Przyczyny powstawania pożarów i skuteczne metody zapobiegania

Pożary stanowią jedno z największych zagrożeń dla zdrowia, życia i mienia, zarówno w gospodarstwach domowych, jak i w środowisku pracy. W większości przypadków wynikają one z ludzkiej nieostrożności, niewiedzy, zaniedbania lub celowego działania. Zrozumienie głównych kategorii przyczyn pożarów oraz mechanizmów ich rozprzestrzeniania się jest kluczowe dla skutecznego zapobiegania tragediom i minimalizowania strat.

Poznanie najczęstszych powodów powstawania pożarów jest podstawą dla ich zapobiegania. Warto zatem znać najczęstsze przyczyny powstawania pożarów, by prawidłowo unikać zagrożeń lub skutecznie redukować już istniejące.

Podstawowe czynniki wywołujące pożary

Rozwój pożaru jest wynikiem oddziaływania czterech czynników:

• temperatury - źródło ciepła i prądu mogą być zapalnikiem pożaru;
• tlenu - obecność tlenu podtrzymuje naturalnie proces spalania, a nawet go roznieca;
• paliwa - rodzaj i ilość substancji palnych w otoczeniu;
• czasu - określa stopień rozwoju pożaru w jednostce czasu.

Ogień rozprzestrzenia się błyskawicznie, dlatego tak ważne jest wczesne jego wykrywanie, w czym pomaga detekcja.

Klasyfikacja pożarów

Podział pożarów na konkretne kategorie reguluje Europejska Norma, mająca status Polskiej Normy: PN-EN 2:1998 ze zmianą PN-EN 2:1996/A1:2006. W tabeli wyszczególniono konkretne kategorie:

Główne przyczyny powstawania pożarów

Pożary mogą być spowodowane przez czynniki naturalne, jak uderzenie pioruna, ale i przez działalność człowieka, w tym nieumyślne podpalenia, wadliwe instalacje elektryczne, palenie papierosów czy niekontrolowane ogniska.

Poniższa tabela przedstawia najczęstsze przyczyny występowania pożarów:

Działania człowieka

To najczęstsze źródło pożarów - zarówno w domach, jak i obiektach przemysłowych. Do tej grupy należą celowe podpalenia (akty wandalizmu, działania przestępcze), ale też zaniedbania lub nieostrożność. Niestety, wciąż wielokrotnie jesteśmy świadkami pożarów, które sprowadzają na siebie sami ludzie, np. poprzez wypalanie traw.

Czynniki naturalne

Choć występują rzadziej, bywają bardzo groźne. Susze, silne wiatry i wyładowania atmosferyczne to jedne z głównych czynników powodujących pożary lasów czy trawiastych terenów. Czasem problem stanowi również pogoda, np. długotrwałe susze i pojawiające się po nich wyładowania atmosferyczne.

Nieprawidłowe użytkowanie urządzeń

Błędy eksploatacyjne stanowią poważne ryzyko - dotyczy to zarówno urządzeń elektrycznych, jak i grzewczych. Przeciążone gniazdka, niesprawne czajniki, żelazka pozostawione bez nadzoru czy farelki ustawione zbyt blisko tkanin to tylko niektóre z przykładów.

Samozapłony i reakcje chemiczne

Ta kategoria często dotyczy firm i zakładów produkcyjnych, gdzie obecne są substancje chemiczne, farby, rozpuszczalniki czy łatwopalne odpady. Samozapłony mogą również wystąpić w procesach technologicznych oraz składowaniu płodów rolnych.

Pożary w gospodarstwach domowych i obiektach mieszkalnych

W 2019 roku doszło do 153 520 pożarów - 31 994 dotyczyło obiektów mieszkalnych, jak domy jednorodzinne czy mieszkania w bloku. Z kolei Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej informowała, że w całym 2024 roku strażacy podjęli ponad 550 tys. interwencji, w tym ponad 100 tys. to pożary. Przez cały rok doszło do 29 271 takich zdarzeń w obiektach mieszkalnych, w których 295 osób straciło życie, a 2052 osoby odniosły obrażenia. To o 70 ofiar śmiertelnych mniej w porównaniu do 2023 roku.

