacja PGNiG z kolei wspierała zakupy sprzętu dla strażaków w regionach, gdzie działa ta spółka gazownicza (zwłaszcza na terenach wydobycia gazu). W różnych częściach kraju aktywne są także fundacje branżowych gigantów: np. na Dolnym Śląsku Fundacja KGHM „Polska Miedź” pomaga jednostkom w gminach górniczych, a w rejonach zakładów chemicznych Fundacja Grupy Azoty sponsorowała doposażenie strażaków.

Lokalny Sponsoring i Darowizny

Poza formalnymi programami grantowymi, niezwykle cenne są też bezpośrednie darowizny i sponsoring od lokalnych firm. Wiele przedsiębiorstw w ramach społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR) prowadzi konkursy grantowe lub jest otwartych na bezpośrednie prośby o wsparcie od organizacji takich jak OSP. Napisanie oficjalnej prośby czy projektu do takiej firmy może skutkować np. uzyskaniem wsparcia. Często są to rzeczy, o które najłatwiej zapytać przedsiębiorców z okolicy: np. właściciel warsztatu wulkanizacyjnego może przekazać komplet nowych opon do wozu bojowego, sklep budowlany ofiarować farbę na remont garażu, a lokalna spółka dorzucić kilkaset złotych na zakup węży. Jako stowarzyszenie, OSP ma prawo przyjmować darowizny pieniężne i rzeczowe - warto jednak sporządzić umowę darowizny dla przejrzystości i by darczyńca mógł odliczyć swój datek od podatku. Należy oczywiście pamiętać o okazaniu wdzięczności: podziękowanie na uroczystości, wzmianka w mediach społecznościowych czy pamiątkowy dyplom dla sponsora budują dobrą atmosferę.

Wsparcie Społeczności i Zbiórki Publiczne

Nie można zapomnieć o wsparciu od samych mieszkańców. OSP od dawna organizują różnego rodzaju zbiórki publiczne i wydarzenia, z których dochód zasila kasę jednostki. Tradycyjne przykłady to zabawy taneczne, festyny rodzinne, kiermasze czy kwesty przy kościele - lokalna społeczność zazwyczaj chętnie wrzuca datki, wiedząc, że to „dla strażaków”. W dzisiejszych czasach coraz popularniejsze są także zbiórki internetowe (crowdfunding) na konkretny cel, np. „Nowa syrena alarmowa dla OSP X” lub „Remont dachu strażnicy w Y”. Gdy cel jest jasno określony i przemawia do wyobraźni mieszkańców, potrafią oni zebrać pokaźną kwotę w krótkim czasie.

Dodatkowo wiele OSP posiada status organizacji pożytku publicznego (OPP), co umożliwia im pozyskiwanie 1,5% podatku od osób fizycznych - to kolejny strumień finansowania, który może dostarczyć kilku lub kilkunastu tysięcy złotych rocznie na działalność straży.

Podstawowe Źródła Finansowania OSP (zgodnie z ustawą)

Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na wielu filarach, co zostało uregulowane ustawowo. Zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r., podstawowe źródła finansowania obejmują:

• Budżety jednostek samorządu terytorialnego (JST) - przede wszystkim gmin. Ustawa o samorządzie gminnym nakłada na gminy obowiązek zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty m.in. w zakresie ochrony przeciwpożarowej. W praktyce to gminy utrzymują OSP, finansując ich bieżącą działalność, wyposażenie, obiekty i zapewniając inne świadczenia.
• Środki z budżetu państwa przekazywane Komendantowi Głównemu PSP - to centralne dotacje dla OSP rozdzielane za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. Ich źródłem jest m.in. część składek ubezpieczeniowych od ognia, które zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej w wysokości 10% trafiają do PSP właśnie na cele ochrony przeciwpożarowej. Pieniądze te wracają do OSP w postaci dotacji na zadania ratowniczo-gaśnicze, szkoleniowe itp., przyznawanych na podstawie wniosków składanych przez jednostki OSP poprzez właściwe komendy PSP.
• Wpływy instytucji ubezpieczeniowych - wspomniane wyżej 10% od obowiązkowych ubezpieczeń od ognia, które są przekazywane na cele ochrony przeciwpożarowej. W praktyce te środki zasilają budżet PSP i stają się częścią puli dotacyjnej dla jednostek ochrony przeciwpożarowej (w tym OSP).
• Środki od osób fizycznych i prawnych - darowizny, sponsorzy, składki. Wiele OSP to stowarzyszenia, które mogą pozyskiwać fundusze od społeczności i sponsorów prywatnych.
• Środki ze zbiórek publicznych - liczne jednostki OSP organizują zbiórki pieniężne (np. podczas festynów, imprez, w Internecie) na określone cele: zakup wozu, sprzętu, remont remizy itp.
• Środki własne OSP - np. dochody z działalności odpłatnej, wynajmu sali OSP, organizacji festynów, czy sprzedaży złomu/odpadów.