Najczęstsze czynniki wywołujące pożary w domach i mieszkaniach obejmują:

• Nieostrożność osób nieletnich: Dzieci bawiące się zapałkami lub zapalniczkami.
• Nieostrożność osób dorosłych przy posługiwaniu się ogniem otwartym:
  • Palenie tytoniu w łóżku jest często przyczyną pożarów ze skutkiem śmiertelnym.
  • Kontakt otwartego ognia, np. żarzącego się papierosa z materiałem palnym może spowodować pożar w pojemniku ze śmieciami.
  • Pozostawianie na kuchni gazowej bez nadzoru przygotowywanego posiłku.
  • Spalanie śmieci i odpadów, suchych liści i roślin, wypalanie traw, rozgrzewanie smoły, palenie ogniska może być przyczyną pożaru zabudowań.
• Nieostrożność osób dorosłych przy posługiwaniu się substancjami łatwopalnymi:
  • Czyszczenie odzieży, likwidacja plam w cieczach łatwopalnych, np. benzynie, acetonie, rozpuszczalniku, może być przyczyną groźnego pożaru i wybuchu.
  • Mycie podłóg cieczami łatwopalnymi, np. benzyną, acetonem, rozpuszczalnikiem, może być przyczyną groźnego pożaru lub wybuchu.
  • Rozpalanie ognia w piecu przy zastosowaniu cieczy łatwopalnej. Podczas przelewania cieczy łatwopalnych, np. benzyny, rozpuszczalnika, spirytusu następuje ich parowanie, a pojawienie się czynnika zapalającego może spowodować pożar.
• Nieprawidłowa eksploatacja elektrycznych urządzeń grzewczych:
  • Ustawienie urządzenia grzejnego w odległości zbyt małej od materiałów palnych powoduje systematyczne nagrzewanie materiałów i prowadzi do ich zapalenia.
  • Pozostawienie na dłuższy czas włączonej grzałki elektrycznej do gotowania wody.
  • Pozostawienie żelazka na materiale palnym spowoduje natychmiastowe zwęglenie i szybkie zapalenie przedmiotu, na którym jest ustawione.
• Nieprawidłowa eksploatacja urządzeń i instalacji elektrycznych:
  • Osłonięcie żarówki materiałem palnym, np. papierem w niewielkiej odległości od niej, powoduje szybkie nagrzewanie się tego materiału, zwęglenie i zapalenie.
  • Przeciążenie instalacji elektrycznej, stare kable, uszkodzone gniazdka - to wszystko buduje ryzyko pożaru w danym miejscu.
• Niewłaściwe korzystanie z urządzeń grzewczych na paliwo gazowe.

Pożary w miejscach pracy i użyteczności publicznej

Pożar w zakładzie pracy może być spowodowany oddziaływaniem różnych czynników. Wynikać może z:

• nieprawidłowej obsługi sprzętu;
• wadliwej instalacji elektrycznej;
• nieprawidłowego obchodzenia się z niebezpiecznymi materiałami, zwłaszcza łatwopalnymi;
• lekkomyślności pracowników.

Ryzyko pożarowe występuje w domach, mieszkaniach prywatnych, jak i w lokalach gastronomicznych. Szczególnie istnieje podczas korzystania z gorącego oleju oraz z otwartego ognia, np. na płycie gazowej. Podczas przygotowywania posiłków, może dojść do pożaru mieszkania, domu czy restauracji.

Ryzyka związane z materiałami i procesami

Ten czynnik pożarowy najczęściej występuje w konkretnych miejscach pracy, głównie tam, gdzie składuje się różnego rodzaju substancje niebezpieczne i łatwopalne. Wymaga to konkretnej wiedzy i przestrzegania zasad. Wystarczy, że obok siebie składowane są dwie pozornie bezpieczne substancje, które mogą wchodzić ze sobą w reakcje chemiczne, a te już do bezpiecznych nie należą. Znaczenie ma nie tylko przechowywanie materiałów palnych w odpowiednich miejscach, ale również właściwa konserwacja pojemników, w których są przechowywane.

Choć pozornie brzmi to niedorzecznie, to również niewłaściwe sprzątanie może się przyczynić do powstania pożaru. Jeśli do zmywania różnego rodzaju nieczystości używane są środki łatwopalne, np. rozpuszczalnik, a odpady po takim sprzątaniu składowane w miejscu, w którym może pojawić się choćby iskra, to przepis na niebezpieczeństwo gotowy. Dlatego należy używać wyłącznie takich środków, które nie niosą ze sobą ryzyka lub surowo przestrzegać zasady, w myśl której odpady po sprzątaniu są zabezpieczone we właściwy sposób.

Niewłaściwe użytkowanie urządzeń i niedopilnowanie procedur

Samo niewłaściwe użytkowanie urządzeń elektrycznych stwarza ryzyko pożaru, a korzystanie z urządzeń, które zostały przygotowane w prowizoryczny sposób, jeszcze to ryzyko zwiększa. W przypadku roboczo stworzonego urządzenia nie możemy mieć pewności, czy spełnia wszelkie normy bezpieczeństwa. Istnieją wątpliwości co do jakości użytych podczas "budowy" materiałów, a także sposobów ich połączenia i wykorzystania. To wprost stwarza ryzyko pożaru, ponieważ nie mamy pełnej kontroli nad takimi urządzeniami. Wliczyć w to możemy wszelkiego rodzaju grzałki, grzejniki, a także żelazka. Ze wszystkich tego typu urządzeń możemy korzystać zarówno w domu, jak i w pracy, zależnie oczywiście od jej specyfiki. Zawsze należy mieć na oku takie sprzęty.

Nie należy także zostawiać bez dozoru pracujących urządzeń technologicznych, m.in. na stanowiskach pracy. W takich przypadkach trzeba również przestrzegać określonego reżimu technologicznego, np. utrzymywać odpowiednią temperaturę i ciśnienie danej maszyny. Jeśli wymaga uzupełniania w płyny, należy to robić zgodnie z obowiązującymi instrukcjami.

Przy prowadzeniu prac pożarowo niebezpiecznych należy zachować szczególną ostrożność. Wykonując takie zadania, jak m.in. spawanie, musimy zabezpieczyć nie tylko swoje ciało, ale również całe otoczenie. Część wypadków ze skutkiem pożarowym to po prostu nieuważność, czasem również poddanie się rutynie i zlekceważenie ważnych kwestii bezpieczeństwa.

Rozprzestrzenianie się pożarów: Główne czynniki

Pożary mają to do siebie, że bardzo szybko mogą się rozprzestrzenić. Głównymi przyczynami rozprzestrzeniania pożarów są:

• Niewłaściwe zabezpieczanie procesów technologicznych:
  • niewłaściwe składowanie materiałów palnych;
  • nadmierne gromadzenie materiałów palnych;
  • niewłaściwe składowanie produktów rolnych.
• Nieprzestrzeganie wymagań budowlanych:
  • stosowanie niewłaściwych materiałów budowlanych;
  • brak oddzieleń przeciwpożarowych;
  • niewłaściwa aranżacja pomieszczeń;
  • niezachowanie właściwych odległości między obiektami;
  • brak instalacji niezbędnych do odprowadzania ciepła i dymu z obiektów.
• Błędy w zwalczaniu pożaru:
  • brak lub nieprawidłowe przeszkolenie pracowników;
  • stosowanie niewłaściwej strategii gaszenia;
  • stosowanie niewłaściwych środków gaśniczych.
• Brak oraz niewłaściwe działanie wymaganych zabezpieczeń przeciwpożarowych obiektów i procesów technologicznych.
• Negatywne zdarzenia podczas pożaru:
  • promieniowanie cieplne;
  • zadymienie;
  • iskry;
  • ognie lotne;
  • czad - wydzielanie substancji toksycznych.

Jest to osobna kwestia, bo dotycząca sytuacji, w której pożar już się pojawił. Wówczas ryzykiem jest nieodpowiednie przeszkolenie pracowników, którzy w niewłaściwy sposób będą próbowali walczyć z pożarem. Podstawowe błędy mogą sprawić, że pożaru nie tylko nie uda się ugasić, ale wręcz zostanie on rozprzestrzeniony w mało świadomy sposób.