W praktyce, największe ciężary finansowania OSP spoczywają na gminach - to one najczęściej pokrywają koszty utrzymania remizy, zakupu podstawowego wyposażenia, ubezpieczeń strażaków, badań lekarskich itp. Jednocześnie jednak bez wsparcia z budżetu państwa wiele inwestycji przekraczałoby możliwości lokalnych społeczności. Dlatego ważne są rządowe dotacje celowe (na sprzęt, samochody, szkolenia) oraz programy realizowane we współpracy z innymi instytucjami.

Finansowanie Rządowe i Programy Specjalne

Dotacje z Budżetu Państwa (MSWiA i PSP)

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, we współpracy z Komendą Główną PSP, co roku uruchamia środki na dofinansowanie jednostek OSP. Procedura uzyskania dotacji MSWiA co do zasady przebiega poprzez składanie wniosków przez OSP za pośrednictwem komend PSP. Co roku Komendant Główny PSP (poprzez komendy wojewódzkie i powiatowe) zbiera zapotrzebowania od OSP i na tej podstawie dysponuje środki. Wnioski i umowy podpisują w imieniu OSP uprawnieni przedstawiciele zarządu jednostki (zgodnie z KRS).

Dotacje dla OSP w KSRG

Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej włączone do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) mogą liczyć na wyższe dofinansowania ze względu na większą rangę w systemie ratowniczym. W 2024 r. zaplanowano dla OSP w KSRG około 73 mln zł, z czego ok. 26,1 mln na wydatki bieżące (remonty, paliwo, drobny sprzęt), a 46,8 mln zł na wydatki majątkowe (zakup sprzętu, pojazdów itp.).

Dotacje dla OSP spoza KSRG

OSP spoza KSRG również otrzymują wsparcie z budżetu państwa (często określane jako dotacja MSWiA dla OSP nienależących do KSRG). Środki te przeznaczane są na tzw. „przygotowanie jednostek OSP do działań ratowniczo-gaśniczych” - czyli zapewnienie gotowości bojowej jednostki poza systemem. W budżecie na 2025 r. zarezerwowano na ten cel 34 mln zł, w tym środki na zakup sprzętu, materiałów, wyposażenia i remont strażnic. Dotacje te finansują m.in. remonty strażnic, drobny sprzęt ratowniczo-gaśniczy, umundurowanie, wyposażenie łączności czy drobne inwestycje podnoszące sprawność jednostki. Istotne jest, że z tej puli nie można finansować dużych inwestycji budowlanych (budowy nowych remiz, rozbudowy czy gruntownej modernizacji) - te muszą być realizowane z innych programów.

Wybrane Rządowe Programy Celowe

Oprócz stałych, corocznych dotacji, rząd uruchamia niekiedy programy celowe, odpowiadające na konkretne potrzeby lub mające zachęcić do określonych działań:

• „Bitwa o remizy” (2023/2024) - to unikatowy program profrekwencyjny ogłoszony przed wyborami parlamentarnymi 2023 r. Założono w nim, że w każdym powiecie (poza miastami na prawach powiatu) gmina do 20 tys. mieszkańców z najwyższą frekwencją wyborczą otrzyma 1 mln zł dotacji na termomodernizację, remont i doposażenie remizy strażackiej. Program finansowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz MSWiA miał łączną pulę ponad 300 mln zł dla OSP w całej Polsce. Środki te trafiły w 2024 r. do wytypowanych gmin/OSP.
• Programy modernizacji służb mundurowych - rządowe wieloletnie programy obejmujące Policję, PSP i inne służby, pośrednio korzystają z nich także OSP (zwłaszcza te w KSRG). Np. w ramach Programu Modernizacji PSP na lata 2022-2025 zaplanowano fundusze na zakup kilkuset nowych samochodów ratowniczych, z czego część trafi do jednostek OSP w systemie (we współpracy z gminami).
• Rządowy Fundusz Polski Ład: Program Inwestycji Strategicznych - choć nie jest skierowany wyłącznie do OSP, to wiele gmin wykorzystało go do inwestycji związanych z ochroną przeciwpożarową. W ramach kolejnych edycji Polskiego Ładu, gminy mogły składać wnioski o bezzwrotne dotacje na inwestycje lokalne. Liczne samorządy ujęły w swoich projektach budowy lub modernizacje remiz OSP, a także zakupy samochodów ratowniczych.
• COVID-19 - dotacje celowe (tzw. ustawa 5000+): W latach 2020-2021 pojawiły się dodatkowe środki dla OSP zaangażowanych w walkę z pandemią. Każda OSP, która włączyła się w działania związane np. z dowozem żywności osobom na kwarantannie czy transportem na szczepienia, mogła otrzymać 5 tys. zł dotacji na swoje potrzeby. Finansowane to było z rezerwy celowej budżetu państwa.
• Fundusz Młodzieżowy / wsparcie dla MDP: Od 2022 r. rząd zwrócił większą uwagę na Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze przy OSP. W 2022 roku uruchomiono specjalne dofinansowanie - do 5 tys. zł na jednostkę OSP z MDP - z przeznaczeniem na umundurowanie i wyposażenie dla młodzieży oraz organizację ich działalności. Nabór odbywał się poprzez komendy PSP na wzór dotacji MSWiA.

Dodatkowe Wsparcie z Budżetu Państwa (82 mln zł)

Ponad 14,3 tys. jednostek OSP otrzyma dodatkowe wsparcie z budżetu państwa - poinformował resort spraw wewnętrznych i administracji. Minister zatwierdził podział środków, o które wnioskowały ochotnicze straże pożarne. W tym roku do podziału przeznaczono w sumie 82 mln zł. Dodatkowe fundusze pochodzące z budżetu państwa trafią do ponad 14,3 tys. jednostek OSP z całego kraju. Będą przeznaczone m.in. na propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy i organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych i sportowych. Wszystkie jednostki OSP, które wnioskowały o dotacje i spełniły wymogi ustawy o ochronie przeciwpożarowej, otrzymały dofinansowanie na swoje zadania.

Fundusze Unijne i Samorządowe

Fundusze Unii Europejskiej od lat wspierają szeroko pojęte bezpieczeństwo i infrastrukturę publiczną w Polsce. Chociaż nie ma unijnych programów dedykowanych wyłącznie dla OSP, to jednostki te (bezpośrednio lub poprzez samorządy) korzystają z wielu programów jako beneficjenci projektów.

• Regionalne Programy Operacyjne (RPO): Fundusze europejskie zarządzane na poziomie województw. W poprzedniej perspektywie 2014-2020 wiele RPO miało działania związane z poprawą bezpieczeństwa i przeciwdziałaniem klęskom żywiołowym. Samorządy wojewódzkie przyznawały granty na zakup sprzętu ratowniczego, budowę lub doposażenie strażnic itp. OSP zazwyczaj są partnerami takich projektów, a wnioskodawcą jest gmina, powiat lub urząd marszałkowski.
• Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW): W ramach PROW (zarządzanego przez ARiMR) istniała możliwość finansowania inwestycji w małej skali na wsi, z czego korzystały także OSP. Dla przykładu, działanie „Podstawowe usługi i odnowa wsi” pozwalało gminom uzyskać dotacje na budowę lub remonty obiektów użyteczności publicznej, w tym remiz OSP.
• Lokalne Grupy Działania (LEADER): OSP jako stowarzyszenia mogły uczestniczyć w projektach Lokalnych Grup Działania (LEADER) - składając wnioski o granty (zwykle do 50-100 tys. zł) na lokalne inicjatywy, np. doposażenie świetlicy OSP, organizację szkoleń z pierwszej pomocy.