Należy pamiętać o tym, że nie tylko ogień jest tu wrogiem i żywiołem o niszczycielskiej mocy, ale także to, co się z nim wiąże: dym i toksyczne wyziewy. Jeśli zatem dochodzi do takiej sytuacji, powiadomienie straży jest bezwzględną koniecznością. Szkolenia i ćwiczenia odpowiednich zachowań w czasie wybuchu pożaru mają na celu przede wszystkim zminimalizowanie ryzyka rozprzestrzeniania się ognia w wyniku nieprawidłowych działań ludzi, a także zabezpieczenie osób narażonych na pożar.

Działania prewencyjne i zabezpieczenia przeciwpożarowe

Przed niektórymi zagrożeniami pożarowymi można się uchronić, zachowując po prostu zdrowy rozsądek. Na niektóre natomiast - jak w przypadku podpalenia - nie mamy żadnego wpływu. Możemy jedynie zabezpieczyć się przed ich skutkami i w ten sposób zapewnić sobie możliwość otrzymania odszkodowania na pokrycie szkód.

Owszem, zasady PPOŻ ciążą także na właścicielach domów i mieszkań, choć nie są one tak rozbudowane jak te w przypadku zakładów pracy i budynków użyteczności publicznej. Zasady przeciwpożarowe określa Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. Ochrona przeciwpożarowa.

Zasady PPOŻ dla właścicieli nieruchomości

Wszystko zaczyna się od projektu budynku - dom musi zostać zbudowany zgodnie z obowiązującymi normami przeciwpożarowymi. Oczywiście właściciel budynku nie musi się tym przejmować na etapie zamieszkania. Skoro kupił budynek, to znaczy, że przeszedł on wszelkie inspekcje. Przepisy PPOŻ zobowiązują także właściciela domu bądź mieszkania do dbania o okresowe sprawdzanie instalacji: gazowej, grzewczej, chłodniczej, wentylacyjnej oraz klimatyzacyjnej.

• Raz w roku należy sprawdzić stan kominów oraz instalacji gazowej. Oczywiście nie można zapomnieć o regularnym czyszczeniu przewodów dymowych i wentylacyjnych.
• Co pięć lat natomiast konieczne jest sprawdzenie stanu technicznego domu, instalacji elektrycznej i piorunochronnej.

Po każdej kontroli, a także po każdym czyszczeniu przewodów wykonanym przez profesjonalistę, należy zachować wszelkie dokumenty (protokoły kontroli, dokumenty potwierdzające wykonanie pracy). Warto także pamiętać o odpowiednim korzystaniu z nieruchomości.

Systemy i środki przeciwpożarowe

Dodatkowym sposobem na zabezpieczenie domu jest zaopatrzenie się w systemy przeciwpożarowe - podzielić je można na cztery rodzaje: środki gaśnicze gaszące wodą, pianą, mgłą wodną i gazem. Oczywiście nie mamy obowiązku posiadania w domu lub mieszkaniu gaśnicy, ale mimo wszystko warto się w nią zaopatrzyć. Innym pomysłem jest instalacja czujników dymu, które pozwolą ostrzec domowników we wczesnej fazie pożaru i zminimalizować straty.

Warto zaopatrzyć się w podstawowe środki ochrony przeciwpożarowej, takie jak koc gaśniczy i gaśnice - szybkie w użyciu i niezwykle skuteczne w razie nagłego zapłonu. W przypadku większych zagrożeń nieocenione będą również wąż pożarniczy i hydrant wewnętrzny, które umożliwiają sprawne opanowanie ognia. Uzupełnieniem wyposażenia powinna być prądownica hydrantowa, gwarantująca precyzyjne kierowanie strumienia wody dokładnie tam, gdzie jest potrzebny.

Rola inspektora ochrony przeciwpożarowej i świadomość w miejscach pracy

Zadaniem pracodawcy jest nie tylko nadzorowanie codziennych działań, ale także zapewnienie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa w obiekcie, aby zminimalizować ryzyko wybuchu ognia. Podstawowym krokiem w kierunku zapewnienia bezpieczeństwa pożarowego jest świadomość potencjalnych zagrożeń oraz regularne szkolenia pracowników z zakresu procedur przeciwpożarowych. Kluczowe jest, aby każdy pracownik wiedział, jak postępować w sytuacji zagrożenia, gdzie znajdują się najbliższe wyjścia ewakuacyjne oraz jak korzystać z dostępnych środków gaśniczych.

W imieniu pracodawcy, inspektor ochrony przeciwpożarowej w swej pracy powinien rozpatrywać temat pod kątem stosowania:

• zabezpieczeń technicznych - instalacje odgromowe, zabezpieczenia przeciążeniowe, uziemienia, itp.;
• bezpiecznych rozwiązań konstrukcyjnych - korzystanie z urządzeń, elementów i instalacji spełniających normy polskie i europejskie, przestrzeganie użytkowania powyższych konstrukcji zgodnego z zaleceniami producenta oraz respektowanie czasu użytkowania, przeglądów technicznych i zasad konserwacji, itp.;
• zabezpieczeń technologicznych - ustalania i przestrzegania technologicznych procedur, zasad przechowywania i transportu materiałów niebezpiecznych, itp.;
• prawidłowych ustaleń logistycznych - ustalenia obowiązków, przestrzegania zakazów, zadań obejmujących przepisy bhp, zadań dotyczących bezpieczeństwa pożarowego, instrukcji, itp.

Jedynie rzetelna analiza procesów technologicznych i składowania, odpowiednie rozwiązania organizacyjne, korzystanie z właściwych zabezpieczeń przeciwpożarowych, jak również dobrze zorganizowany nadzór i kontrola, skutecznie zapobiec mogą powstawaniu pożarów.

Odpowiednie zabezpieczenie obiektu (w przypadku zakładu pracy), a także właściwe zachowanie pracowników, to klucz do zachowania bezpieczeństwa. Rozróżnienie przyczyn pożarów na środowisko pracy i gospodarstwo domowe nie zawsze jest konieczne. Podejmujemy je głównie ze względu na idące za pożarem ryzyko, które w przypadku zakładu pracy może być wyższe. Mowa bowiem o miejscach, w których w tym samym czasie przebywa więcej ludzi. Pożar może się wówczas okazać niebezpieczeństwem w ramach odpowiedzialności zbiorowej za błąd tylko jednego człowieka. Jednak w gospodarstwie domowym, zwłaszcza przy nieruchomościach wielorodzinnych, może to wyglądać podobnie, a przyczyny pożarów w obu tych środowiskach, czasem się pokrywają.

Zabezpieczenia instalacji elektrycznych

Kwestia instalacji elektrycznych to bardzo częsta przyczyna pożarów. Choć pozornie nie jest to związane z działaniem konkretnego człowieka, to realnie mamy ogromny wpływ na to, czy instalacja elektryczna jest bezpieczna. Przeciążenie instalacji elektrycznej, stare kable, uszkodzone gniazdka - to wszystko buduje ryzyko pożaru w danym miejscu. Jak sobie z tym radzić i eliminować to ryzyko? Cóż, przede wszystkim należy przyjąć, że nic nie jest wieczne i każda instalacja wymaga okresowych przeglądów i wymiany zużytych elementów. Istnieją też pewne mechanizmy i urządzenia zabezpieczające, które ułatwią bieżącą kontrolę instalacji elektrycznych, m.in. wyłączniki różnicowoprądowe. Jeśli takie urządzenie wykryje, że prąd, który wpływa nie jest równy temu, który wypływa, wyłączy dany obwód elektryczny. To znacznie ogranicza ryzyko powstawania pożaru.

Ubezpieczenie

Dobrym pomysłem będzie też ubezpieczenie domu od ognia i innych zdarzeń losowych. Zwróć uwagę jednak w Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia (OWU), w jakich przypadkach możesz spotkać się z odmową wypłaty odszkodowania za pożar w mieszkaniu.

tags: #10 #przyczyn #z #ktorej #powstaje #pozar