Specjalistyczne Dotacje i Programy Branżowe

Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników (FSUSR)

Fundusz ten ogłosił nabór ofert w ramach konkursu „Wyposażenie w sprzęt ratowniczo-gaśniczy, umundurowanie bojowe i sprzęt teleinformatyczny dla Jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych oraz na wsparcie działalności Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych z terenów wiejskich”. Jednostki OSP mogą uzyskać wsparcie w wysokości 7 tys. zł na zakup sprzętu, a jeśli posiadają w strukturach Młodzieżową Drużynę Pożarniczą, wysokość dofinansowania może wzrosnąć do 10 tys. zł.

Przykłady Regionalnego Wsparcia

Województwo Podlaskie (WFOŚiGW w Białymstoku)

Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Białymstoku, na mocy porozumienia z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministerstwem Środowiska, wesprze dwanaście jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych w województwie podlaskim kwotą blisko 4 mln zł. Dotacja zostanie przeznaczona na zakup nowych samochodów ratowniczo-gaśniczych. Podczas spotkania w Białymstoku dnia 18 czerwca br., w którym udział wzięli Wiceminister Spraw Wewnętrznych i Administracji Jarosław Zieliński, Prezes Zarządu WFOŚiGW w Białymstoku dr inż. Maciej Borzyszkowski, Podlaski Komendant Wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej nadbrygadier Jarosław Wendt, burmistrzowie, wójtowie i przedstawiciele OSP zostały wręczone decyzje o dofinansowaniu zakupu samochodów.

Województwo Warmińsko-Mazurskie (WFOŚiGW w Olsztynie)

W ciągu minionych 7 lat Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Olsztynie przeznaczył ponad 10 milionów złotych na doposażenie jednostek straży pożarnych na Warmii i Mazurach. 21 samochodów ratowniczo-gaśniczych, dziesiątki pomp, setki węży, środki łączności, aparaty powietrzne i ponad 1200 kompletów ubrań specjalistycznych - to tylko niektóre z „zakupów” jakie udało się w ciągu minionych siedmiu lat zrealizować dla strażaków z Warmii i Mazur. Część sprzętu zakupiono przy pomocy środków dotacyjnych. W ciągu siedmiu lat przeznaczono na to prawie 3,3 mln zł. Zakup samochodów, czy też niezbędnego wyposażenia był możliwy dzięki preferencyjnej pożyczce z Wojewódzkiego Funduszu w Olsztynie. W imieniu poszczególnych OSP o pomoc do tej instytucji zwracały się urzędy gmin. Suma pożyczek przeznaczonych m.in. na zakup wozów bojowych wyniosła prawie 6,8 mln zł. Nowe samochody strażackie zakupiono m.in. w Ostródzie, Kurzętniku, Szczytnie, Olsztynku, Miłomłynie, Dźwierzutach, Wilczętach, Kowalach Oleckich, Rańsku, Mrągowie i Iławie.

W przyszłym roku działania związane z doposażeniem jednostek OSP w tym regionie będą kontynuowane. Na ten cel przeznaczonych zostanie 300 tys. zł. Będzie to możliwe dzięki realizacji przez Fundusz konkursu dotacyjnego „Adaptacja do zmian klimatu - Podnoszenie potencjału technicznego służb ratowniczych”. Dotację będzie można wykorzystać na wyposażenie w specjalistyczny pakiet osobisty służb ratowniczych: ubrania specjalne strażackie lub/i ratownicze, buty specjalne, rękawice specjalne, hełmy strażackie lub/i ratownicze, latarki, kominiarki strażackie, sygnalizatory bezruchu, aparaty powietrzne, rzutki ratownicze, boje SP ratownicze, zestawy „ABC do nurkowania” oraz kolce do ratownictwa lodowego. Konkurs skierowany jest do jednostek samorządu terytorialnego i ich jednostek organizacyjnych, jednostek OSP i organizacji pozarządowych. Dotacja może wynieść nawet 80 proc. kosztów kwalifikowanych w całym projekcie. Wnioski będą przyjmowane od marca 2018 roku i ich nabór zakończy się 30 kwietnia 2018 roku. Wszystkie niezbędne dokumenty będzie można składać przy pomocy Generatora Wniosków, który znajduje się na stronie www.

Województwo Mazowieckie (Fundusze Europejskie)

Doposażenie floty mazowieckich OSP staje się faktem. Dzięki funduszom europejskim trafi do nich aż 187 wozów strażackich dofinansowanych z Unii Europejskiej. Blisko 250 mln zł w ramach programu Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027 przyznał zarząd województwa. Umowy z władzami gmin z powiatu ostrołęckiego podpisał marszałek Adam Struzik.

Marszałek Adam Struzik podkreśla, że Unia Europejska od lat wspiera mazowieckich strażaków. - W poprzedniej perspektywie druhowie mogli otrzymać środki unijne na zakup samochodów ratowniczo-gaśniczych oraz remonty strażnic. W aktualnej perspektywie kierujemy pieniądze właśnie na wozy strażackie. Wsparcie jest ogromne, bo aż 250 mln zł.

Konkurs na doposażenie mazowieckich strażnic w nowoczesny sprzęt do prowadzenia akcji ratowniczych i usuwania skutków katastrof cieszył się dużym zainteresowaniem. Do Mazowieckiej Jednostki Wdrażania Programów Unijnych wpłynęło 200 wniosków. Ostatecznie do dofinansowania wybrano 187 projektów. Dofinansowanie z UE otrzymają jednostki OSP z całego Mazowsza. W regionie warszawskim stołecznym będzie to kwota ponad 28,4 mln zł, a w regionie mazowieckim regionalnym prawie 221 mln zł. Monika Tchórznicka, zastępca dyrektora ds., zaznacza, że „Odważne działania strażaków ochotników zasługują na wsparcie. Finansową pomoc otrzymujemy z Unii Europejskiej i dzięki temu możemy realizować jeden z największych programów wsparcia dla mazowieckich OSP”.

W środę (24 stycznia br.) podpisanych zostało siedem umów na doposażenie jednostek z subregionu ostrołęckiego. Do OSP z powiatu ostrołęckiego trafi 10,2 mln zł na zakup siedmiu wozów strażackich.

• Zakup nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego wraz z pełnym wyposażeniem dla jednostki OSP w Kadzidle to główny cel projektu. Nowy wóz będzie wykorzystywany do zarządzania klęskami i katastrofami naturalnymi, związanymi głownie z postępującymi zmianami klimatu.
• Nowy średni samochód ratowniczo-gaśniczy wraz z wyposażeniem dla druhów OSP Rzekuń wpłynie na skuteczność działań strażaków ochotników, którzy będą mogli jeszcze sprawniej i skuteczniej służyć mieszkańcom w sytuacjach kryzysowych.
• Nowy średni samochód ratowniczo-gaśniczy trafi do jednostki OSP w Zamościu. Nowy sprzęt wpłynie na podniesienie jakości i efektywności akcji ratunkowych, bezpieczeństwo mieszkańców, a także będzie miał pozytywny wpływ na wizerunek regionu.
• Gmina Czerwin zakupi ciężki samochód ratowniczo-gaśniczy wraz z wyposażeniem dla OSP w Czerwinie. Nowy wóz pozwoli na udział w większej ilości wyjazdów ratowniczych, które staną się również bezpieczniejsze dla strażaków ochotników.
• Zakup średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego z pełnym wyposażeniem dla jednostki OSP w Łysych to cel kolejnego projektu.
• Druhowie z OSP Czarnia, już wkrótce, otrzymają nowy średni samochód ratowniczo-gaśniczy wraz z wyposażeniem, co jest bardzo ważne dla zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańców i ochrony środowiska.
• Zakres projektu obejmuje zakup nowego, ciężkiego samochodu ratowniczo-gaśniczego dla OSP Nowa Wieś. Dzięki nowej flocie jednostka poprawi skuteczność reagowania, zwiększy możliwości ratownicze, a także jakość niesionej pomocy.

Dzięki przyznanym środkom strażacy będą mogli kupić specjalistyczny sprzęt.

tags: #10 #mln #dla #osp